nagarīnirodho nāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
raudraketostu yā bhāryā śāradākhyā dvijasya sā |
vidarbhyāmupaviṣṭā sā sakhībhiḥ kautukānvitā
||1||रौद्रकेतोस्तु या भार्या शारदाख्या द्विजस्य सा ।
विदर्भ्यामुपविष्टा सा सखीभिः कौतुकान्विता
(vṛṣyāṃ samupaviṣṭā) narāntakasya ca śiro'kasmāt tābhirdadarśa ha |
patitaṃ prāṅgaṇe karṇakuṇḍalābhyāṃ virājitam
||2||(वृष्यां समुपविष्टा) नरान्तकस्य च शिरोऽकस्मात् ताभिर्ददर्श ह ।
पतितं प्राङ्गणे कर्णकुण्डलाभ्यां विराजितम्
nādayatpattanaṃ sarvaṃ śikharaṃ pārvataṃ yathā |
śyāmalaṃ himasaṃsṛṣṭaṃ viśobhaṃ kamalaṃ yathā
||3||नादयत्पत्तनं सर्वं शिखरं पार्वतं यथा ।
श्यामलं हिमसंसृष्टं विशोभं कमलं यथा
bibhyato raudraketuśca śāradāghāta vivhalā |
sāvadhānau dadṛśatū rudataḥ sma bhṛśaṃ tadā
||4||बिभ्यतो रौद्रकेतुश्च शारदाघात विव्हला ।
सावधानौ ददृशतू रुदतः स्म भृशं तदा
luṇṭhataḥ sma dharaṇyāṃ tau tāḍayantau ca vakṣasi |
mūrchāmavāpaturubhau muhūrtādiva cetanām
||5||लुण्ठतः स्म धरण्यां तौ ताडयन्तौ च वक्षसि ।
मूर्छामवापतुरुभौ मुहूर्तादिव चेतनाम्
mātā śuśoca tadā hṛdi sthāpya ta tacchiraḥ |
cakrande vivhalā sā gaurmṛtavatsā yathā bhṛśam
||6||माता शुशोच तदा हृदि स्थाप्य त तच्छिरः ।
चक्रन्दे विव्हला सा गौर्मृतवत्सा यथा भृशम्
śāradovāca
vīraśriyā vyāptatanū raṇāyaiva samutsukaḥ
||7||वीरश्रिया व्याप्ततनू रणायैव समुत्सुकः
proktavānna hi kiñcinmāmidānīṃ giramāhara
||8||प्रोक्तवान्न हि किञ्चिन्मामिदानीं गिरमाहर
kva gataḥ pūrvakāyaste śirasaiva samāgataḥ |
ekākī kathamāyataḥ kva te sainyaṃ mahattaram
||9||क्व गतः पूर्वकायस्ते शिरसैव समागतः ।
एकाकी कथमायतः क्व ते सैन्यं महत्तरम्
kva te jaladharā yātāśchatracāmaradhāriṇaḥ |
yaṃ dṛṣṭvā varakāminyo mlāyante virahāgninā
||10||क्व ते जलधरा याताश्छत्रचामरधारिणः ।
यं दृष्ट्वा वरकामिन्यो म्लायन्ते विरहाग्निना
sa kathaṃ mlānatāṃ yāto ravirastānugo yathā |
kiṃ mayā hyaparāddhaṃ te pitrā vā vatsalena ca
||11||स कथं म्लानतां यातो रविरस्तानुगो यथा ।
किं मया ह्यपराद्धं ते पित्रा वा वत्सलेन च
kimarthaṃ vadase naiva rudadaśru pramārjya naḥ |
parārdhyāstaraṇopete mañcake svāpatatparaḥ
||12||किमर्थं वदसे नैव रुददश्रु प्रमार्ज्य नः ।
परार्ध्यास्तरणोपेते मञ्चके स्वापतत्परः
kvedānīṃ parisupto'si khidyate me mano bhṛśam |
vinābhūtau tvayā neśāvāsyaṃ sandarśituṃ suta
||13||क्वेदानीं परिसुप्तोऽसि खिद्यते मे मनो भृशम् ।
विनाभूतौ त्वया नेशावास्यं सन्दर्शितुं सुत
ka uvāca
śāradāyāḥ śucaṃ śrutvā raudraketuḥ śuśoca ha |
vinā vṛttāntakathanāt kva gato'si priyātmaja
||14||शारदायाः शुचं श्रुत्वा रौद्रकेतुः शुशोच ह ।
विना वृत्तान्तकथनात् क्व गतोऽसि प्रियात्मज
pratyahaṃ sarvavṛttāntaṃ jātaṃ bhāvinameva ca |
