navanavatimo'dhyāyaḥ
ka uvāca
adbhutaṃ kṛtavānvarṣe navame'sau guṇeśvaraḥ |
śikhaṇḍinaṃ samāruhya caturāyudhabhūṣitaḥ
||1||अद्भुतं कृतवान्वर्षे नवमेऽसौ गुणेश्वरः ।
शिखण्डिनं समारुह्य चतुरायुधभूषितः
nānālaṅkārasaṃyukto mṛganābhijaśobhitaḥ |
divyāmbaradharo bālaḥ krīḍituṃ samupāyayau
||2||नानालङ्कारसंयुक्तो मृगनाभिजशोभितः ।
दिव्याम्बरधरो बालः क्रीडितुं समुपाययौ
pūrṇacandranibhaḥ śrīmān jayaśabdairabhiṣṭutaḥ |
kecinnamanti taṃ bālāḥ kecicchatraṃ dhvajaṃ pare
||3||पूर्णचन्द्रनिभः श्रीमान् जयशब्दैरभिष्टुतः ।
केचिन्नमन्ति तं बालाः केचिच्छत्रं ध्वजं परे
dadhru kecid dvijayantastaddarśanamahotsavāḥ |
krīḍantaḥ sarasīṃ yātāḥ pañcayojanavistṛtām
||4||दध्रु केचिद् द्विजयन्तस्तद्दर्शनमहोत्सवाः ।
क्रीडन्तः सरसीं याताः पञ्चयोजनविस्तृताम्
agādhodāṃ nakrajhaṣakūrmamaṇḍūkasaṃyutām |
latātaruparīvārāṃ nānāpakṣigaṇairyutām
||5||अगाधोदां नक्रझषकूर्ममण्डूकसंयुताम् ।
लतातरुपरीवारां नानापक्षिगणैर्युताम्
uḍḍīya patitāḥ kecittasyāṃ kecicchanairyayuḥ |
cūtaṃ tattīragaṃ dṛṣṭvā viśālaṃ phalasaṃyutam
||6||उड्डीय पतिताः केचित्तस्यां केचिच्छनैर्ययुः ।
चूतं तत्तीरगं दृष्ट्वा विशालं फलसंयुतम्
āruroha mayūreśo bālāḥ phalajighatsayā |
rasālaiste nijaghnustānabhinnāṅgānnpalāyitāḥ
||7||आरुरोह मयूरेशो बालाः फलजिघत्सया ।
रसालैस्ते निजघ्नुस्तानभिन्नाङ्गान्न्पलायिताः
bālāḥ skandhān dārayanto nipetuḥ ke'pi tajjale |
evaṃ krīḍatsu bāleṣu daityo'gādaśvarūpavān
||8||बालाः स्कन्धान् दारयन्तो निपेतुः केऽपि तज्जले ।
एवं क्रीडत्सु बालेषु दैत्योऽगादश्वरूपवान्
yasya pādaprahāreṇa cūrṇatāṃ yānti parvatāḥ |
yasya hreṣitaśabdena kampate bhuvanatrayam
||9||यस्य पादप्रहारेण चूर्णतां यान्ति पर्वताः ।
यस्य ह्रेषितशब्देन कम्पते भुवनत्रयम्
pucchacāñcalyato jīvānhanti skandhaṃ jagharṣa ha |
yasmiṃścūte'sya śabdena kampite patitā'rbhake
||10||पुच्छचाञ्चल्यतो जीवान्हन्ति स्कन्धं जघर्ष ह ।
यस्मिंश्चूतेऽस्य शब्देन कम्पिते पतिताऽर्भके
kecitpalāyitā bālāḥ kecidbhagnāśca mastake |
kecinnipatitāścāśu guṇeśo patite jale
||11||केचित्पलायिता बालाः केचिद्भग्नाश्च मस्तके ।
केचिन्निपतिताश्चाशु गुणेशो पतिते जले
