bālacarite ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ
muniruvāca
avimuktaviyogena paritaptaḥ śivastadā |
sarvārthavaśagaṃ ḍhuṇḍhiṃ natvā prārthayadāturaḥ
||1||अविमुक्तवियोगेन परितप्तः शिवस्तदा ।
सर्वार्थवशगं ढुण्ढिं नत्वा प्रार्थयदातुरः
śiva uvāca
pañcānāmapi bhūtānāṃ kāraṇānāṃ ca kāraṇam |
cidānandaghano viśvadhyeyo vedāntagocaraḥ
||2||पञ्चानामपि भूतानां कारणानां च कारणम् ।
चिदानन्दघनो विश्वध्येयो वेदान्तगोचरः
pradhānaṃ puruṣaścāsi guṇatrayavibhāgakṛt |
viśvavyāpī viśvanidhirviśvarakṣaṇatatparaḥ
||3||प्रधानं पुरुषश्चासि गुणत्रयविभागकृत् ।
विश्वव्यापी विश्वनिधिर्विश्वरक्षणतत्परः
nānāvatārakṛccāsi bhūbhāraharaṇodyataḥ |
devānāṃ pālane śakto daityānāṃ nidhane tathā
||4||नानावतारकृच्चासि भूभारहरणोद्यतः ।
देवानां पालने शक्तो दैत्यानां निधने तथा
dvijānāṃ caiva dharmāṇāmārtānāṃ śaraṇaiṣiṇām |
svecchayā'patyatāṃ yāte tvayi brahmasvarūpiṇi
||5||द्विजानां चैव धर्माणामार्तानां शरणैषिणाम् ।
स्वेच्छयाऽपत्यतां याते त्वयि ब्रह्मस्वरूपिणि
kamanyaṃ śaraṇaṃ yāmi kāśīvirahaduḥkhitaḥ |
ḍhuṇḍiruvāca |
anyāneva preṣayasi sarvavidyāviśāradān
||6||कमन्यं शरणं यामि काशीविरहदुःखितः ।
ढुण्डिरुवाच ।
अन्यानेव प्रेषयसि सर्वविद्याविशारदान्
sarvadarśī kimarthaṃ tvaṃ mohameṣi sadāśiva |
śiva uvāca |
idānīmeva gaccha tvamavimuktaṃ gajānana
||7||सर्वदर्शी किमर्थं त्वं मोहमेषि सदाशिव ।
शिव उवाच ।
इदानीमेव गच्छ त्वमविमुक्तं गजानन
divodāsasya vighnārthaṃ mama kāryārthasiddhaye |
māyayā mohaya janaṃ puṇyaṃ yenāsya hīyate
||8||दिवोदासस्य विघ्नार्थं मम कार्यार्थसिद्धये ।
मायया मोहय जनं पुण्यं येनास्य हीयते
ḍhuṇḍiruvāca
yāmi śīghraṃ mahādeva na cintāṃ kartumarhasi |
sādhayiṣye tava hitaṃ darśayiṣye nijāṃ purīm
||9||यामि शीघ्रं महादेव न चिन्तां कर्तुमर्हसि ।
साधयिष्ये तव हितं दर्शयिष्ये निजां पुरीम्
bahiṣkṛtya divodāsaṃ janapāpavibhāginam |
muniruvāca |
ityuktvā śivamānamya pārvatīṃ ca ṣaḍānanam
||10||बहिष्कृत्य दिवोदासं जनपापविभागिनम् ।
मुनिरुवाच ।
इत्युक्त्वा शिवमानम्य पार्वतीं च षडाननम्
pradakṣiṇīkṛtya tathā nāradaṃ gurumeva ca |
prasthito'khilavidyānāṃ kalānāṃ ca nidhirvibhuḥ
||11||प्रदक्षिणीकृत्य तथा नारदं गुरुमेव च ।
प्रस्थितोऽखिलविद्यानां कलानां च निधिर्विभुः
prāpa vārāṇasīṃ puṇyāṃ puṇyamevāsya dṛṣṭavān |
jyotirvidabhavatsadyastasya pāpamalakṣya saḥ
||12||प्राप वाराणसीं पुण्यां पुण्यमेवास्य दृष्टवान् ।
ज्योतिर्विदभवत्सद्यस्तस्य पापमलक्ष्य सः
rukmakāntirdivyadeho muktāmālāvibhūṣitaḥ |
(rukmamuktāmayeśrotra dvaye bibhatsu kuṇḍale dvātriṃśallakṣaṇayuto bhūtabhavyabhaviṣyavit |
) kaṭisūtraṃ ca nābhau tu mahāratnavibhūṣitam
||13||रुक्मकान्तिर्दिव्यदेहो मुक्तामालाविभूषितः ।
(रुक्ममुक्तामयेश्रोत्र द्वये बिभत्सु कुण्डले द्वात्रिंशल्लक्षणयुतो भूतभव्यभविष्यवित् ।
) कटिसूत्रं च नाभौ तु महारत्नविभूषितम्
pītavastraparīdhāno divyagandhānulepanaḥ |
kāmātisundaratanuḥ kāminījanamohanaḥ