saṃśrāvayasi svasthānamidānīṃ kinna bhāṣase
||15||प्रत्यहं सर्ववृत्तान्तं जातं भाविनमेव च ।
संश्रावयसि स्वस्थानमिदानीं किन्न भाषसे
yadi tvaṃ sammukhe yudhyan dhyārāpūto divaṃ gataḥ |
māmapṛcchya ca māṃ tyaktvā kathaṃ tvaṃ parijagmivān
||16||यदि त्वं सम्मुखे युध्यन् ध्यारापूतो दिवं गतः ।
मामपृच्छ्य च मां त्यक्त्वा कथं त्वं परिजग्मिवान्
kathaṃ tvayā kṛtā pitroḥ putratā śatrutāpi ca |
yadā tvaṃ sevakakarāt khaḍgaṃ gṛhṇāsi svaṃ kare
||17||कथं त्वया कृता पित्रोः पुत्रता शत्रुतापि च ।
यदा त्वं सेवककरात् खड्गं गृह्णासि स्वं करे
tadā saparvatavanā sasvargā kampate ca bhūḥ |
sa kena pātito mahyāṃ na jāne kālaparyayam
||18||तदा सपर्वतवना सस्वर्गा कम्पते च भूः ।
स केन पातितो मह्यां न जाने कालपर्ययम्
devaṃ hi balavalloke pauruṣaṃ tu nirarthakam |
bhūṣaṇaṃ mama vaṃśasya lokasya ca gataṃ kva nu
||19||देवं हि बलवल्लोके पौरुषं तु निरर्थकम् ।
भूषणं मम वंशस्य लोकस्य च गतं क्व नु
lokasyāpi ca yaḥ kālaḥ pañcāsyo'rigajasya yaḥ |
sa kathaṃ tvaṃ dvidhābhūto vātāhata iva drumaḥ
||20||लोकस्यापि च यः कालः पञ्चास्योऽरिगजस्य यः ।
स कथं त्वं द्विधाभूतो वाताहत इव द्रुमः
pratāpasavitā rājam̐stūladāhahutāśanaḥ |
ka uvāca |
evaṃ nānāvidhaṃ śokaṃ raudraketuśca śāradā
||21||प्रतापसविता राजँस्तूलदाहहुताशनः ।
क उवाच ।
एवं नानाविधं शोकं रौद्रकेतुश्च शारदा
kṛtvā mūrdhānamādāya devāntakamagacchatām |
bhadrāsanātsamutthāya tvarayā to tathāvidhau
||22||कृत्वा मूर्धानमादाय देवान्तकमगच्छताम् ।
भद्रासनात्समुत्थाय त्वरया तो तथाविधौ
dṛṣṭvā kaṇṭhaṃ samāliṅgya rurodāvarajaṃ tadā |
tatparīvārabhūtā ye daityāḥ kālayamopamāḥ
||23||दृष्ट्वा कण्ठं समालिङ्ग्य रुरोदावरजं तदा ।
तत्परीवारभूता ये दैत्याः कालयमोपमाः
ruruduḥsusvaraṃ tatra dṛṣṭvā nārāntakaṃ śiraḥ |
māturhastācchiro gṛhya tatsve hṛdi nidhāya ca
||24||रुरुदुःसुस्वरं तत्र दृष्ट्वा नारान्तकं शिरः ।
मातुर्हस्ताच्छिरो गृह्य तत्स्वे हृदि निधाय च
cakranda kurarīvāsau bhrātṛsnehena duḥkhitaḥ |
devāntaka uvāca |
samaṃ bhuktaṃ samaṃ pītaṃ krīḍitaṃ suptamutthitam
||25||चक्रन्द कुररीवासौ भ्रातृस्नेहेन दुःखितः ।
देवान्तक उवाच ।
समं भुक्तं समं पीतं क्रीडितं सुप्तमुत्थितम्
samaṃ taptaṃ samaṃ japtaṃ kva gato'si vihāya mām |
yasya te darśanānmartyāḥ surā yānti diśo daśa
||26||समं तप्तं समं जप्तं क्व गतोऽसि विहाय माम् ।
यस्य ते दर्शनान्मर्त्याः सुरा यान्ति दिशो दश
sa kathaṃ nihataḥ kena duṣṭena ca balīyasā |
rasā rasātalaṃ caiva tavaiva ca niveditam
||27||स कथं निहतः केन दुष्टेन च बलीयसा ।
रसा रसातलं चैव तवैव च निवेदितम्
vihāya māṃ kathaṃ svarga gato'si bhrātṛvatsala |
yasya jyāghoṣamākarṇya kampate sma carācaram
||28||विहाय मां कथं स्वर्ग गतोऽसि भ्रातृवत्सल ।
यस्य ज्याघोषमाकर्ण्य कम्पते स्म चराचरम्