nimagne dvimuhūrte'sminprārudanmunibālakāḥ |
kiṃ vaktavyamumāyai ca darśanīyaṃ mukhaṃ katham
||12||निमग्ने द्विमुहूर्तेऽस्मिन्प्रारुदन्मुनिबालकाः ।
किं वक्तव्यमुमायै च दर्शनीयं मुखं कथम्
śaṅkaro'pi ruṣāviṣṭo bhasmasānnaḥ kariṣyati |
agādhe'smijale magnaṃ praveṣṭuṃ ca na śaknumaḥ
||13||शङ्करोऽपि रुषाविष्टो भस्मसान्नः करिष्यति ।
अगाधेऽस्मिजले मग्नं प्रवेष्टुं च न शक्नुमः
mātā pitā pālayitā bhrātā trātā sakhā ca naḥ |
ka uvāca |
evaṃ śocatsu bāleṣu mayūreśo dadhāra tam
||14||माता पिता पालयिता भ्राता त्राता सखा च नः ।
क उवाच ।
एवं शोचत्सु बालेषु मयूरेशो दधार तम्
karṇayorjalamadhye tu cakarṣa balavānvibhuḥ |
āruroha balād daityaṃ bhāreṇāmajjayanmuhuḥ
||15||कर्णयोर्जलमध्ये तु चकर्ष बलवान्विभुः ।
आरुरोह बलाद् दैत्यं भारेणामज्जयन्मुहुः
sa daityo nirvamannetrānmukhādbahu jalaṃ muhuḥ |
jalapūrṇaśrutiśvāso'tyajat prāṇānmahāravaḥ
||16||स दैत्यो निर्वमन्नेत्रान्मुखाद्बहु जलं मुहुः ।
जलपूर्णश्रुतिश्वासोऽत्यजत् प्राणान्महारवः
ekahastena dhṛtvā taṃ dolayitvā jalād bahiḥ |
mayūreśastato bālā jaharṣurnanṛturbhṛśam
||17||एकहस्तेन धृत्वा तं दोलयित्वा जलाद् बहिः ।
मयूरेशस्ततो बाला जहर्षुर्ननृतुर्भृशम्
bhuvi te śatadhā jātaṃ dadṛśurdaityapuṅgavam |
praśaśaṃsurmayūreśaṃ mahābalaparākramam
||18||भुवि ते शतधा जातं ददृशुर्दैत्यपुङ्गवम् ।
प्रशशंसुर्मयूरेशं महाबलपराक्रमम्
ta ūcustaṃ tadā devaṃ mṛtaṃ matvā rudāmahe |
tāvadeva hi dṛṣṭo'si hatadaityo bahirgataḥ
||19||त ऊचुस्तं तदा देवं मृतं मत्वा रुदामहे ।
तावदेव हि दृष्टोऽसि हतदैत्यो बहिर्गतः
punaste jalamāviśya prāsiñcannañjalīnmithaḥ |
ekamatyā ca sarve te prāsiñcan gaṇanāyakam
||20||पुनस्ते जलमाविश्य प्रासिञ्चन्नञ्जलीन्मिथः ।
एकमत्या च सर्वे ते प्रासिञ्चन् गणनायकम्
varṣākāle yathā meghā dharaṇīṃ parvatānapi |
ṣaḍbhujaiḥ pariṣiñcan sannaparyāpto'bhavad yadā
||21||वर्षाकाले यथा मेघा धरणीं पर्वतानपि ।
षड्भुजैः परिषिञ्चन् सन्नपर्याप्तोऽभवद् यदा
tadā'saṅkhyabhujairvārī cikṣepa bālakeṣu saḥ |
tadāścaryaṃ tu te dṛṣṭvā parasparamathābruvan
||22||तदाऽसङ्ख्यभुजैर्वारी चिक्षेप बालकेषु सः ।
तदाश्चर्यं तु ते दृष्ट्वा परस्परमथाब्रुवन्
ṣaḍbhujo'yaṃ kathamabhūdanantabhujamaṇḍitaḥ |
