``buddhiyogo'' nāma ṣaṣṭo'dhyāyaḥ
6 tricatvāriṃśādadhikaśatatamo'dhyāyaḥ |
gajānana uvāca |
īdṛśaṃ viddhi me tattvaṃ madgatenā'ntarātmanā |
yajjñātvā māmasandigdhaṃ vetsi mokṣyasi sarvagam
||1||६ त्रिचत्वारिंशादधिकशततमोऽध्यायः ।
गजानन उवाच ।
ईदृशं विद्धि मे तत्त्वं मद्गतेनाऽन्तरात्मना ।
यज्ज्ञात्वा मामसन्दिग्धं वेत्सि मोक्ष्यसि सर्वगम्
tatte'haṃ śaṛṇu vakṣyāmi lokānāṃ hitakāmyayā |
asti jñeyaṃ yato nānyanmukteśca sādhanaṃ nṛpa
||2||तत्तेऽहं शृणु वक्ष्यामि लोकानां हितकाम्यया ।
अस्ति ज्ञेयं यतो नान्यन्मुक्तेश्च साधनं नृप
jñeyā matprakṛtiḥ pūrvaṃ tataḥ syājjñānagocaraḥ |
tato vijñānasampattirmayi jñāte nṛṇāṃ bhavet
||3||ज्ञेया मत्प्रकृतिः पूर्वं ततः स्याज्ज्ञानगोचरः ।
ततो विज्ञानसम्पत्तिर्मयि ज्ञाते नृणां भवेत्
kvanalau khamahaṅkāraḥ kaṃ cittaṃ dhīḥ samīraṇaḥ |
ravīndū yāgakṛccaikādaśadhā prakṛtirmama
||4||क्वनलौ खमहङ्कारः कं चित्तं धीः समीरणः ।
रवीन्दू यागकृच्चैकादशधा प्रकृतिर्मम
anyāṃ matprakṛtiṃ vṛddhāṃ munayaḥ saṅgiranti ca |
tathā triviṣṭapaṃ vyāptaṃ jīvatvaṃ gatayā'nayā
||5||अन्यां मत्प्रकृतिं वृद्धां मुनयः सङ्गिरन्ति च ।
तथा त्रिविष्टपं व्याप्तं जीवत्वं गतयाऽनया
ābhyāmutpādyate sarvaṃ carācaramayaṃ jagat |
saṅgādviśvasya sambhūtiḥ paritrāṇaṃ layo'pyaham
||6||आभ्यामुत्पाद्यते सर्वं चराचरमयं जगत् ।
सङ्गाद्विश्वस्य सम्भूतिः परित्राणं लयोऽप्यहम्
tattvametanniboddhuṃ me yatate kaścideva hi |
varṇāśramavatāṃ puṃsāṃ purā cīrṇena karmaṇā
||7||तत्त्वमेतन्निबोद्धुं मे यतते कश्चिदेव हि ।
वर्णाश्रमवतां पुंसां पुरा चीर्णेन कर्मणा
sākṣātkaroti māṃ kaścidyatnavatsvapi teṣu ca |
matto'nyannekṣate kiñcinmayi sarvaṃ ca vīkṣate
||8||साक्षात्करोति मां कश्चिद्यत्नवत्स्वपि तेषु च ।
मत्तोऽन्यन्नेक्षते किञ्चिन्मयि सर्वं च वीक्षते
kṣitau sugandharūpeṇa tejorūpeṇa cāgniṣu |
prabhārūpeṇa puṣṇyabje rasarūpeṇa cāpsu ca
||9||क्षितौ सुगन्धरूपेण तेजोरूपेण चाग्निषु ।
प्रभारूपेण पुष्ण्यब्जे रसरूपेण चाप्सु च
dhīrūpo balināṃ cāhaṃ dhīstapo balameva ca |
trividheṣu vikāreṣu madutpanneṣvahaṃ sthitaḥ
||10||धीरूपो बलिनां चाहं धीस्तपो बलमेव च ।
त्रिविधेषु विकारेषु मदुत्पन्नेष्वहं स्थितः
na māṃ vindanti pāpīyān māyāmohitacetasaḥ |
trivikārā mohayati prakṛtirme jagattrayam
||11||न मां विन्दन्ति पापीयान् मायामोहितचेतसः ।
त्रिविकारा मोहयति प्रकृतिर्मे जगत्त्रयम्
yo me tattvaṃ vijānāti mohaṃ tyajati so'khilam |
anekairjanmabhiścaivaṃ jñātvā māṃ mucyate tataḥ
||12||यो मे तत्त्वं विजानाति मोहं त्यजति सोऽखिलम् ।
