gaṇeśāvirbhāvonāmaikāśītitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tataḥ sā pārvatī hṛṣṭā sakhījanamagānnijam |
vṛttāntaṃ sarvamācarakhyau hṛṣṭarūpo'pi so'bhavat
||1||ततः सा पार्वती हृष्टा सखीजनमगान्निजम् ।
वृत्तान्तं सर्वमाचरख्यौ हृष्टरूपोऽपि सोऽभवत्
tataḥ prabhṛti sā devī guṇeśamānasā'bhavat ||
paśyati smā'nyabālaṃ sā guṇeśo'yaṃ bhavediti
||2||ततः प्रभृति सा देवी गुणेशमानसाऽभवत् ॥
पश्यति स्माऽन्यबालं सा गुणेशोऽयं भवेदिति
gṛhituṃ dhāvati tadā tanmātrā sā niṣidhyate ||
na kvāpi viśramaṃ yāti guṇeśadhyānatatparā
||3||गृहितुं धावति तदा तन्मात्रा सा निषिध्यते ॥
न क्वापि विश्रमं याति गुणेशध्यानतत्परा
tannāma japate nityaṃ tanmayaṃ lokate jagat |
papraccha ca sakhīḥ sarva guṇeśo yāsyate kadā
||4||तन्नाम जपते नित्यं तन्मयं लोकते जगत् ।
पप्रच्छ च सखीः सर्व गुणेशो यास्यते कदा
pitrā me kathitaṃ pūrvaṃ vratamīśāptaye śubham |
pārthivasya gaṇeśasya pūjanaṃ ca yathāvidhi
||5||पित्रा मे कथितं पूर्वं व्रतमीशाप्तये शुभम् ।
पार्थिवस्य गणेशस्य पूजनं च यथाविधि
tena vrataprabhāveṇa prāptā'smi śaṅkaraṃ priyam |
punastadācariṣyāmi guṇeśaprāptaye'dhunā
||6||तेन व्रतप्रभावेण प्राप्ताऽस्मि शङ्करं प्रियम् ।
पुनस्तदाचरिष्यामि गुणेशप्राप्तयेऽधुना
tato bhādracaturthyāṃ sā kṛtvā mūrtiṃ mudānvitā |
upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pupūja ca gajānanīm
||7||ततो भाद्रचतुर्थ्यां सा कृत्वा मूर्तिं मुदान्विता ।
उपचारैः षोडशभिः पुपूज च गजाननीम्
ṣaḍbhirdhyānādikaiḥ pañcāmṛtairvastrairanekaśaḥ |
yajñopavītagandhaiśca dhūpadīpairyathāvidhi
||8||षड्भिर्ध्यानादिकैः पञ्चामृतैर्वस्त्रैरनेकशः ।
यज्ञोपवीतगन्धैश्च धूपदीपैर्यथाविधि
nānāpuṣpaiśca naivedyairnānāvidhaphalairapi |
tāmbūlairārdrapūgaiśca lavaṅgādisamanvitaiḥ
||9||नानापुष्पैश्च नैवेद्यैर्नानाविधफलैरपि ।
ताम्बूलैरार्द्रपूगैश्च लवङ्गादिसमन्वितैः
dūrvābhiśca śamīpatrairdakṣiṇābhiranekaśaḥ |
ārārtikyairvicitraiśca mantrapuṣpaiḥ stavairapi
||10||दूर्वाभिश्च शमीपत्रैर्दक्षिणाभिरनेकशः ।
आरार्तिक्यैर्विचित्रैश्च मन्त्रपुष्पैः स्तवैरपि
pradakṣiṇāprārthanābhirbāhmaṇānāṃ ca pūjanaiḥ |
parituṣṭā mūrtirasau pārthivī cetanāmagāt
||11||प्रदक्षिणाप्रार्थनाभिर्बाह्मणानां च पूजनैः ।
परितुष्टा मूर्तिरसौ पार्थिवी चेतनामगात्
tadaiva prabhayā tasyāḥ koṭisūryaprabhā jitā |
kalpānalārcirvijitā'nantacandraprabhā hṛtā
||12||तदैव प्रभया तस्याः कोटिसूर्यप्रभा जिता ।
कल्पानलार्चिर्विजिताऽनन्तचन्द्रप्रभा हृता
hatanetraprabhā gaurī mūrchitā patitā bhuvi |
muhūrtāt sāvadhānā sā provāca jagadīśvaram
||13||हतनेत्रप्रभा गौरी मूर्छिता पतिता भुवि ।
मुहूर्तात् सावधाना सा प्रोवाच जगदीश्वरम्