mandībhūtā munisutāḥ kva dvihastā vayaṃ vibho
||23||षड्भुजोऽयं कथमभूदनन्तभुजमण्डितः ।
मन्दीभूता मुनिसुताः क्व द्विहस्ता वयं विभो
asaṅkhyabhujavīryaujāḥ kva ca tvaṃ bhuvaneśvara |
punaḥ sarve siṣiñcuste mayūreśaṃ ruṣānvitāḥ
||24||असङ्ख्यभुजवीर्यौजाः क्व च त्वं भुवनेश्वर ।
पुनः सर्वे सिषिञ्चुस्ते मयूरेशं रुषान्विताः
so'nantarūpastān sarvān siṣece gaṇanāyakaḥ |
ekaikasyāgrato bhūtvā ṣaḍbhujo nijatejasā
||25||सोऽनन्तरूपस्तान् सर्वान् सिषेचे गणनायकः ।
एकैकस्याग्रतो भूत्वा षड्भुजो निजतेजसा
tāvacchikhaṇḍiniṣṭho'sau caturāyudhabhūṣitaḥ |
praṇemuste'njalipuṭaṃ badhvā devaṃ guṇeśvaram
||26||तावच्छिखण्डिनिष्ठोऽसौ चतुरायुधभूषितः ।
प्रणेमुस्तेऽन्जलिपुटं बध्वा देवं गुणेश्वरम्
paśyantastanmukhe viśvaṃ sarvasvargānvitaṃ tu te |
gandharvayakṣarakṣāṃsi saridabdhimānapi
||27||पश्यन्तस्तन्मुखे विश्वं सर्वस्वर्गान्वितं तु ते ।
गन्धर्वयक्षरक्षांसि सरिदब्धिमानपि
sarvaṃ carācaraṃ viśvaṃ sadevāsuramānuṣam |
prārthayāmāsuratha te dṛṣṭvetthaṃ te bhayāturāḥ
||28||सर्वं चराचरं विश्वं सदेवासुरमानुषम् ।
प्रार्थयामासुरथ ते दृष्ट्वेत्थं ते भयातुराः
bālā ūcuḥ
na vidāmaḥ svamātmānaṃ paraṃ vā nāpi kiñcana |
ekarūpo bhava vibho kṛpāṃ kṛtvā'khileśvara
||29||न विदामः स्वमात्मानं परं वा नापि किञ्चन ।
एकरूपो भव विभो कृपां कृत्वाऽखिलेश्वर
ka uvāca
iti tatprārthanāṃ śrutvā jāto'sau pūrvavad vibhuḥ |
etasminnantare tatra cikrīḍurnāgakanyakāḥ
||30||इति तत्प्रार्थनां श्रुत्वा जातोऽसौ पूर्ववद् विभुः ।
एतस्मिन्नन्तरे तत्र चिक्रीडुर्नागकन्यकाः
yā nirīkṣyāvaccāṣṭanāyikānāṃ trapā bhṛśam |
netre nirīkṣya hrīmantyaḥ prāpalan hariṇastriyaḥ
||31||या निरीक्ष्यावच्चाष्टनायिकानां त्रपा भृशम् ।
नेत्रे निरीक्ष्य ह्रीमन्त्यः प्रापलन् हरिणस्त्रियः
atisundaragātrāstāḥ sarvālaṅkārabhūṣitāḥ |
tā nirīkṣya mayūreśaṃ vivhalā madanāgninā
||32||अतिसुन्दरगात्रास्ताः सर्वालङ्कारभूषिताः ।
ता निरीक्ष्य मयूरेशं विव्हला मदनाग्निना
tā ūcuśca mithaḥ sarvā ayaṃ bhartā bhaved yadi |
saphalaṃ nastadā janma jīvitaṃ ca vayo'pi ca
||33||ता ऊचुश्च मिथः सर्वा अयं भर्ता भवेद् यदि ।
सफलं नस्तदा जन्म जीवितं च वयोऽपि च