asaṅkhyātā nṛpā yasya sāmne dvāragatā babhuḥ |
sa kathaṃ pitarau hitvā gataśca sundarāṃ triyam
||29||असङ्ख्याता नृपा यस्य साम्ने द्वारगता बभुः ।
स कथं पितरौ हित्वा गतश्च सुन्दरां त्रियम्
evaṃ tatkrandanaṃ śrutvā vīralokā samāyayuḥ |
hetubhirvārayāmāsurbalāddhṛtvā tu taṃ karaiḥ
||30||एवं तत्क्रन्दनं श्रुत्वा वीरलोका समाययुः ।
हेतुभिर्वारयामासुर्बलाद्धृत्वा तु तं करैः
janā ūcuḥ
na vīrāḥ pariśocanti vīre yuddhe hate nṛpa |
vighnanti taṃ balādgatvā yenāsau nihato bhavet
||31||न वीराः परिशोचन्ति वीरे युद्धे हते नृप ।
विघ्नन्ति तं बलाद्गत्वा येनासौ निहतो भवेत्
mṛtyustu sarvajantūnāṃ saha dehena jāyate |
so'dya varṣaśatenāpi bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||32||मृत्युस्तु सर्वजन्तूनां सह देहेन जायते ।
सोऽद्य वर्षशतेनापि भविष्यति न संशयः
svasya vānyasya vā rājan tatra kā paridevanā |
śrutvā vākyaṃ tu lokānāṃ tadā devāntako'suraḥ
||33||स्वस्य वान्यस्य वा राजन् तत्र का परिदेवना ।
श्रुत्वा वाक्यं तु लोकानां तदा देवान्तकोऽसुरः
sāvadhānamanā bhūtvā pitarau prāha dharmavit |
mā śocatamahaṃ yāmi grasituṃ taṃ nijaṃ ripum
||34||सावधानमना भूत्वा पितरौ प्राह धर्मवित् ।
मा शोचतमहं यामि ग्रसितुं तं निजं रिपुम्
vadataṃ kva nivāso'sya yena bandhurhato mama |
taṃ hatvā sukhameṣyāmi bandhuṃ yāsyāmi vā mṛtaḥ
||35||वदतं क्व निवासोऽस्य येन बन्धुर्हतो मम ।
तं हत्वा सुखमेष्यामि बन्धुं यास्यामि वा मृतः
mama bhrūbhaṅgamātreṇa kampate bhuvanatrayam |
mayi kṣubdhe tu kasrātā lokānāṃ pitarau yataḥ
||36||मम भ्रूभङ्गमात्रेण कम्पते भुवनत्रयम् ।
मयि क्षुब्धे तु कस्राता लोकानां पितरौ यतः
ka uvāca
śrutvā devāntakavacaḥ āśvastau tāvubhau tadā |
śokasāgaramagnau tāvaddhṛtau tena vākyataḥ
||37||श्रुत्वा देवान्तकवचः आश्वस्तौ तावुभौ तदा ।
शोकसागरमग्नौ तावद्धृतौ तेन वाक्यतः
ūcataḥ paramaṃ vākyaṃ jyeṣṭhapṛṣṭau savistaram |
kāśirājeti vikhyāto rājāparamadhārmikaḥ
||38||ऊचतः परमं वाक्यं ज्येष्ठपृष्टौ सविस्तरम् ।
काशिराजेति विख्यातो राजापरमधार्मिकः
vaivāhiko mahotsāhastadgṛhe samapadyata |
ākāritāḥ sarvajanāḥ kaśyapasyātmajo'pi ca
||39||वैवाहिको महोत्साहस्तद्गृहे समपद्यत ।
आकारिताः सर्वजनाः कश्यपस्यात्मजोऽपि च
sa bāla eva balavānvināyaka iti smṛtaḥ |
tena mārge hato bhrātā dhūmrākṣo mama putraka
||40||स बाल एव बलवान्विनायक इति स्मृतः ।
तेन मार्गे हतो भ्राता धूम्राक्षो मम पुत्रक
tasya pratyāmnāyakṛte preṣitā vīrasammatāḥ |
dhāvamānā yayuste ca sahasrārddha niśācarāḥ
||41||तस्य प्रत्याम्नायकृते प्रेषिता वीरसम्मताः ।
धावमाना ययुस्ते च सहस्रार्द्ध निशाचराः
saptavarṣeṇa te sarve nāśitā munisūnunā |
teṣāṃ pratyāmnāyakṛte svayaṃ yāto narāntakaḥ
||42||सप्तवर्षेण ते सर्वे नाशिता मुनिसूनुना ।