kiṃ mayā vikṛtaṃ devapūjanena ca tarkaye |
abhicāro'thavā kena prayukto'yaṃ na vedmi taṃ
||14||किं मया विकृतं देवपूजनेन च तर्कये ।
अभिचारोऽथवा केन प्रयुक्तोऽयं न वेद्मि तं
kathaṃ me viphalo yatno jāto deva kṛpānidhe |
ka uvāca |
śrutvetthaṃ vacanaṃ tasyāḥ saumyatejā abhūtprabhuḥ
||15||कथं मे विफलो यत्नो जातो देव कृपानिधे ।
क उवाच ।
श्रुत्वेत्थं वचनं तस्याः सौम्यतेजा अभूत्प्रभुः
sā tadaivābhavad hṛṣṭā bālaṃ vīkṣya purogatam |
asaṅkhyavaktranayanamasaṅkhyāṅghriśirodharam
||16||सा तदैवाभवद् हृष्टा बालं वीक्ष्य पुरोगतम् ।
असङ्ख्यवक्त्रनयनमसङ्ख्याङ्घ्रिशिरोधरम्
asaṅkhyamukuṭaṃ sūryacandrāgnilocanaṃ vibhum |
muktāmaṇimayīṃ mālāṃ bibhrantaṃ dīptimatparam
||17||असङ्ख्यमुकुटं सूर्यचन्द्राग्निलोचनं विभुम् ।
मुक्तामणिमयीं मालां बिभ्रन्तं दीप्तिमत्परम्
anekāyudhahastaṃ ca sarvāvayavasundaram |
dṛṣṭvā tu pārvatī rūpaṃ pavitraṃ paramādbhutam
||18||अनेकायुधहस्तं च सर्वावयवसुन्दरम् ।
दृष्ट्वा तु पार्वती रूपं पवित्रं परमाद्भुतम्
atarkayaccetasā sā nimīlya nayane śubhe |
kampamānāṅgayaṣṭiḥ sā kartavyaṃ nābhyapadyata
||19||अतर्कयच्चेतसा सा निमील्य नयने शुभे ।
कम्पमानाङ्गयष्टिः सा कर्तव्यं नाभ्यपद्यत
cintitaṃ kiṃ mayā dṛṣṭamariṣṭamadbhutaṃ nu kim |
unmīlya nayane'paśyad divyadṛṣṭirdharātmajā
||20||चिन्तितं किं मया दृष्टमरिष्टमद्भुतं नु किम् ।
उन्मील्य नयनेऽपश्यद् दिव्यदृष्टिर्धरात्मजा
tāvacchivopadiṣṭaṃ tadavedīcca jagāda ca |
pārvatyuvāca |
asyaiva māyayā bhrāntā na jānāmi vibhuṃ prabhum
||21||तावच्छिवोपदिष्टं तदवेदीच्च जगाद च ।
पार्वत्युवाच ।
अस्यैव मायया भ्रान्ता न जानामि विभुं प्रभुम्
papraccha taṃ tataḥ kastvaṃ kuta āgamanaṃ tava |
kimarthaṃ tvaṃ guṇeśaścedd bhavitāsi vadasva mām
||22||पप्रच्छ तं ततः कस्त्वं कुत आगमनं तव ।
किमर्थं त्वं गुणेशश्चेद्द् भवितासि वदस्व माम्
ka uvāca
iti tadvacanaṃ śrutvā'vadat sa puruṣo mahān |
svanena nādayansarvā diśo vidiśa eva ca
||23||इति तद्वचनं श्रुत्वाऽवदत् स पुरुषो महान् ।
स्वनेन नादयन्सर्वा दिशो विदिश एव च
deva uvāca
yaṃ dhyāyasi divārātrāvanuṣṭhānavatī śubhe |
so'haṃ guṇeśaste gehe'vatīrṇaḥ paramaḥ pumān
||24||यं ध्यायसि दिवारात्रावनुष्ठानवती शुभे ।
सोऽहं गुणेशस्ते गेहेऽवतीर्णः परमः पुमान्
parātparataro yasmādavadaṃ tvā varārthinīm |
yāsye te putratāṃ devi yatkṛtyaṃ me śaṛṇuṣva tat
||25||परात्परतरो यस्मादवदं त्वा वरार्थिनीम् ।
यास्ये ते पुत्रतां देवि यत्कृत्यं मे शृणुष्व तत्
ubhayoḥ sevanaṃ kāryaṃ sindhudaityavināśanam |
amarāṇāṃ padaprāptiṃ kṛtvā yāsye nijaṃ padam
||26||उभयोः सेवनं कार्यं सिन्धुदैत्यविनाशनम् ।
अमराणां पदप्राप्तिं कृत्वा यास्ये निजं पदम्
ka uvāca
pītvā vākyāmṛtaṃ tasya prītā sā girijātmajā |