dhairyāt tamūcustāḥ sarvāḥ kuta āgamanaṃ tava |
dṛṣṭvā te vadanaṃ ceto vivhalaṃ no'bhijāyate
||34||धैर्यात् तमूचुस्ताः सर्वाः कुत आगमनं तव ।
दृष्ट्वा ते वदनं चेतो विव्हलं नोऽभिजायते
viśrāntaṃ kuru ceto naḥ svāṅgasaṅgānnṛṣūttama |
deva uvāca |
ahaṃ śivasuto nāmnā mayūreśa iti sphuṭam
||35||विश्रान्तं कुरु चेतो नः स्वाङ्गसङ्गान्नृषूत्तम ।
देव उवाच ।
अहं शिवसुतो नाम्ना मयूरेश इति स्फुटम्
vikhyāto muniputraistu majjito balavattaraiḥ |
dṛṣṭavān pādakamalaṃ bhavatīnāṃ prasaṅgataḥ
||36||विख्यातो मुनिपुत्रैस्तु मज्जितो बलवत्तरैः ।
दृष्टवान् पादकमलं भवतीनां प्रसङ्गतः
tā ūcuḥ
asmadgṛhe kṣaṇaṃ sthitvā viśrāmaṃ kartumarhasi |
deva uvāca |
pārvatī madviyogena paritapyed bhṛśaṃ yataḥ
||37||अस्मद्गृहे क्षणं स्थित्वा विश्रामं कर्तुमर्हसि ।
देव उवाच ।
पार्वती मद्वियोगेन परितप्येद् भृशं यतः
ato nāyāmi vaḥ sthānaṃ gacchantu nāgakanyakāḥ |
ka uvāca |
evaṃ vadati tasmiṃstu dhṛtvā ninyurgṛhaṃ tu tāḥ
||38||अतो नायामि वः स्थानं गच्छन्तु नागकन्यकाः ।
क उवाच ।
एवं वदति तस्मिंस्तु धृत्वा निन्युर्गृहं तु ताः
tamadṛṣṭvā punaḥ śokaṃ vyadhurmunisutāstadā |
bālā ūcuḥ |
kathaṃ kaṭhinatāṃ yāto dayāluḥ sa guṇeśvaraḥ
||39||तमदृष्ट्वा पुनः शोकं व्यधुर्मुनिसुतास्तदा ।
बाला ऊचुः ।
कथं कठिनतां यातो दयालुः स गुणेश्वरः
amṛtastrāvikiraṇo na candra uṣṇatāṃ vrajet |
na pitā tyajate bālānaparādhāyute sati
||40||अमृतस्त्राविकिरणो न चन्द्र उष्णतां व्रजेत् ।
न पिता त्यजते बालानपराधायुते सति
kva gato'si vinā tvāṃ hi gamiṣyanti hi no'savaḥ |
ka uvāca |
kecinnipatitā bhūmau kecidbhālaṃ nijaghnire
||41||क्व गतोऽसि विना त्वां हि गमिष्यन्ति हि नोऽसवः ।
क उवाच ।
केचिन्निपतिता भूमौ केचिद्भालं निजघ्निरे
kecid yayuḥ svāśramaṃ te pathi tasya padāmbuje |
dṛṣṭvā nemū rudantaste dadṛśuste bhagāsuram
||42||केचिद् ययुः स्वाश्रमं ते पथि तस्य पदाम्बुजे ।
दृष्ट्वा नेमू रुदन्तस्ते ददृशुस्ते भगासुरम्
mūrdhajāghātato yasya bhāni bhūmau nipetire |
śatayojanapādābjo bhūmāvāsyaṃ prasārya saḥ
||43||मूर्धजाघाततो यस्य भानि भूमौ निपेतिरे ।
शतयोजनपादाब्जो भूमावास्यं प्रसार्य सः
teṣāṃ mārge prasuṣvāpa tataste śiśavo yayuḥ |
