``upāsanā yogo'' nāma saptamo'dhyāya
7 caturthocatvāriṃśādadhikaśatatamo'dhyāyaḥ |
vareṇya uvāca |
kā śuklā gatiruddiṣṭā kā ca kṛṣṇā gajānana |
kiṃ brahmasaṃsṛtiḥ kā me vaktumarhasyanugrahāt
||1||७ चतुर्थोचत्वारिंशादधिकशततमोऽध्यायः ।
वरेण्य उवाच ।
का शुक्ला गतिरुद्दिष्टा का च कृष्णा गजानन ।
किं ब्रह्मसंसृतिः का मे वक्तुमर्हस्यनुग्रहात्
gajānana uvāca
agnirjyotirahaḥ śuklakarmārhamayanaṃ gatiḥ |
cāndraṃ jyotistathā dhūmo rātriśca dakṣiṇāyanam
||2||अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लकर्मार्हमयनं गतिः ।
चान्द्रं ज्योतिस्तथा धूमो रात्रिश्च दक्षिणायनम्
kṛṣṇaite brahmasaṃsṛtyoravāpteḥ kāraṇaṃ gatī |
dṛśyādṛśyamidaṃ sarvaṃ brahmaivetyavadhāraya
||3||कृष्णैते ब्रह्मसंसृत्योरवाप्तेः कारणं गती ।
दृश्यादृश्यमिदं सर्वं ब्रह्मैवेत्यवधारय
kṣaraṃ pañcātmakaṃ viddhi tadantarakṣaraṃ smṛtam |
ubhābhyāṃ yadatikrāntaṃ śuddhaṃ viddhi sanātanam
||4||क्षरं पञ्चात्मकं विद्धि तदन्तरक्षरं स्मृतम् ।
उभाभ्यां यदतिक्रान्तं शुद्धं विद्धि सनातनम्
anekajanmasambhūtiḥ saṃsṛtiḥ parikīrtitā |
saṃsṛtiḥ prāpnuvantyete ye tu māṃ gaṇayanti na
||5||अनेकजन्मसम्भूतिः संसृतिः परिकीर्तिता ।
संसृतिः प्राप्नुवन्त्येते ये तु मां गणयन्ति न
ye māṃ samyagupāsante paraṃ brahma prayānti te |
dhyānādyairupacārairmāṃ tathā pañcāmṛtādibhiḥ
||6||ये मां सम्यगुपासन्ते परं ब्रह्म प्रयान्ति ते ।
ध्यानाद्यैरुपचारैर्मां तथा पञ्चामृतादिभिः
snānavastrādyalaṅkārasugandhadhūpadīpakaiḥ |
naivedyaiḥ phalatāmbūlairdakṣiṇābhiśca yo'rcayet
||7||स्नानवस्त्राद्यलङ्कारसुगन्धधूपदीपकैः ।
नैवेद्यैः फलताम्बूलैर्दक्षिणाभिश्च योऽर्चयेत्
bhaktyaikacetasā caiva tasyeṣṭaṃ pūrayāmyaham |
evaṃ pratidinaṃ bhaktyā madbhakto māṃ samarpayet
||8||भक्त्यैकचेतसा चैव तस्येष्टं पूरयाम्यहम् ।
एवं प्रतिदिनं भक्त्या मद्भक्तो मां समर्पयेत्
athavā mānasīṃ pūjāṃ kurvīta sthiracetasā |
athavā phalapatrādyaiḥ puṣpamūlajalādibhiḥ |
pūjayenmāṃ prayatnena tattadiṣṭaphalaṃ labhet
||9||अथवा मानसीं पूजां कुर्वीत स्थिरचेतसा ।
अथवा फलपत्राद्यैः पुष्पमूलजलादिभिः ।
पूजयेन्मां प्रयत्नेन तत्तदिष्टफलं लभेत्
trividhāsvapi pūjāsu śreyasī mānasī matā |
sāpyuttamā matā pūjā'nicchayā yā kṛtā mam
||10||त्रिविधास्वपि पूजासु श्रेयसी मानसी मता ।
साप्युत्तमा मता पूजाऽनिच्छया या कृता मम्
brahmacārī gṛhastho vā vānaprastho yatiśca yaḥ |
ekāṃ pūjāṃ prakurvāṇopyanyo vā siddhimṛcchati
||11||ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थो यतिश्च यः ।
एकां पूजां प्रकुर्वाणोप्यन्यो वा सिद्धिमृच्छति
madanyaṃ devaṃ yo bhaktyā dviṣanmāmanyadevatām |
so'pi māmeva yajate paraṃ tvavidhito nṛpa
||12||मदन्यं देवं यो भक्त्या द्विषन्मामन्यदेवताम् ।
सोऽपि मामेव यजते परं त्वविधितो नृप
yo hyanyadevatāṃ māṃ ca dviṣannanyāṃ samarcayet |
yāti kalpasahasraṃ sa nirayānduḥkhabhāk sadā
||13||यो ह्यन्यदेवतां मां च द्विषन्नन्यां समर्चयेत् ।