uvāceha paraṃ bhāgyaṃ paramaṃ me tapaḥphalam
||27||पीत्वा वाक्यामृतं तस्य प्रीता सा गिरिजात्मजा ।
उवाचेह परं भाग्यं परमं मे तपःफलम्
nāyako'nantakoṭināṃ brahmāṇḍānāṃ vibhurmayā |
dṛṣṭaścidānandaghano yasmāt sṛṣṭamanekaśaḥ
||28||नायकोऽनन्तकोटिनां ब्रह्माण्डानां विभुर्मया ।
दृष्टश्चिदानन्दघनो यस्मात् सृष्टमनेकशः
pañcabhūtāni brahmeśau hariścandrendrabhāskarāḥ |
nakṣatrāṇi ca gandharvā yakṣā munigaṇā drumāḥ
||29||पञ्चभूतानि ब्रह्मेशौ हरिश्चन्द्रेन्द्रभास्कराः ।
नक्षत्राणि च गन्धर्वा यक्षा मुनिगणा द्रुमाः
śailāḥ pakṣigaṇāḥ sarve bhuvanāni caturdaśa |
sthāvara jaṅgamaṃ yasmātsacetanamacetanam
||30||शैलाः पक्षिगणाः सर्वे भुवनानि चतुर्दश ।
स्थावर जङ्गमं यस्मात्सचेतनमचेतनम्
sa tvaṃ mama kumāratvaṃ prāpto'sīti viḍambanam |
atha tvāṃ prārthaye deva prākṛto bhava sāmpratam
||31||स त्वं मम कुमारत्वं प्राप्तोऽसीति विडम्बनम् ।
अथ त्वां प्रार्थये देव प्राकृतो भव साम्प्रतम्
yena te lālanaṃ kuryā sevanaṃ paramādarāt |
ka uvāca |
yāvadvadati saivaṃ tu dadarśa puratastu tam
||32||येन ते लालनं कुर्या सेवनं परमादरात् ।
क उवाच ।
यावद्वदति सैवं तु ददर्श पुरतस्तु तम्
ṣaḍbhujañcandrasubhagaṃ locanatrayabhūṣitam |
sunāsaṃ subhru vadanaṃ sthūlavakṣasamīśvaram
||33||षड्भुजञ्चन्द्रसुभगं लोचनत्रयभूषितम् ।
सुनासं सुभ्रु वदनं स्थूलवक्षसमीश्वरम्
dhvajāṅkuśordhvarekhābjacinhitaṃ pādapaṅkajam |
koṭisphaṭikasaṅkāśaṃ koṭicandraprabhaṃ vibhum
||34||ध्वजाङ्कुशोर्ध्वरेखाब्जचिन्हितं पादपङ्कजम् ।
कोटिस्फटिकसङ्काशं कोटिचन्द्रप्रभं विभुम्
hematārānibhān keśāndadhantaṃ bālarūpiṇam |
kurvantaṃ prathamaṃ śabdaṃ kampayantaṃ vasundharām
||35||हेमतारानिभान् केशान्दधन्तं बालरूपिणम् ।
कुर्वन्तं प्रथमं शब्दं कम्पयन्तं वसुन्धराम्
janāsthānāni maryādāṃ tatyajustasya śabdataḥ |
nīrasā vṛkṣanicayāḥ sapallavacayāstadā
||36||जनास्थानानि मर्यादां तत्यजुस्तस्य शब्दतः ।
नीरसा वृक्षनिचयाः सपल्लवचयास्तदा
jātā gāvo bahukṣīrāstrailokyaṃ jahṛṣe punaḥ |
devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭirathāpatat
||37||जाता गावो बहुक्षीरास्त्रैलोक्यं जहृषे पुनः ।
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिरथापतत्
dṛṣṭvā bālaṃ tu girijā hastābhyāṃ jagṛhe mudā |
snāpayāmāsa payasā taptena snehabhāvataḥ
||38||दृष्ट्वा बालं तु गिरिजा हस्ताभ्यां जगृहे मुदा ।
स्नापयामास पयसा तप्तेन स्नेहभावतः
prasnutau pāyayāmāsa stanau paramaharṣitā |
śivo'pi jahṛṣe tena śiśunā parameṇa ha
||39||प्रस्नुतौ पाययामास स्तनौ परमहर्षिता ।
शिवोऽपि जहृषे तेन शिशुना परमेण ह
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe gaṇeśāvirbhāvo nāmaikāśītitamo'dhyāyaḥ || 81 ||