pañcamo'dhyāyaḥ
brahmovāca
mamaiva mānasaḥ putraḥ kaśyapo buddhimattaraḥ |
puṇyavān dharmaśīlaśca tapasvī vijitendriyaḥ
||1||ममैव मानसः पुत्रः कश्यपो बुद्धिमत्तरः ।
पुण्यवान् धर्मशीलश्च तपस्वी विजितेन्द्रियः
atikāruṇiko loke duḥkhaśokāvamardanaḥ |
vartamānaṃ bhūtabhāvi jānāti mīlitekṣaṇaḥ
||2||अतिकारुणिको लोके दुःखशोकावमर्दनः ।
वर्तमानं भूतभावि जानाति मीलितेक्षणः
manasā sṛṣṭisaṃhārakartā vedāntapāragaḥ |
sarvaśāstrārthatattvajña samaloṣṭhāśmakāñcanaḥ
||3||मनसा सृष्टिसंहारकर्ता वेदान्तपारगः ।
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञ समलोष्ठाश्मकाञ्चनः
aditiryasya jyeṣṭhā''sītpatnī nāmnā'tivallabhā |
sarvalakṣaṇa sampūrṇā'nupamā sā triviṣṭape
||4||अदितिर्यस्य ज्येष्ठाऽऽसीत्पत्नी नाम्नाऽतिवल्लभा ।
सर्वलक्षण सम्पूर्णाऽनुपमा सा त्रिविष्टपे
trilokīṃ bhasmasāt kartuṃ pātivratyena tejasā |
śeṣo yasyā guṇān vaktuṃ neśo vaktrasahasrakaiḥ
||5||त्रिलोकीं भस्मसात् कर्तुं पातिव्रत्येन तेजसा ।
शेषो यस्या गुणान् वक्तुं नेशो वक्त्रसहस्रकैः
sevante yāṃ sadā cāṣṭanāyikā guṇalabdhaye |
śakrādi suravṛndāni janayāmāsa yā'naghā
||6||सेवन्ते यां सदा चाष्टनायिका गुणलब्धये ।
शक्रादि सुरवृन्दानि जनयामास याऽनघा
mūlaprakṛtirūpā sā tādṛg rūpaṃ samāśritā |
sā kadācit svakaṃ kāntaṃ muditaṃ muditā'bravīt
||7||मूलप्रकृतिरूपा सा तादृग् रूपं समाश्रिता ।
सा कदाचित् स्वकं कान्तं मुदितं मुदिताऽब्रवीत्
svāmin vijñaptumicchāmi kṛpāṃ kṛtvā vadasva tat
||8||स्वामिन् विज्ञप्तुमिच्छामि कृपां कृत्वा वदस्व तत्
patiṃ vinā na cānyā'sti gatiḥ sadyoṣitāṃ prabho |
kaśyapa uvāca |
samyaguktaṃ tvayā bhadre mama prītikare'naghe
||9||पतिं विना न चान्याऽस्ति गतिः सद्योषितां प्रभो ।
कश्यप उवाच ।
सम्यगुक्तं त्वया भद्रे मम प्रीतिकरेऽनघे
tad bravīmī samāpṛccha yatte manasi varttate |
aditiruvāca |
indrādayo devagaṇāḥ svasya putratvamāgatāḥ
||10||तद् ब्रवीमी समापृच्छ यत्ते मनसि वर्त्तते ।
अदितिरुवाच ।
इन्द्रादयो देवगणाः स्वस्य पुत्रत्वमागताः
paramātmā cidānanda īśvaro yaḥ parātparaḥ |
yadā svaputratāmeṣyet tadā me syātsthiraṃ manaḥ
||11||परमात्मा चिदानन्द ईश्वरो यः परात्परः ।
यदा स्वपुत्रतामेष्येत् तदा मे स्यात्स्थिरं मनः
tasya sevāṃ kartumīhe upāyaṃ tatra me vada |
yena sa putratāmeṣyet kṛtakṛtyaṃ mano bhavet
||12||तस्य सेवां कर्तुमीहे उपायं तत्र मे वद ।
येन स पुत्रतामेष्येत् कृतकृत्यं मनो भवेत्
muniruvāca
sādhu proktaṃ mahābhāge vacanaṃ paritoṣakam |