तेषां प्रत्याम्नायकृते स्वयं यातो नरान्तकः
anekaśastrasampannaścaturaṅgabalānvitaḥ |
eko'pi nāgatastasmādakasmāddadṛśe śiraḥ
||34||अनेकशस्त्रसम्पन्नश्चतुरङ्गबलान्वितः ।
एकोऽपि नागतस्तस्मादकस्माद्ददृशे शिरः
śokaṃ kṛtvā tava pura ānītaṃ tacchiro'dhunā |
ka uvāca |
iti tadvākyamākarṇya ca kampe raktalocanaḥ
||44||शोकं कृत्वा तव पुर आनीतं तच्छिरोऽधुना ।
क उवाच ।
इति तद्वाक्यमाकर्ण्य च कम्पे रक्तलोचनः
devāntakaścodatiṣṭhad grasanniva jagattrayam |
uvāca garvamohena pitaraṃ vegavattaram
||45||देवान्तकश्चोदतिष्ठद् ग्रसन्निव जगत्त्रयम् ।
उवाच गर्वमोहेन पितरं वेगवत्तरम्
kālaṃ haniṣye'khilaghnaṃ nyubjāṃ pṛthvīṃ vidhāya ca |
kariṣye krodhadṛṣṭayaiva brahmāṇḍaṃ bhasmasātkṣaṇāt
||46||कालं हनिष्येऽखिलघ्नं न्युब्जां पृथ्वीं विधाय च ।
करिष्ये क्रोधदृष्टयैव ब्रह्माण्डं भस्मसात्क्षणात्
ityuktvā kṣveḍitaṃ kṛtvā jagatīṃ kampayanniva |
devādhikāre ye daityāstānsarvānnājuhāva ca
||47||इत्युक्त्वा क्ष्वेडितं कृत्वा जगतीं कम्पयन्निव ।
देवाधिकारे ये दैत्यास्तान्सर्वान्नाजुहाव च
natvā tau pitarau vākyaṃ proce devāntakastadā |
idānīṃ muniputraṃ tamānayiṣyāmi satvaram
||48||नत्वा तौ पितरौ वाक्यं प्रोचे देवान्तकस्तदा ।
इदानीं मुनिपुत्रं तमानयिष्यामि सत्वरम्
sahaiva tena dāsyāmi mūrdhnyasya ca dhanañjayam |
evamuktvā balātsarve uḍḍīya sahasā ca te
||49||सहैव तेन दास्यामि मूर्ध्न्यस्य च धनञ्जयम् ।
एवमुक्त्वा बलात्सर्वे उड्डीय सहसा च ते
devāntako'pya saṅkhyātā vihaṅgā iva śīghragāḥ |
kāśirājapurīṃ prāpye veṣṭayeyuḥ samantataḥ
||50||देवान्तकोऽप्य सङ्ख्याता विहङ्गा इव शीघ्रगाः ।
काशिराजपुरीं प्राप्ये वेष्टयेयुः समन्ततः
kolāhalo mahānāsīd rajasācchāditā diśaḥ |
na prakāśo raverāsītpaurāśca cukruśurbhṛśam
||51||कोलाहलो महानासीद् रजसाच्छादिता दिशः ।
न प्रकाशो रवेरासीत्पौराश्च चुक्रुशुर्भृशम्
narāntake hate dvitridivasā naiva yadgatāḥ |
tatkathaṃ punarāyātaḥ pralayo'tra janāpahaḥ
||52||नरान्तके हते द्वित्रिदिवसा नैव यद्गताः ।
तत्कथं पुनरायातः प्रलयोऽत्र जनापहः
ko'yaṃ pracaṇḍadehena duṣprekṣyo vai samāgataḥ |
kṣamaḥ kālaṃ kalayituṃ bhakṣituṃ vā jagattrayam
||53||कोऽयं प्रचण्डदेहेन दुष्प्रेक्ष्यो वै समागतः ।
क्षमः कालं कलयितुं भक्षितुं वा जगत्त्रयम्
daityānāṃ parikhā jātāḥ preṣitā daityapuṅgavāḥ |
hatāstenātha te sarve gantuṃ mārgo na vidyate
||54||दैत्यानां परिखा जाताः प्रेषिता दैत्यपुङ्गवाः ।
हतास्तेनाथ ते सर्वे गन्तुं मार्गो न विद्यते
evaṃ tadastu paureṣu tāvad dūtāḥ samāgatāḥ |
kāśirājaṃ kathayituṃ devāntakasamāgamam
||55||एवं तदस्तु पौरेषु तावद् दूताः समागताः ।
काशिराजं कथयितुं देवान्तकसमागमम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe nagarīnirodho nāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 62 ||