dhyāyantastaṃ mayūreśaṃ śocantaḥ pathi vivhalāḥ
||44||तेषां मार्गे प्रसुष्वाप ततस्ते शिशवो ययुः ।
ध्यायन्तस्तं मयूरेशं शोचन्तः पथि विव्हलाः
udare tasya te yātā āpagā jaladhīniva |
bhrāntāḥ parasparaṃ cakrurvārtā nānāvidhāstataḥ
||45||उदरे तस्य ते याता आपगा जलधीनिव ।
भ्रान्ताः परस्परं चक्रुर्वार्ता नानाविधास्ततः
mayūreśo gataḥ kvāpi vayaṃ kutra vrajāmahe |
na jānīmo diśaṃ sarve no dṛśyante gṛhāṇi ca
||46||मयूरेशो गतः क्वापि वयं कुत्र व्रजामहे ।
न जानीमो दिशं सर्वे नो दृश्यन्ते गृहाणि च
indriyāṇāmadhipatirmano nītaṃ tu tena naḥ |
vinā no manasā jñānaṃ kathamutpatsyate'rbhakāḥ
||47||इन्द्रियाणामधिपतिर्मनो नीतं तु तेन नः ।
विना नो मनसा ज्ञानं कथमुत्पत्स्यतेऽर्भकाः
kva mātaro bhrātaro vā pitaraḥ kva guṇeśvaraḥ |
evaṃ vadatsu bāleṣu mayūreśo'khilārthakṛt
||48||क्व मातरो भ्रातरो वा पितरः क्व गुणेश्वरः ।
एवं वदत्सु बालेषु मयूरेशोऽखिलार्थकृत्
āvirāsīt purasteṣāṃ caturāyudhabhūṣitaḥ |
guṇeśa uvāca |
mā śocantu bhavadduḥkhaṃ jñātvā'haṃ śīghramāgataḥ
||49||आविरासीत् पुरस्तेषां चतुरायुधभूषितः ।
गुणेश उवाच ।
मा शोचन्तु भवद्दुःखं ज्ञात्वाऽहं शीघ्रमागतः
bhagāsurodaragatā nātmānaṃ vidurarbhakāḥ |
ka uvāca |
nidrayā mohayāmāsa muniputrān guṇeśvaraḥ
||50||भगासुरोदरगता नात्मानं विदुरर्भकाः ।
क उवाच ।
निद्रया मोहयामास मुनिपुत्रान् गुणेश्वरः
daityadehāntaragato vavṛdhe vāmanau yathā |
vipāṭaya dehaṃ tasyāśu śakale dve vyadhād vibhuḥ
||51||दैत्यदेहान्तरगतो ववृधे वामनौ यथा ।
विपाटय देहं तस्याशु शकले द्वे व्यधाद् विभुः
tato'stamita āditye nāgateṣvarbhakeṣu ca |
mātaraḥ pitaraścaiva cintāmāpuḥ śucānvitāḥ
||52||ततोऽस्तमित आदित्ये नागतेष्वर्भकेषु च ।
मातरः पितरश्चैव चिन्तामापुः शुचान्विताः
ūcuḥ parasparaṃ te tu śivāputro mahābalaḥ |
bālān nītvā gataḥ kutra mṛto vā śiśubhiḥ saha
||53||ऊचुः परस्परं ते तु शिवापुत्रो महाबलः ।
बालान् नीत्वा गतः कुत्र मृतो वा शिशुभिः सह
jīvam̐ścedāgataḥ sa syāt sāyaṃkāle bubhukṣitaḥ |
kecit prāṇān vinā taistu tatyajurmātaro'pi ca
||54||जीवँश्चेदागतः स स्यात् सायंकाले बुभुक्षितः ।
केचित् प्राणान् विना तैस्तु तत्यजुर्मातरोऽपि च
kecidūcurumāyai tad vṛttaṃ sarvaṃ nivedya tām |
