durgāvākyaṃ nāma saptadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
sindhustalpagataścintāmavāpa mahatīṃ tadā |
agnisaṃtaptahṛdayo vicārān nānvapadyata
||1||सिन्धुस्तल्पगतश्चिन्तामवाप महतीं तदा ।
अग्निसंतप्तहृदयो विचारान् नान्वपद्यत
nirharṣo mlānavadano nistejaḥ niṣkalo'pi saḥ |
tata ugrātmajā durgā lāvaṇyalaharī śubhā
||2||निर्हर्षो म्लानवदनो निस्तेजः निष्कलोऽपि सः ।
तत उग्रात्मजा दुर्गा लावण्यलहरी शुभा
cintāśāviṣadagdhaṃ taṃ śrutvā'gān mañcakasthitam |
asaṅkhyabhūṣaṇairyasyāḥ kabarī bhāti mastake
||3||चिन्ताशाविषदग्धं तं श्रुत्वाऽगान् मञ्चकस्थितम् ।
असङ्ख्यभूषणैर्यस्याः कबरी भाति मस्तके
kastūrītilakaṃ yasyā lalāṭe bhāti sundaram |
kaṇṭhe hāraṃ kaṭau kāñci bibhratīṃ ratnasaṃyutām
||4||कस्तूरीतिलकं यस्या ललाटे भाति सुन्दरम् ।
कण्ठे हारं कटौ काञ्चि बिभ्रतीं रत्नसंयुताम्
sarvālaṅkārasaṃyuktāṃ sarvāvayavasundarām |
āgatāṃ tu nirīkṣyaiva mañcakābhyāśamutsukām
||5||सर्वालङ्कारसंयुक्तां सर्वावयवसुन्दराम् ।
आगतां तु निरीक्ष्यैव मञ्चकाभ्याशमुत्सुकाम्
bahistatsevakā yātāstataḥ sā patimabravīt |
durgovāca |
kiṃ cintāṃ kuruṣe svāmin yad bhāvyaṃ tadbhaviṣyati
||6||बहिस्तत्सेवका यातास्ततः सा पतिमब्रवीत् ।
दुर्गोवाच ।
किं चिन्तां कुरुषे स्वामिन् यद् भाव्यं तद्भविष्यति
īśvarasya vaśe loko na svatantraḥ kadācana |
sarveṣāṃ mānasaṃ tvaṃ kimudvejayasi me'pi ca
||7||ईश्वरस्य वशे लोको न स्वतन्त्रः कदाचन ।
सर्वेषां मानसं त्वं किमुद्वेजयसि मेऽपि च
ko hetuste vada vibho tato yuktiṃ vadāmi te |
ka uvāca |
priyā vākyaṃ samākarṇya gaṇḍakīnāyakastadā
||8||को हेतुस्ते वद विभो ततो युक्तिं वदामि ते ।
क उवाच ।
प्रिया वाक्यं समाकर्ण्य गण्डकीनायकस्तदा
sāvadhānamanā bhūtvā vṛttāntaṃ tāmathābravīt |
sindhuruvāca |
kiṃ vadāmi priye ślāghye manaḥkhedakaraṃ param
||9||सावधानमना भूत्वा वृत्तान्तं तामथाब्रवीत् ।
सिन्धुरुवाच ।
किं वदामि प्रिये श्लाघ्ये मनःखेदकरं परम्
yuddhyato me raṇe karṇau mayūreśena sāditau |
saptakoṭimitā senā nihatā pauruṣeṇa ha
||10||युद्ध्यतो मे रणे कर्णौ मयूरेशेन सादितौ ।
सप्तकोटिमिता सेना निहता पौरुषेण ह
skandādayo mahāvīrāḥ patitāḥ śaravṛṣṭibhiḥ |
akasmānme hṛtau karṇau triśūlaṃ preṣya śatruṇā
||11||स्कन्दादयो महावीराः पतिताः शरवृष्टिभिः ।
अकस्मान्मे हृतौ कर्णौ त्रिशूलं प्रेष्य शत्रुणा
ācchādya mukhamāyāto vāsasā nijamandiram |
yenopāyena me śatruvadhaḥ syāttaṃ vadasva me
||12||आच्छाद्य मुखमायातो वाससा निजमन्दिरम् ।
येनोपायेन मे शत्रुवधः स्यात्तं वदस्व मे
durgovāca
vīradharmaḥ kṛtaḥ samyaṅ nihatāḥ sarvasainikāḥ |
na yaśaḥ prāpyate svāmin gobrāhmaṇasuradviṣām
