śikhaṇḍivarapradānaṃ nāmāṣṭanavatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
evaṃ gataṃ saptame'bde tvaṣṭame sa guṇeśvaraḥ |
uṣaḥsnātvā sthito brahma japanvedacatuṣṭayam
||1||एवं गतं सप्तमेऽब्दे त्वष्टमे स गुणेश्वरः ।
उषःस्नात्वा स्थितो ब्रह्म जपन्वेदचतुष्टयम्
kastūrītilako nānābhūṣaṇaiḥ suvirājitaḥ |
divyāmbaradharo divyagandhamālāvibhūṣitaḥ
||2||कस्तूरीतिलको नानाभूषणैः सुविराजितः ।
दिव्याम्बरधरो दिव्यगन्धमालाविभूषितः
tataste tāpasasutā āgatāstaṃ guṇeśvaram |
taddīptyā bhāsitāḥ sarve'ruṇadīptyā yathā ghanāḥ
||3||ततस्ते तापससुता आगतास्तं गुणेश्वरम् ।
तद्दीप्त्या भासिताः सर्वेऽरुणदीप्त्या यथा घनाः
tāndṛṣṭvā'dhyayane buddhirjātā tasyārbhakaiḥ saha |
sarveṣāṃ mastake hastaṃ nyadhāt tatsamaye vibhuḥ
||4||तान्दृष्ट्वाऽध्ययने बुद्धिर्जाता तस्यार्भकैः सह ।
सर्वेषां मस्तके हस्तं न्यधात् तत्समये विभुः
tricatuḥ pañcavarṣāṇāṃ vedasphūrtistato'bhavanat |
vinā tu cetanāṃ śabdo nabhovāṇyā hi śrūyate
||5||त्रिचतुः पञ्चवर्षाणां वेदस्फूर्तिस्ततोऽभवनत् ।
विना तु चेतनां शब्दो नभोवाण्या हि श्रूयते
caturṇāmapi vedānāṃ sarve pārāyaṇaṃ vyadhuḥ |
nābhakṣayan paśugaṇā grāsaṃ mukhagataṃ tadā
||6||चतुर्णामपि वेदानां सर्वे पारायणं व्यधुः ।
नाभक्षयन् पशुगणा ग्रासं मुखगतं तदा
śravaṇe tatparā jātāḥ śabdānāṃ vedacāriṇām |
samāpte vedadvitaye sāmagānamathārabhan
||7||श्रवणे तत्परा जाताः शब्दानां वेदचारिणाम् ।
समाप्ते वेदद्वितये सामगानमथारभन्
hariṇāḥ siṃhaśārdūlā bhujagāḥ pakṣijātayaḥ |
gānasya śravaṇe saktā aśrupātān prasusruvuḥ
||8||हरिणाः सिंहशार्दूला भुजगाः पक्षिजातयः ।
गानस्य श्रवणे सक्ता अश्रुपातान् प्रसुस्रुवुः
aṣṭāśītisahasrāṇi munayaḥ śravaṇe ratāḥ |
ānandahṛdasammagnāḥ śerate sma yathā niśi
||9||अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयः श्रवणे रताः ।
आनन्दहृदसम्मग्नाः शेरते स्म यथा निशि
pramathādyā gaṇāḥ sarve śivādyā harṣa nirbharāḥ |
asravaccāmṛtaṃ candraḥ śivabhālasthitastadā
||10||प्रमथाद्या गणाः सर्वे शिवाद्या हर्ष निर्भराः ।
अस्रवच्चामृतं चन्द्रः शिवभालस्थितस्तदा
tatsaṃsargādruṇḍamālāruṇḍāni purūṣā babhuḥ |
lajjitāḥ kinnarāḥ sarve gandharvāścāsya gānataḥ
||11||तत्संसर्गाद्रुण्डमालारुण्डानि पुरूषा बभुः ।
लज्जिताः किन्नराः सर्वे गन्धर्वाश्चास्य गानतः
smarataptāḥ striyaḥ śāntā ārārtikyaṃ vyadhustadā |
tatrājagāma sahasā daityaścābhinavākṛtiḥ
||12||स्मरतप्ताः स्त्रियः शान्ता आरार्तिक्यं व्यधुस्तदा ।
तत्राजगाम सहसा दैत्यश्चाभिनवाकृतिः
yasya śabdena dīrṇāstā mandarādriguhāstadā |
haladanto vāpināsastaḍāganayano'rihā
||13||यस्य शब्देन दीर्णास्ता मन्दराद्रिगुहास्तदा ।
हलदन्तो वापिनासस्तडागनयनोऽरिहा