kecit teṣu vanaṃ yātā babhramurvanaparvatān
||55||केचिदूचुरुमायै तद् वृत्तं सर्वं निवेद्य ताम् ।
केचित् तेषु वनं याता बभ्रमुर्वनपर्वतान्
nāpustaṃ ca svakān bālān khinnāḥ prāpurgṛhānpunaḥ |
nānākolāhalaṃ cakrurjananyaḥ pitṛsodarāḥ
||56||नापुस्तं च स्वकान् बालान् खिन्नाः प्रापुर्गृहान्पुनः ।
नानाकोलाहलं चक्रुर्जनन्यः पितृसोदराः
teṣāmākranditaṃ śrutvā kṛpāluḥ sa mayūrarāṭ |
tattadrūpaṃ svamātmānaṃ tattadbhūṣāsamanvitam
||57||तेषामाक्रन्दितं श्रुत्वा कृपालुः स मयूरराट् ।
तत्तद्रूपं स्वमात्मानं तत्तद्भूषासमन्वितम्
tattadvāsaḥparīdhānaṃ tattacchīlaguṇānvitam |
tattadaṅgaṃ cakārāśu viveśāsau gṛhe tataḥ
||58||तत्तद्वासःपरीधानं तत्तच्छीलगुणान्वितम् ।
तत्तदङ्गं चकाराशु विवेशासौ गृहे ततः
kṛtvā tattadvayoveṣaṃ tattanmānayutaṃ śubham ||
jananyāstāḥ samusthāya bālānādāya satvarāḥ
||59||कृत्वा तत्तद्वयोवेषं तत्तन्मानयुतं शुभम् ॥
जनन्यास्ताः समुस्थाय बालानादाय सत्वराः
stanapānaṃ daduḥ prītyā paramānandanirbharāḥ ||
tato dadṛśire bālāḥ pitṛbhirmātṛbhistadā
||60||स्तनपानं ददुः प्रीत्या परमानन्दनिर्भराः ॥
ततो ददृशिरे बालाः पितृभिर्मातृभिस्तदा
tā ūcuḥ kva sthitā roṣāduṣaḥkāle gatāḥ kutaḥ |
na snānaṃ na ca bhuktaṃ vā na cānyad vāpi bhakṣitam
||61||ता ऊचुः क्व स्थिता रोषादुषःकाले गताः कुतः ।
न स्नानं न च भुक्तं वा न चान्यद् वापि भक्षितम्
mayūreśvarasaṅgena nedānīṃ gantumarhatha |
ka uvāca |
evaṃ śikṣāpya tān bālānāliṅgya bubhujuḥ sukham
||62||मयूरेश्वरसङ्गेन नेदानीं गन्तुमर्हथ ।
क उवाच ।
एवं शिक्षाप्य तान् बालानालिङ्ग्य बुभुजुः सुखम्
śivāpi purato'paśyanmayūreśaṃ samāgatam |
āliṅgya paripapraccha kiṃ bhuktaṃ vanagocare
||63||शिवापि पुरतोऽपश्यन्मयूरेशं समागतम् ।
आलिङ्ग्य परिपप्रच्छ किं भुक्तं वनगोचरे
tvadviyogajaduḥkhena mayā kiñcinna bhakṣitam |
stanau piba payovṛddhau bhojanaṃ ca samācara |
tataḥ sarvaṃ cakārāsau mātṛvākyaṃ guṇeśvaraḥ
||64||त्वद्वियोगजदुःखेन मया किञ्चिन्न भक्षितम् ।
स्तनौ पिब पयोवृद्धौ भोजनं च समाचर ।
ततः सर्वं चकारासौ मातृवाक्यं गुणेश्वरः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe mayūreśapātālaprayāṇaṃ nāma navanavatimo'dhyāyaḥ || 99 ||