||13||वीरधर्मः कृतः सम्यङ् निहताः सर्वसैनिकाः ।
न यशः प्राप्यते स्वामिन् गोब्राह्मणसुरद्विषाम्
taddveṣāccaiva kalyāṇaṃ kasyāpi hi na jāyate |
sevanād vandanād dhyānātsmaraṇātpūjanādapi
||14||तद्द्वेषाच्चैव कल्याणं कस्यापि हि न जायते ।
सेवनाद् वन्दनाद् ध्यानात्स्मरणात्पूजनादपि
devairindrādibhiḥ sthānānyāptāni ca sthirāṇi ca |
yaḥ samaḥ sarvabhūteṣu śubhāśubhaphalapradaḥ
||15||देवैरिन्द्रादिभिः स्थानान्याप्तानि च स्थिराणि च ।
यः समः सर्वभूतेषु शुभाशुभफलप्रदः
tatsevayā'bhiṣṭasiddhiḥ kāmadhenorivābhavat |
aṅkuro jāyate tādṛgyādṛgbījaṃ hi upyate
||16||तत्सेवयाऽभिष्टसिद्धिः कामधेनोरिवाभवत् ।
अङ्कुरो जायते तादृग्यादृग्बीजं हि उप्यते
aśubhātkarmaṇo duḥkhaṃ sukhaṃ syācchubhakarmaṇaḥ |
ataḥ santaḥ prakurvanti śubhaṃ karmasadādarāt
||17||अशुभात्कर्मणो दुःखं सुखं स्याच्छुभकर्मणः ।
अतः सन्तः प्रकुर्वन्ति शुभं कर्मसदादरात्
hitaṃ ca sarvajantūnāṃ kāyena manasā girā |
bhavatā puruṣārthena pīḍitāste surarṣayaḥ
||18||हितं च सर्वजन्तूनां कायेन मनसा गिरा ।
भवता पुरुषार्थेन पीडितास्ते सुरर्षयः
puruṣārthaḥ sa vijñeyo yaścaturṇāṃ hi sādhakaḥ |
yanmano nārthalubdhaṃ syāt paradāreṣu na kvacit
||19||पुरुषार्थः स विज्ञेयो यश्चतुर्णां हि साधकः ।
यन्मनो नार्थलुब्धं स्यात् परदारेषु न क्वचित्
sa eva puruṣārthaḥ syād yaścānindyaṃ na nindati |
śaraṇāgatarakṣāyāṃ dṛḍho dharmaparāyaṇaḥ
||20||स एव पुरुषार्थः स्याद् यश्चानिन्द्यं न निन्दति ।
शरणागतरक्षायां दृढो धर्मपरायणः
samaḥ sarveṣu bhūteṣu puruṣārthaḥ sa gamyate |
svāmin me paramaṃ vākyaṃ śaṛṇu te hitakārakam
||21||समः सर्वेषु भूतेषु पुरुषार्थः स गम्यते ।
स्वामिन् मे परमं वाक्यं शृणु ते हितकारकम्
aduṣṭavāk satyaśīlaḥ svaguṇānāmakīrtakaḥ |
paropakaraṇe saktaḥ parapaiśūnyavarjitaḥ
||22||अदुष्टवाक् सत्यशीलः स्वगुणानामकीर्तकः ।
परोपकरणे सक्तः परपैशून्यवर्जितः
tatkuruṣva mahābhāga mama prītiṃ yadīcchasi |
mocayasva surān sarvān prabaddhān śakrasaṃyutān
||23||तत्कुरुष्व महाभाग मम प्रीतिं यदीच्छसि ।
मोचयस्व सुरान् सर्वान् प्रबद्धान् शक्रसंयुतान्
prayāsyati mayūreśo'khilalokaprapālakaḥ |
vatsyāvaḥ susukhaṃ svāmin nānyathā tu sukhaṃ bhavet
||24||प्रयास्यति मयूरेशोऽखिललोकप्रपालकः ।
वत्स्यावः सुसुखं स्वामिन् नान्यथा तु सुखं भवेत्
ka uvāca
evaṃ vākyāmṛtaṃ tasyāstadabhūd viṣasannibham |
mumūrṣorauṣadhaṃ yadvadgraharogāplutasya ha
||25||एवं वाक्यामृतं तस्यास्तदभूद् विषसन्निभम् ।
मुमूर्षोरौषधं यद्वद्ग्रहरोगाप्लुतस्य ह
krodhasaṃraktanayano durgāṃ tāṃ sindhurabravīt |
na dadhre hṛdi tasyāḥ sa upadeśaṃ hitāvaham
||26||क्रोधसंरक्तनयनो दुर्गां तां सिन्धुरब्रवीत् ।