sa tu śvāpadarūpeṇa babhrāma tatra tatra ha |
pañcanetraścatuḥśaṛṅgo vasupādaścatuḥśrutiḥ
||14||स तु श्वापदरूपेण बभ्राम तत्र तत्र ह ।
पञ्चनेत्रश्चतुःशृङ्गो वसुपादश्चतुःश्रुतिः
trimukhaśca dvipuccho'sau jahāsoccairnirīkṣya tam |
paśyantu kautukaṃ bālāḥ provāceti śiśun vibhuḥ
||15||त्रिमुखश्च द्विपुच्छोऽसौ जहासोच्चैर्निरीक्ष्य तम् ।
पश्यन्तु कौतुकं बालाः प्रोवाचेति शिशुन् विभुः
atyadbhutaṃ dṛṣṭamidamityūcuste guṇeśvaram |
tato daityo nanartoccairuḍḍīya nyapatad bhuvi
||16||अत्यद्भुतं दृष्टमिदमित्यूचुस्ते गुणेश्वरम् ।
ततो दैत्यो ननर्तोच्चैरुड्डीय न्यपतद् भुवि
kṣaṇaṃ līnaḥ kṣaṇaṃ tiṣṭhan dṛśyādṛśyasvarūpadhṛk |
dhrīyatā dhrīyatāmeṣa ityuvāca śiśūnvibhuḥ
||17||क्षणं लीनः क्षणं तिष्ठन् दृश्यादृश्यस्वरूपधृक् ।
ध्रीयता ध्रीयतामेष इत्युवाच शिशून्विभुः
ityuktvā daityamagamadvegena ca guṇeśvaraḥ |
palāyati mahādaityo yāti pṛṣṭhe sa bālakaiḥ
||18||इत्युक्त्वा दैत्यमगमद्वेगेन च गुणेश्वरः ।
पलायति महादैत्यो याति पृष्ठे स बालकैः
mahāraṇyaṃ gatāḥ sarve yatra vāyurna sarpati |
garjantisiṃhaśārdūlā gajasūkaravānarāḥ
||19||महारण्यं गताः सर्वे यत्र वायुर्न सर्पति ।
गर्जन्तिसिंहशार्दूला गजसूकरवानराः
taṃ dhartuṃ tatra yāto'sāvuḍḍīya daityapuṅgavaḥ |
kvāpi yāto dūradeśaṃ tataḥ khinno gajānanaḥ
||20||तं धर्तुं तत्र यातोऽसावुड्डीय दैत्यपुङ्गवः ।
क्वापि यातो दूरदेशं ततः खिन्नो गजाननः
krodhasaṃraktanayano mumoca pāśamulbaṇam |
cakampe dharaṇī vyoma bhramanmeghamabhūttadā
||21||क्रोधसंरक्तनयनो मुमोच पाशमुल्बणम् ।
चकम्पे धरणी व्योम भ्रमन्मेघमभूत्तदा
nyapatan bhāni khātpṛthvīṃ kakubho vyanadansvanāt |
sa pāśo daityamākramya kṣaṇenāyādguṇeśvaram
||22||न्यपतन् भानि खात्पृथ्वीं ककुभो व्यनदन्स्वनात् ।
स पाशो दैत्यमाक्रम्य क्षणेनायाद्गुणेश्वरम्
śvāsarodhāt papātorvyāṃ luṇṭhanpādau bhujau mukham |
netradvārā gatāḥ prāṇāḥ paśyatsu bālakeṣvapi
||23||श्वासरोधात् पपातोर्व्यां लुण्ठन्पादौ भुजौ मुखम् ।
नेत्रद्वारा गताः प्राणाः पश्यत्सु बालकेष्वपि
patito rūpamāsthāya caturviṃśatiyojanan |
sapāśakaṇṭhaṃ taṃ kecid vicakarṣuritastataḥ
||24||पतितो रूपमास्थाय चतुर्विंशतियोजनन् ।
सपाशकण्ठं तं केचिद् विचकर्षुरितस्ततः
gude kāṣṭhaṃ mukhe dhūliṃ prākṣipancapare'rbhakāḥ |
kecinmūtraṃ purīṣaṃ ca cakrustanmastake'rbhakāḥ
||25||गुदे काष्ठं मुखे धूलिं प्राक्षिपन्चपरेऽर्भकाः ।
केचिन्मूत्रं पुरीषं च चक्रुस्तन्मस्तकेऽर्भकाः
guṇeśanikaṭe yātāḥ save bālāḥ kṣudhāturāḥ |
rasālāni babhakṣuste keccittanmastake gatāḥ
||26||गुणेशनिकटे याताः सवे बालाः क्षुधातुराः ।
रसालानि बभक्षुस्ते केच्चित्तन्मस्तके गताः
ājaghnuḥ phalaghātena bhūmisthā uparisthitān |