yathā jalaṃ tṛṣārtasya kṣudhitasya ca bhojanam
||13||साधु प्रोक्तं महाभागे वचनं परितोषकम् ।
यथा जलं तृषार्तस्य क्षुधितस्य च भोजनम्
tathā me vacanaṃ jātaṃ tava devi sutoṣakṛt |
vinā puṇyaṃ kathaṃ yāyātparamātmā svaputratām
||14||तथा मे वचनं जातं तव देवि सुतोषकृत् ।
विना पुण्यं कथं यायात्परमात्मा स्वपुत्रताम्
tatropāyaṃ vade taṃ ca hṛdi kuru sthiraṃ priye |
yo'gocaraḥ śrutīnāṃ ca brahmādīnāmagocaraḥ
||15||तत्रोपायं वदे तं च हृदि कुरु स्थिरं प्रिये ।
योऽगोचरः श्रुतीनां च ब्रह्मादीनामगोचरः
nirguṇo nirahaṅkāro nirīho nirvikalpakaḥ |
yo'māyāviṣayo māyānartako māyimohanaḥ
||16||निर्गुणो निरहङ्कारो निरीहो निर्विकल्पकः ।
योऽमायाविषयो मायानर्तको मायिमोहनः
māyātīto'pi māyāyā ādhāraḥ kāraṇātigaḥ |
māyāvistārakārī ca kāryakāraṇakāraṇam
||17||मायातीतोऽपि मायाया आधारः कारणातिगः ।
मायाविस्तारकारी च कार्यकारणकारणम्
kathaṃ sākāratāṃ gacchedanuṣṭhānaṃ vinā priye |
aditiruvāca |
kasya dhyānaṃ kathaṃ kāryamanuṣṭhānaṃ mayā'dhunā
||18||कथं साकारतां गच्छेदनुष्ठानं विना प्रिये ।
अदितिरुवाच ।
कस्य ध्यानं कथं कार्यमनुष्ठानं मयाऽधुना
kena mantreṇa vā kurve tad vadasva mahāmune |
ka uvāca |
evaṃ pṛṣṭo munistasyai nāmamantraṃ samādiśat
||19||केन मन्त्रेण वा कुर्वे तद् वदस्व महामुने ।
क उवाच ।
एवं पृष्टो मुनिस्तस्यै नाममन्त्रं समादिशत्
pañcākṣaraṃ caturthyantamoṅkārapallavānvitam |
namo'ntaṃ dhyānasahitaṃ nyāsadaivatasaṃyutam
||20||पञ्चाक्षरं चतुर्थ्यन्तमोङ्कारपल्लवान्वितम् ।
नमोऽन्तं ध्यानसहितं न्यासदैवतसंयुतम्
puraścaraṇamārgaṃ ca sarvaṃ tasyai nyavedayat |
tataḥ sā muditā brahman praṇipātapuraḥsaram
||21||पुरश्चरणमार्गं च सर्वं तस्यै न्यवेदयत् ।
ततः सा मुदिता ब्रह्मन् प्रणिपातपुरःसरम्
kaśyapaṃ nijabhartāraṃ pūjayāmāsa sādaram |
tadanujñāṃ samādāya jagāma tapase vanam
||22||कश्यपं निजभर्तारं पूजयामास सादरम् ।
तदनुज्ञां समादाय जगाम तपसे वनम्
snātā pavitravasanā dhyāyanti sthiracetasā |
vināyakaṃ devadevaṃ nyāsaṃ kṛtvā yathāvidhi
||23||स्नाता पवित्रवसना ध्यायन्ति स्थिरचेतसा ।
विनायकं देवदेवं न्यासं कृत्वा यथाविधि
sthāne drumalatākīrṇe nirvāte nirupadrave |
aditī ruddhakaraṇā śubhāsanaparigrahā
||24||स्थाने द्रुमलताकीर्णे निर्वाते निरुपद्रवे ।
अदिती रुद्धकरणा शुभासनपरिग्रहा
jajāpa paramaṃ mantraṃ smarantī sā vināyakam |
ananyavṛtti manasā sākṣātkāramabhīpsatī
||25||जजाप परमं मन्त्रं स्मरन्ती सा विनायकम् ।