अनेकैर्जन्मभिश्चैवं ज्ञात्वा मां मुच्यते ततः
anye nānāvidhān devānbhajante tān vrajanti te |
yathā yathā matiṃ kṛtvā bhajate māṃ jano'khilaḥ
||13||अन्ये नानाविधान् देवान्भजन्ते तान् व्रजन्ति ते ।
यथा यथा मतिं कृत्वा भजते मां जनोऽखिलः
tathā tathā'sya taṃ bhāvaṃ pūrayāmyahameva tam |
ahaṃ sarvaṃ vijānāmi māṃ na kaścidvibudhyate
||14||तथा तथाऽस्य तं भावं पूरयाम्यहमेव तम् ।
अहं सर्वं विजानामि मां न कश्चिद्विबुध्यते
avyaktaṃ vyaktimāpannaṃ na viduḥ kāmamohitāḥ |
nāhaṃ prakāśatāṃ yāmi ajñānāṃ pāpakarmaṇām
||15||अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं न विदुः काममोहिताः ।
नाहं प्रकाशतां यामि अज्ञानां पापकर्मणाम्
yaḥ smṛtvā tyajati prāṇamante māṃ śraddhayānvitaḥ |
sa yātyapunarāvṛtiṃ prasādānmama bhūbhuja
||16||यः स्मृत्वा त्यजति प्राणमन्ते मां श्रद्धयान्वितः ।
स यात्यपुनरावृतिं प्रसादान्मम भूभुज
yaṃ yaṃ devaṃ smaranbhaktyā tyajati svaṃ kalevaram |
tattatsālokyamāyāti tattadbhaktyā narādhipa
||17||यं यं देवं स्मरन्भक्त्या त्यजति स्वं कलेवरम् ।
तत्तत्सालोक्यमायाति तत्तद्भक्त्या नराधिप
ataścāharniśaṃ bhūpa smarttavyo'nekarūpavān |
sarveṣāmapyahaṃ gamyaḥ srotasāmarṇavo yathā
||18||अतश्चाहर्निशं भूप स्मर्त्तव्योऽनेकरूपवान् ।
सर्वेषामप्यहं गम्यः स्रोतसामर्णवो यथा
brahmaviṣṇuśivendrādyām̐llokānprāpya punaḥ patet |
yo māmupaityasandigdhaḥ patanaṃ tasya na kvacit
||19||ब्रह्मविष्णुशिवेन्द्राद्याँल्लोकान्प्राप्य पुनः पतेत् ।
यो मामुपैत्यसन्दिग्धः पतनं तस्य न क्वचित्
ananyaśaraṇo yo māṃ bhaktyā bhajati bhūmipa |
yogakṣemau ca tasyāhaṃ sarvadā pratipādaye
||22||अनन्यशरणो यो मां भक्त्या भजति भूमिप ।
योगक्षेमौ च तस्याहं सर्वदा प्रतिपादये
dvividhā gatiruddiṣṭā śuklā kṛṣṇā tathā nṛpa |
ekayā paramaṃ brahma parayā yāti saṃsṛtim
||21||द्विविधा गतिरुद्दिष्टा शुक्ला कृष्णा तथा नृप ।
एकया परमं ब्रह्म परया याति संसृतिम्
oṃ tatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārthaśāstre śrīmadādi śrīnmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe bālacarite śrīgajānavareṇyasaṃvāde ``buddhiyogo'' nāma ṣaṣṭo'dhyāyaḥ
||6||ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थशास्त्रे श्रीमदादि श्रीन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखण्डे बालचरिते श्रीगजानवरेण्यसंवादे ``बुद्धियोगो'' नाम षष्टोऽध्यायः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe buddhiyogonāma tricatvāriṃśādadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 143 ||