याति कल्पसहस्रं स निरयान्दुःखभाक् सदा
bhūtaśuddhiṃ vidhāyādau prāṇānāṃ sthāpanaṃ tathā |
ākṛṣya cetaso vṛttiṃ tato nyāsamupakramet
||14||भूतशुद्धिं विधायादौ प्राणानां स्थापनं तथा ।
आकृष्य चेतसो वृत्तिं ततो न्यासमुपक्रमेत्
kṛtvāntarmātṛkānyāsaṃ bahiścātha ṣaḍaṅgakam |
nyāsaṃ ca mūlamantrasya tato dhyātvā japenmanum
||15||कृत्वान्तर्मातृकान्यासं बहिश्चाथ षडङ्गकम् ।
न्यासं च मूलमन्त्रस्य ततो ध्यात्वा जपेन्मनुम्
sthiracitto japenmantraṃ yathā gurumukhodgatam |
japaṃ nivedya devāya stutvā stotrairanekadhā
||16||स्थिरचित्तो जपेन्मन्त्रं यथा गुरुमुखोद्गतम् ।
जपं निवेद्य देवाय स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकधा
evaṃ māṃ ya upāsīta sa labhenmokṣamavyayam |
ya upāsanayā hīno dhiṅanaro vyarthajanmabhāk
||17||एवं मां य उपासीत स लभेन्मोक्षमव्ययम् ।
य उपासनया हीनो धिङनरो व्यर्थजन्मभाक्
yajño'hamauṣadhaṃ mantro'gni rājyaṃ ca havirhutam |
dhyānaṃ dhyeyaḥ stutiḥ stotraṃ natirbhaktirupāsanā
||18||यज्ञोऽहमौषधं मन्त्रोऽग्नि राज्यं च हविर्हुतम् ।
ध्यानं ध्येयः स्तुतिः स्तोत्रं नतिर्भक्तिरुपासना
trayī jñeyaṃ pavitraṃ ca pitāca prapitāmahaḥ |
oṅkāraḥ pāvanaḥ sākṣī prabhurmitraṃ gatirlayaḥ
||19||त्रयी ज्ञेयं पवित्रं च पिताच प्रपितामहः ।
ओङ्कारः पावनः साक्षी प्रभुर्मित्रं गतिर्लयः
utpattiḥ poṣako bījaṃ śaraṇaṃ vāsa eva ca |
asanmṛtyuḥ sadamṛtamātmā brahmāhameva ca
||20||उत्पत्तिः पोषको बीजं शरणं वास एव च ।
असन्मृत्युः सदमृतमात्मा ब्रह्माहमेव च
dānaṃ homastapo bhaktirjapaḥ svādhyāya eva ca |
yadyatkaroti tatsarvaṃ sa me mayi nivedayet
||21||दानं होमस्तपो भक्तिर्जपः स्वाध्याय एव च ।
यद्यत्करोति तत्सर्वं स मे मयि निवेदयेत्
yoṣito'tha durācārāḥ pāpāstraivarṇikāstathā |
madāśrayā vimucyante kiṃ madbhaktyā dvijādayaḥ
||22||योषितोऽथ दुराचाराः पापास्त्रैवर्णिकास्तथा ।
मदाश्रया विमुच्यन्ते किं मद्भक्त्या द्विजादयः
na vinaśyati madbhakto jñātvemā madvibhūtayaḥ |
prabhavaṃ me vibhūtīśca na devā ṛṣayo viduḥ
||23||न विनश्यति मद्भक्तो ज्ञात्वेमा मद्विभूतयः ।
प्रभवं मे विभूतीश्च न देवा ऋषयो विदुः
nānāvibhūtibhirahaṃ vyāpya viśvaṃ pratiṣṭhitaḥ |
yadyacchreṣṭhatamaṃ loke sā vibhūtirnibodha me
||24||नानाविभूतिभिरहं व्याप्य विश्वं प्रतिष्ठितः ।
यद्यच्छ्रेष्ठतमं लोके सा विभूतिर्निबोध मे
oṃ tatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārthaśāstre śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde ``upāsanāyogo'' nāma saptamo'dhyāya
||7||ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थशास्त्रे श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखण्डे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे ``उपासनायोगो'' नाम सप्तमोऽध्याय
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe upāsanāyogonāma caturthocatvāriṃśādadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 144 ||