अनन्यवृत्ति मनसा साक्षात्कारमभीप्सती
nirāhārā vāyubhakṣyā japadhyānaparāyaṇā |
tasyāstapaḥ prabhāvena nirvairāḥ prāṇino'bhavan
||26||निराहारा वायुभक्ष्या जपध्यानपरायणा ।
तस्यास्तपः प्रभावेन निर्वैराः प्राणिनोऽभवन्
dharṣitā devatāḥ sarvāḥ kimiyaṃ sādhayiṣyati |
evaṃ varṣaśataṃ tepe'ditiḥ sā paramaṃ tapaḥ
||27||धर्षिता देवताः सर्वाः किमियं साधयिष्यति ।
एवं वर्षशतं तेपेऽदितिः सा परमं तपः
kleśān bahuvidhāṃstasyā dṛṣṭvā devo vināyakaḥ |
strībhāve ca tathā dhairyamāvirāsīd vināyakaḥ
||28||क्लेशान् बहुविधांस्तस्या दृष्ट्वा देवो विनायकः ।
स्त्रीभावे च तथा धैर्यमाविरासीद् विनायकः
tejorāśiḥ purastasyāḥ sūryakoṭisamaprabhaḥ |
gajānano daśabhujo kuṇḍalābhyāṃ virājitaḥ
||29||तेजोराशिः पुरस्तस्याः सूर्यकोटिसमप्रभः ।
गजाननो दशभुजो कुण्डलाभ्यां विराजितः
kāmātisundaratanuḥ siddhibuddhisamāyutaḥ |
muktāmālāṃ ca paraśuṃ bibhad yo meghapuṣpajam
||30||कामातिसुन्दरतनुः सिद्धिबुद्धिसमायुतः ।
मुक्तामालां च परशुं बिभद् यो मेघपुष्पजम्
kāñcanaṃ kaṭisūtraṃ ca tilakaṃ mṛganābhijam |
uragaṃ nābhideśe tu divyāmbaravirājitam
||31||काञ्चनं कटिसूत्रं च तिलकं मृगनाभिजम् ।
उरगं नाभिदेशे तु दिव्याम्बरविराजितम्
mahorāśiṃ puro dṛṣṭvā ca kampe tvaditirbhṛśam |
nimīlya nayane mūrchāmiyāya nyapatadbhuvi
||32||महोराशिं पुरो दृष्ट्वा च कम्पे त्वदितिर्भृशम् ।
निमील्य नयने मूर्छामियाय न्यपतद्भुवि
japaṃ dhyānaṃ visasmāra cintayāmāsa cetasā |
kimāgataṃ mama puro bhāvyaṃ kimidamadbhutam
||33||जपं ध्यानं विसस्मार चिन्तयामास चेतसा ।
किमागतं मम पुरो भाव्यं किमिदमद्भुतम्
vismṛtā'haṃ japaṃ dhyānaṃ kiṃ vā'yaṃ parameśvaraḥ |
varaṃ dātuṃ samāyāto mahasā bhāsayandiśaḥ
||34||विस्मृताऽहं जपं ध्यानं किं वाऽयं परमेश्वरः ।
वरं दातुं समायातो महसा भासयन्दिशः
evaṃ sā vivhalā yāvat tāvad devo jagāda tām |
vināyaka uvāca |
so'haṃ devi divārātrau yaṃ dhyāyasi ca cetasā
||35||एवं सा विव्हला यावत् तावद् देवो जगाद ताम् ।
विनायक उवाच ।
सोऽहं देवि दिवारात्रौ यं ध्यायसि च चेतसा
dṛṣṭavā niṣṭhāṃ tapo ghoraṃ varaṃ dātumupasthitaḥ |
varayasva varān matto yān yān kāmayase hṛdā
||36||दृष्टवा निष्ठां तपो घोरं वरं दातुमुपस्थितः ।
वरयस्व वरान् मत्तो यान् यान् कामयसे हृदा
tām̐stān dāsyāmi santuṣṭastapasā'nena suvrate |
ka uvāca |
tadīyaṃ vākyamākarṇya svasthā jātā'ditistadā
||37||ताँस्तान् दास्यामि सन्तुष्टस्तपसाऽनेन सुव्रते ।
क उवाच ।
तदीयं वाक्यमाकर्ण्य स्वस्था जाताऽदितिस्तदा