न दध्रे हृदि तस्याः स उपदेशं हितावहम्
sindhuruvāca
samyaguktaṃ tvayā bhadre lokanindākaraṃ vacaḥ |
cāturyaṃ tava vijñātaṃ kāryākāryavidā mayā
||27||सम्यगुक्तं त्वया भद्रे लोकनिन्दाकरं वचः ।
चातुर्यं तव विज्ञातं कार्याकार्यविदा मया
na śatruṃ bhajate ko'pi ripurmānaparāyaṇaḥ |
nārabhetkṛtyamanyāyyamārabdhaṃ cenna tat tyajet
||28||न शत्रुं भजते कोऽपि रिपुर्मानपरायणः ।
नारभेत्कृत्यमन्याय्यमारब्धं चेन्न तत् त्यजेत्
tato duḥkhaṃ sukhaṃ vā syādayaśo yaśa eva ca |
lābho vāpyathavā'lābho jīvanaṃ mṛtyureva vā
||29||ततो दुःखं सुखं वा स्यादयशो यश एव च ।
लाभो वाप्यथवाऽलाभो जीवनं मृत्युरेव वा
pūrvaṃ bhadre mayā sandhiḥ sāmnā tena na vai kṛtaḥ |
idānīṃ bhavitā yad yat tad bhavatyeva sarvathā
||30||पूर्वं भद्रे मया सन्धिः साम्ना तेन न वै कृतः ।
इदानीं भविता यद् यत् तद् भवत्येव सर्वथा
pūrvamevahi yajjantorlikhitaṃ sādhvasādhu vā |
kaścinna puruṣārthena kartuṃ śakto'nyathā sati
||31||पूर्वमेवहि यज्जन्तोर्लिखितं साध्वसाधु वा ।
कश्चिन्न पुरुषार्थेन कर्तुं शक्तोऽन्यथा सति
raṇe mṛtasya svargo'tha khyātiḥ syād viṣṭapatraye |
yātasya śaraṇaṃ śatrorayaśo narake'pi ca
||32||रणे मृतस्य स्वर्गोऽथ ख्यातिः स्याद् विष्टपत्रये ।
यातस्य शरणं शत्रोरयशो नरकेऽपि च
pūrvajaiḥ sahitasyāśu jāyate nātra saṃśayaḥ |
jānāmi taṃ mayūreśaṃ devadevaṃ jagadgurum
||33||पूर्वजैः सहितस्याशु जायते नात्र संशयः ।
जानामि तं मयूरेशं देवदेवं जगद्गुरुम्
sambhūtaṃ mama nāśāya rāvaṇe rāghavaṃ yathā |
pātayiṣye śiro'syāhamiti me niścitā matiḥ
||34||सम्भूतं मम नाशाय रावणे राघवं यथा ।
पातयिष्ये शिरोऽस्याहमिति मे निश्चिता मतिः
tyajanti jīvitaṃ śūrā nābhimānaṃ kadācana |
na me'sti gaṇanā subhru kṛtāntasyāpi karhicit
||35||त्यजन्ति जीवितं शूरा नाभिमानं कदाचन ।
न मेऽस्ति गणना सुभ्रु कृतान्तस्यापि कर्हिचित्
tatra kā gaṇanā'nyeṣāṃ lajjā me karṇataḥ kṛtā |
kaḥ uvāca |
evamuktvā bhūṣaṇāni vastrāṇi ca dadhāra saḥ
||36||तत्र का गणनाऽन्येषां लज्जा मे कर्णतः कृता ।
कः उवाच ।
एवमुक्त्वा भूषणानि वस्त्राणि च दधार सः
keyūraṃ mukuṭaṃ ratnayuktaṃ hāraṃ ca kuṇḍale |
tūṇau khaḍgaṃ ca kheṭaṃ ca cāpaṃ sajjaṃ ca śastrikām
||37||केयूरं मुकुटं रत्नयुक्तं हारं च कुण्डले ।
तूणौ खड्गं च खेटं च चापं सज्जं च शस्त्रिकाम्
āchādya karṇau raukmīyavastramuṣṇīṣameva ca |
āyayāvupaviṣṭaḥ sa bhadrāsanamuttamam
||38||आछाद्य कर्णौ रौक्मीयवस्त्रमुष्णीषमेव च ।
आययावुपविष्टः स भद्रासनमुत्तमम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe durgāsindhusaṃvādo nāma saptadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 117 ||