||14||पीतवस्त्रपरीधानो दिव्यगन्धानुलेपनः ।
कामातिसुन्दरतनुः कामिनीजनमोहनः
pativratāśca yā nāryaścakamustā api dvijam |
manasā cintitaṃ praśnaṃ vadati smākhilaṃ tu saḥ
||15||पतिव्रताश्च या नार्यश्चकमुस्ता अपि द्विजम् ।
मनसा चिन्तितं प्रश्नं वदति स्माखिलं तु सः
ataḥ pativratā nāryaḥ praśna praṣṭuṃ tamanvayuḥ |
vihāya bālakān bhartṛnbhrātṛnanyānsuhṛjjanān |
svapnān vadati lokānāṃ svamāyādaśitānasau
||16||अतः पतिव्रता नार्यः प्रश्न प्रष्टुं तमन्वयुः ।
विहाय बालकान् भर्तृन्भ्रातृनन्यान्सुहृज्जनान् ।
स्वप्नान् वदति लोकानां स्वमायादशितानसौ
sevatāṃ sarvalokānāṃ dadāti subahūnvarān |
tadvarasya prabhāveṇa duṣṭaḥ kuṣṭho vinaśyati
||17||सेवतां सर्वलोकानां ददाति सुबहून्वरान् ।
तद्वरस्य प्रभावेण दुष्टः कुष्ठो विनश्यति
putriṇyaḥ sarvavandhyāśca jātāstadvaradānataḥ |
hastaṃ dṛṣṭvā mahābhāgyaṃ karmāṇi kathayatyasau
||18||पुत्रिण्यः सर्ववन्ध्याश्च जातास्तद्वरदानतः ।
हस्तं दृष्ट्वा महाभाग्यं कर्माणि कथयत्यसौ
yad yad yena ca saṃbhukta bhokṣyamāṇaṃ ca tatkṣaṇāt
||19||यद् यद् येन च संभुक्त भोक्ष्यमाणं च तत्क्षणात्
vismito nagare lokaḥ sarva āsīnmudānvitaḥ |
nedṛśo brāhmaṇo'darśi sarvavettā guṇākaraḥ
||20||विस्मितो नगरे लोकः सर्व आसीन्मुदान्वितः ।
नेदृशो ब्राह्मणोऽदर्शि सर्ववेत्ता गुणाकरः
na bhūto na bhaviṣyo vā iti lokā vadantyamum |
pūjayanti dhanai ratnairjñātvā pratyayamasya te
||21||न भूतो न भविष्यो वा इति लोका वदन्त्यमुम् ।
पूजयन्ति धनै रत्नैर्ज्ञात्वा प्रत्ययमस्य ते
haste dhṛtāni vastūni kathayatyeva tatkṣaṇāt |
daridrasyāprayatnasya praṣṭuṃ yātasya vettyasau
||22||हस्ते धृतानि वस्तूनि कथयत्येव तत्क्षणात् ।
दरिद्रस्याप्रयत्नस्य प्रष्टुं यातस्य वेत्त्यसौ
abhiprāyaṃ svayaṃ tasya brūte tridinamantarā |
bhaviṣyasi dhanāḍhyastvaṃ tathaivāsau bhavatyapi
||23||अभिप्रायं स्वयं तस्य ब्रूते त्रिदिनमन्तरा ।
भविष्यसि धनाढ्यस्त्वं तथैवासौ भवत्यपि
gataṃ naṣṭaṃ kathayati yathā yat yat tathā bhavet |
evamācakṣatastasya ḍhuṇḍherviprasvarūpiṇaḥ
||24||गतं नष्टं कथयति यथा यत् यत् तथा भवेत् ।
एवमाचक्षतस्तस्य ढुण्ढेर्विप्रस्वरूपिणः
dvitrimāsairgatā vārtā rājakarṇe janeritā |
janā ūcuḥ |
rājapatnyo'pi yāścānyāḥ pātivratyaparāyaṇāḥ
||25||द्वित्रिमासैर्गता वार्ता राजकर्णे जनेरिता ।
जना ऊचुः ।
राजपत्न्योऽपि याश्चान्याः पातिव्रत्यपरायणाः
etāvatkālaparyantaṃ no bhajannanyadevatāḥ |
vinā patiṃ gatāstāstu vinājñāṃ taṃ nirīkṣitum
||26||एतावत्कालपर्यन्तं नो भजन्नन्यदेवताः ।
विना पतिं गतास्तास्तु विनाज्ञां तं निरीक्षितुम्
no bhaviṣyati putro vā kanyā veti vicāritum |
sakhībhistu niṣiddhāstā ḍhuṇḍiratrāgamiṣyati
||27||नो भविष्यति पुत्रो वा कन्या वेति विचारितुम् ।
सखीभिस्तु निषिद्धास्ता ढुण्डिरत्रागमिष्यति
ākāryaṃ tu tatastāstu rahasyetamupānayan |
upaveśyāsane ramye rājapatnyaḥ prapūjire
||28||आकार्यं तु ततस्तास्तु रहस्येतमुपानयन् ।
उपवेश्यासने रम्ये राजपत्न्यः प्रपूजिरे
prakṣālya caraṇadvandvaṃ taddarśanasuvivhalāḥ |