baddhāñjali puṭā dīnā praṇanāma vināyakam |
avadacca tadā devamatarkyaṃ manasā sadā
||38||बद्धाञ्जलि पुटा दीना प्रणनाम विनायकम् ।
अवदच्च तदा देवमतर्क्यं मनसा सदा
aditiruvāca
tvameva sṛjase viśvaṃ prāsi haṃsyakhileśvaraḥ |
nityo nirañjano devo nirguṇo nirahaṅkṛtiḥ
||39||त्वमेव सृजसे विश्वं प्रासि हंस्यखिलेश्वरः ।
नित्यो निरञ्जनो देवो निर्गुणो निरहङ्कृतिः
nānārūpadharo nityo yogagamyo'khilārthakṛt |
idānīṃ saumyarūpeṇa varaṃ dehi vināyaka
||40||नानारूपधरो नित्यो योगगम्योऽखिलार्थकृत् ।
इदानीं सौम्यरूपेण वरं देहि विनायक
yadi tuṣṭo'si deveśa yadi deyo varo mama |
tadā me putratāṃ yāhi tato me kṛtakṛtyatā
||41||यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम ।
तदा मे पुत्रतां याहि ततो मे कृतकृत्यता
tataste sevanaṃ yāsye sādhūnāṃ pālanaṃ bhavet |
duṣṭānāṃ nidhanaṃ deva lokānāṃ kṛtakṛtyatā
||42||ततस्ते सेवनं यास्ये साधूनां पालनं भवेत् ।
दुष्टानां निधनं देव लोकानां कृतकृत्यता
vināyaka uvāca
ahaṃ te putratāṃ yāsye pāsye sādhūṃśca kaṇṭakān |
haniṣye sakalāṃ vāñchāṃ pūrayiṣye tavāpi ca
||43||अहं ते पुत्रतां यास्ये पास्ये साधूंश्च कण्टकान् ।
हनिष्ये सकलां वाञ्छां पूरयिष्ये तवापि च
ka uvāca
evamuktvā'ntardadhe'sau devadevo vināyakaḥ |
sā'ditiḥ kaśyapaṃ gatvā sarva vṛtāntamabravīt
||44||एवमुक्त्वाऽन्तर्दधेऽसौ देवदेवो विनायकः ।
साऽदितिः कश्यपं गत्वा सर्व वृतान्तमब्रवीत्
aditiruvāca
tavājñayā gatā'raṇyaṃ tapastaptaṃ mahattaram |
varaṃ dātuṃ mahorūpa āgato'sau gajānanaḥ
||45||तवाज्ञया गताऽरण्यं तपस्तप्तं महत्तरम् ।
वरं दातुं महोरूप आगतोऽसौ गजाननः
dṛṣṭvā svarūpaṃ bhītā'smi tato prārthi vināyakaḥ |
tena nānāvidhā dattā varā me munisattama
||46||दृष्ट्वा स्वरूपं भीताऽस्मि ततो प्रार्थि विनायकः ।
तेन नानाविधा दत्ता वरा मे मुनिसत्तम
yāsye putratvamityuktvā'ntardadhe'sau vināyakaḥ |
siddhakāryā tava balādāgatā svāśramaṃ mune
||47||यास्ये पुत्रत्वमित्युक्त्वाऽन्तर्दधेऽसौ विनायकः ।
सिद्धकार्या तव बलादागता स्वाश्रमं मुने
ka uvāca
iti tasyā vacaḥ śrutvā varadānaṃ sudhopamam |
jaharṣa munimukhyo'sau tayā saha munīśvara
||48||इति तस्या वचः श्रुत्वा वरदानं सुधोपमम् ।
जहर्ष मुनिमुख्योऽसौ तया सह मुनीश्वर
remāte parayaprītyā hyamṛtādiva nirvṛtau
||49||रेमाते परयप्रीत्या ह्यमृतादिव निर्वृतौ
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe aditivaraprāptivarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||