patitānyapare khādan dadṛśurvinatāṃ tataḥ
||27||आजघ्नुः फलघातेन भूमिस्था उपरिस्थितान् ।
पतितान्यपरे खादन् ददृशुर्विनतां ततः
aṇḍamācchādya tiṣṭhantī sā'dhāvad bālakānprati |
palāyamānām̐stāndṛṣṭvā vinatā pṛṣṭhato yayau
||28||अण्डमाच्छाद्य तिष्ठन्ती साऽधावद् बालकान्प्रति ।
पलायमानाँस्तान्दृष्ट्वा विनता पृष्ठतो ययौ
nighnatī pakṣavātena śvāpadāni drumānapi |
guṇeśastatsamālokya līno vṛkṣasya koṭare
||29||निघ्नती पक्षवातेन श्वापदानि द्रुमानपि ।
गुणेशस्तत्समालोक्य लीनो वृक्षस्य कोटरे
dadarśāṇḍaṃ śvetataraṃ maṇḍalaṃ śaśino yathā |
dadhāra haste sahasā guṇeśo balavattaram
||30||ददर्शाण्डं श्वेततरं मण्डलं शशिनो यथा ।
दधार हस्ते सहसा गुणेशो बलवत्तरम्
asphuṭattatra dadṛśe patattrī nīlakaṇṭhavān |
dīrghapakṣo viśālākṣo vaman jvālākaṇānmukhāt
||31||अस्फुटत्तत्र ददृशे पतत्त्री नीलकण्ठवान् ।
दीर्घपक्षो विशालाक्षो वमन् ज्वालाकणान्मुखात्
vyādhūnayadubhau pakṣau kampayan jagatītalam |
celuvelāmatikramya samudrāstasya śabdataḥ
||32||व्याधूनयदुभौ पक्षौ कम्पयन् जगतीतलम् ।
चेलुवेलामतिक्रम्य समुद्रास्तस्य शब्दतः
cacāla maṇḍalaṃ bhānorarbhakāste palāyitāḥ |
pṛṣṭhato'nuyayau so'tha pakṣaghātena tāḍayan
||33||चचाल मण्डलं भानोरर्भकास्ते पलायिताः ।
पृष्ठतोऽनुययौ सोऽथ पक्षघातेन ताडयन्
tad dṛṣṭvā kadanaṃ teṣāṃ yoddhukāmo guṇeśvaraḥ |
jagrāha pakṣe taṃ krūraṃ tato yuddhamavartata
||34||तद् दृष्ट्वा कदनं तेषां योद्धुकामो गुणेश्वरः ।
जग्राह पक्षे तं क्रूरं ततो युद्धमवर्तत
pakṣaghātaiścañcupuṭairjaghāna pakṣipuṅgavaḥ |
āraktanayanaḥ so'pi taṃ jaghne muṣṭighātataḥ
||35||पक्षघातैश्चञ्चुपुटैर्जघान पक्षिपुङ्गवः ।
आरक्तनयनः सोऽपि तं जघ्ने मुष्टिघाततः
atidārḍhyaṃ tasya dṛṣṭvā caturbhirapyathāyudhaiḥ |
guṇeśastaṃ jaghānāśu tāni peturdharātale
||36||अतिदार्ढ्यं तस्य दृष्ट्वा चतुर्भिरप्यथायुधैः ।
गुणेशस्तं जघानाशु तानि पेतुर्धरातले
uḍḍīya sa papālāśu bālānādāya satvaraḥ |
guṇeśastānsamunmucya samārūḍho'ṇḍaje tataḥ
||37||उड्डीय स पपालाशु बालानादाय सत्वरः ।
गुणेशस्तान्समुन्मुच्य समारूढोऽण्डजे ततः
vaśe tamaṇḍajaṃ kṛtvā cāruroha guṇeśvaraḥ |
tatastamāyayurbālā vinatāpi samāyayau
||38||वशे तमण्डजं कृत्वा चारुरोह गुणेश्वरः ।
ततस्तमाययुर्बाला विनतापि समाययौ
tuṣṭāva paramātmānaṃ guṇeśaṃ taṃ dhiyā svayā |
tvaṃ sṛṣṭikartā rajasā brahmā sattvena pālakaḥ
||39||तुष्टाव परमात्मानं गुणेशं तं धिया स्वया ।
त्वं सृष्टिकर्ता रजसा ब्रह्मा सत्त्वेन पालकः
viṣṇustvamasi tamasā saṃharan śaṅkaro'pi ca |
na devā narṣayastattvaṃ viduste saguṇasya ha
||40||विष्णुस्त्वमसि तमसा संहरन् शङ्करोऽपि च ।
न देवा नर्षयस्तत्त्वं विदुस्ते सगुणस्य ह