kasturīcandanaṃ tasya śarīre paryamardayan
||29||प्रक्षाल्य चरणद्वन्द्वं तद्दर्शनसुविव्हलाः ।
कस्तुरीचन्दनं तस्य शरीरे पर्यमर्दयन्
nikaṭe tasya kācit tu bhūtvā'dād vīṭikāḥ svayam |
papracchurbahupraśnāṃstaṃ sarvānevābravīcca saḥ
||30||निकटे तस्य काचित् तु भूत्वाऽदाद् वीटिकाः स्वयम् ।
पप्रच्छुर्बहुप्रश्नांस्तं सर्वानेवाब्रवीच्च सः
pratyaye tu samutpanne sarvāstāstu visismire |
evaṃ tāḥ pratyahaṃ tasya darśanaṃ pūjanaṃ svayam
||31||प्रत्यये तु समुत्पन्ने सर्वास्तास्तु विसिस्मिरे ।
एवं ताः प्रत्यहं तस्य दर्शनं पूजनं स्वयम्
tyaktvā tā gṛhyakāryāṇi cakrussarvāstu tatparāḥ |
naitādṛśo dṛṣṭapūrvo bhūtabhavyabhaviṣyavit
||32||त्यक्त्वा ता गृह्यकार्याणि चक्रुस्सर्वास्तु तत्पराः ।
नैतादृशो दृष्टपूर्वो भूतभव्यभविष्यवित्
ityabruvan stuvantyastaṃ sarvajyotirviduttamam |
utthite rājñi tāḥ śīghraṃ visasarjuḥ kṣaṇādamum
||33||इत्यब्रुवन् स्तुवन्त्यस्तं सर्वज्योतिर्विदुत्तमम् ।
उत्थिते राज्ञि ताः शीघ्रं विससर्जुः क्षणादमुम्
patibhāvaṃ parityajya tamevācintayansadā |
divodāso'pi taṃ jñātvā samākārya nanāma ca
||34||पतिभावं परित्यज्य तमेवाचिन्तयन्सदा ।
दिवोदासोऽपि तं ज्ञात्वा समाकार्य ननाम च
svāsane taṃ paristhāpya pupūje viṣṭarādibhiḥ |
gāmarghyaṃ ca dhanaṃ vastramarpayāmāsa sādaram
||35||स्वासने तं परिस्थाप्य पुपूजे विष्टरादिभिः ।
गामर्घ्यं च धनं वस्त्रमर्पयामास सादरम्
yad yad taṃ paripapraccha tatsarvaṃ sa mudā'bravīt |
vismṛtya nijadevaṃ sa tamevācintayannṛpaḥ
||36||यद् यद् तं परिपप्रच्छ तत्सर्वं स मुदाऽब्रवीत् ।
विस्मृत्य निजदेवं स तमेवाचिन्तयन्नृपः
rahasye paripapraccha praśnān nānāvidhānbahūn |
pratyaye tu samutpanne prārthayāmāsa sādaram
||37||रहस्ये परिपप्रच्छ प्रश्नान् नानाविधान्बहून् ।
प्रत्यये तु समुत्पन्ने प्रार्थयामास सादरम्
grāmāndhānyaṃ dhanaṃ dāsye tiṣṭhātra nikaṭe mama |
camatkārā bahuvidhā dṛṣṭā yasmān mayā tvayi
||38||ग्रामान्धान्यं धनं दास्ये तिष्ठात्र निकटे मम ।
चमत्कारा बहुविधा दृष्टा यस्मान् मया त्वयि
tato jagāda ḍhuṇḍistaṃ prapañcarahito nṛpama |
strīputrakanyāgārādi tyaktvāya vārāṇasīmagām
||39||ततो जगाद ढुण्डिस्तं प्रपञ्चरहितो नृपम ।
स्त्रीपुत्रकन्यागारादि त्यक्त्वाय वाराणसीमगाम्
na grāmā na dhanaṃ dhānyaṃ rocate me'spṛhasya te |
ekaṃ vadāmi te vākyaṃ hṛdi tatkartumarhasi
||40||न ग्रामा न धनं धान्यं रोचते मेऽस्पृहस्य ते ।
एकं वदामि ते वाक्यं हृदि तत्कर्तुमर्हसि
itaḥ saptadaśe rājan dine ko'pi paraḥ pumān |
āgatya sa vaded yat tat kartavyamavicārataḥ
||41||इतः सप्तदशे राजन् दिने कोऽपि परः पुमान् ।
आगत्य स वदेद् यत् तत् कर्तव्यमविचारतः
hitaṃ te paramaṃ rājan bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
etāvatā mayā labdhā grāmā dhānyaṃ dhanāni ca
||42||हितं ते परमं राजन् भविष्यति न संशयः ।
एतावता मया लब्धा ग्रामा धान्यं धनानि च
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite jyotirvidrūpadarśanaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 46 ||