nirguṇasya tu ko veda carācaragurorapi |
evaṃ stutvā'vadat sā taṃ praṇatā bhaktitatparā
||41||निर्गुणस्य तु को वेद चराचरगुरोरपि ।
एवं स्तुत्वाऽवदत् सा तं प्रणता भक्तितत्परा
kaśyapasya munerbhāryāṃ vinatāṃ viddhi māmiha |
tasya putraḥ śikhaṇḍī ca sevakaste bhaviṣyati
||42||कश्यपस्य मुनेर्भार्यां विनतां विद्धि मामिह ।
तस्य पुत्रः शिखण्डी च सेवकस्ते भविष्यति
muninā pūrvamuktaṃ me yo'ṇḍametad bhinatti ca |
so'sya svāmī na sandeho mocayiṣyāti te sutān
||43||मुनिना पूर्वमुक्तं मे योऽण्डमेतद् भिनत्ति च ।
सोऽस्य स्वामी न सन्देहो मोचयिष्याति ते सुतान्
pratīkṣantyā mayā dṛṣṭaṃ pādapadmaṃ cirantava |
jaṭāyuḥ śyenasampātī nītā kadrūsutaistrayaḥ
||44||प्रतीक्षन्त्या मया दृष्टं पादपद्मं चिरन्तव ।
जटायुः श्येनसम्पाती नीता कद्रूसुतैस्त्रयः
tānmocaya jagannātha śīghraṃ darśaya me sutān |
gaṇeśa uvāca |
mā cintāṃ kuru mātastvaṃ darśayiṣye sutām̐stava
||45||तान्मोचय जगन्नाथ शीघ्रं दर्शय मे सुतान् ।
गणेश उवाच ।
मा चिन्तां कुरु मातस्त्वं दर्शयिष्ये सुताँस्तव
ka uvāca
evamuktvā tu vinatāṃ bahuharṣasamanvitaḥ |
śikhinaṃ ca tataḥ prāha varaṃ matto vṛṇīṣva ha
||46||एवमुक्त्वा तु विनतां बहुहर्षसमन्वितः ।
शिखिनं च ततः प्राह वरं मत्तो वृणीष्व ह
mayūra uvāca
yadi me tvaṃ prasanno'si yadi deyo varo mama |
tadā mannāmapūrvaṃ te nāmākhyātaṃ bhavedbhuvi
||47||यदि मे त्वं प्रसन्नोऽसि यदि देयो वरो मम ।
तदा मन्नामपूर्वं ते नामाख्यातं भवेद्भुवि
etatme dehi sarveśa tava bhaktiṃ dṛḍhāṃ tathā |
deva uvāca |
sādhu sādhu tvayā proktaṃ nirlobhenāntarātmanā
||48||एतत्मे देहि सर्वेश तव भक्तिं दृढां तथा ।
देव उवाच ।
साधु साधु त्वया प्रोक्तं निर्लोभेनान्तरात्मना
tvannāmapūrvaṃ mannāma mayūreśvara ityatha |
vikhyātaṃ triṣu lokeṣu bhaktirmayi dṛḍhā bhavet
||49||त्वन्नामपूर्वं मन्नाम मयूरेश्वर इत्यथ ।
विख्यातं त्रिषु लोकेषु भक्तिर्मयि दृढा भवेत्
ka uvāca
evamākarṇya sā sarvaṃ vinatā svāśramaṃ yayau |
śikhaṇḍinaṃ samārūḍho mayūreśo nijaṃ gṛham
||50||एवमाकर्ण्य सा सर्वं विनता स्वाश्रमं ययौ ।
शिखण्डिनं समारूढो मयूरेशो निजं गृहम्
mayūreśa mayūreśa mayūreśeti cāsakṛt |
gṛhṇadbhirmunibālaistairanvitaḥ śobhayandiśaḥ
||51||मयूरेश मयूरेश मयूरेशेति चासकृत् ।
गृह्णद्भिर्मुनिबालैस्तैरन्वितः शोभयन्दिशः
mātaraṃ praṇipatyāha vṛttāntaṃ sarvamañjasā |
varṇayanto mayūreśaṃ muniputrā gṛhānyayuḥ
||52||मातरं प्रणिपत्याह वृत्तान्तं सर्वमञ्जसा ।
वर्णयन्तो मयूरेशं मुनिपुत्रा गृहान्ययुः
itthaṃ mayūreśanāma prāpa cāsau guṇeśvaraḥ
||53||इत्थं मयूरेशनाम प्राप चासौ गुणेश्वरः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe śikhaṇḍivarapradānaṃ nāmāṣṭanavatitamo'dhyāyaḥ || 98 ||