bālacarite'ṣṭatatriṃśo'dhyāyaḥ
kīrtiruvāca
samyaguktaṃ tvayā brahman śamīmāhātmyamādarāt |
mandārasyāpi kathitaṃ tena me tuṣyate manaḥ
||1||सम्यगुक्तं त्वया ब्रह्मन् शमीमाहात्म्यमादरात् ।
मन्दारस्यापि कथितं तेन मे तुष्यते मनः
jīvitaśca kumāro'yamupadiṣṭaḥ ṣaḍakṣaram |
na coccārayituṃ śakyaṃ bālabhāvānmunīśvara
||2||जीवितश्च कुमारोऽयमुपदिष्टः षडक्षरम् ।
न चोच्चारयितुं शक्यं बालभावान्मुनीश्वर
sugamaṃ suprasādaṃ ca svarājyaprāpakaṃ mune |
japtuṃ śakyaṃ bālakena mantramasmai diśādhunā
||3||सुगमं सुप्रसादं च स्वराज्यप्रापकं मुने ।
जप्तुं शक्यं बालकेन मन्त्रमस्मै दिशाधुना
muniruvāca
samyagadṛṣṭā tava matirgajānanapadāmbuje |
ato'hamasya dāsyāmi nija mantraṃ sukhapradam
||4||सम्यगदृष्टा तव मतिर्गजाननपदाम्बुजे ।
अतोऽहमस्य दास्यामि निज मन्त्रं सुखप्रदम्
sarvasya jagato heturnāma yaccaturakṣaram |
śubhāśubhasya ca draṣṭarduṣṭadaityaharasya ca
||5||सर्वस्य जगतो हेतुर्नाम यच्चतुरक्षरम् ।
शुभाशुभस्य च द्रष्टर्दुष्टदैत्यहरस्य च
sarvadharmaparitrāturdivodāsopakāriṇaḥ |
dvijarūpadharasyāpi vārāṇasyāṃ sthitasya ha
||6||सर्वधर्मपरित्रातुर्दिवोदासोपकारिणः ।
द्विजरूपधरस्यापि वाराणस्यां स्थितस्य ह
viśveśvarasyāvimuktaprāptyai yatnaṃ prakurvataḥ |
sarvāntaryāmiṇaścāpi viśveśvaranutasya ha
||7||विश्वेश्वरस्याविमुक्तप्राप्त्यै यत्नं प्रकुर्वतः ।
सर्वान्तर्यामिणश्चापि विश्वेश्वरनुतस्य ह
jagataḥ pālanārthāya janārdananutasya ca |
dhyātasya pūjitasyāpi brahmaṇā sṛṣṭihetave
||8||जगतः पालनार्थाय जनार्दननुतस्य च ।
ध्यातस्य पूजितस्यापि ब्रह्मणा सृष्टिहेतवे
arcitasya śivenāpi sarvasaṃhārahetave |
pulomajādhavenāpi pūjitasya subhaktitaḥ
||9||अर्चितस्य शिवेनापि सर्वसंहारहेतवे ।
पुलोमजाधवेनापि पूजितस्य सुभक्तितः
daityānāṃ nidhanārthāya devarājyasukhātpaye |
sūryeṇa varuṇenāpi śaśinā ca yamena ca
||10||दैत्यानां निधनार्थाय देवराज्यसुखात्पये ।
सूर्येण वरुणेनापि शशिना च यमेन च
agninā vāyunā svasvaguṇotkarṣāya pūjitāḥ |
bṛhaspatyuśanobhyāṃ ca svasvotkarṣāya pūjitaḥ
||11||अग्निना वायुना स्वस्वगुणोत्कर्षाय पूजिताः ।
बृहस्पत्युशनोभ्यां च स्वस्वोत्कर्षाय पूजितः
śeṣeṇārādhito ḍhuṇḍhirdharādharaṇahetave |
gandharvakinnarā yakṣāḥ siddhacāraṇarākṣasāḥ |
ṛṣayaḥ paśavaḥ sarve sthāvarā jaṅgamāḥ śubhāḥ
||12||शेषेणाराधितो ढुण्ढिर्धराधरणहेतवे ।
गन्धर्वकिन्नरा यक्षाः सिद्धचारणराक्षसाः ।
ऋषयः पशवः सर्वे स्थावरा जङ्गमाः शुभाः
ārādhayanti viśveśaṃ svasvakāryārthasiddhaye |
apāraguṇapāro'yaṃ ḍhuṇḍhirājo'khileśvaraḥ
||13||आराधयन्ति विश्वेशं स्वस्वकार्यार्थसिद्धये ।
अपारगुणपारोऽयं ढुण्ढिराजोऽखिलेश्वरः
guṇāntaṃ na yayuryasya brahmaviṣṇuśivādayaḥ |
tasminstu pūjite bhaktyā śamīpatreṇa bhāvataḥ
||14||गुणान्तं न ययुर्यस्य ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।
तस्मिन्स्तु पूजिते भक्त्या शमीपत्रेण भावतः
putraste bhavitā rājyabhāgī śatrunibarhaṇaḥ |
kīrtiruvāca |
śruto me mahimā brahman ḍhuṇḍhirājāśrayo'khilaḥ
||15||पुत्रस्ते भविता राज्यभागी शत्रुनिबर्हणः ।
कीर्तिरुवाच ।
श्रुतो मे महिमा ब्रह्मन् ढुण्ढिराजाश्रयोऽखिलः
kiṅkarmā kathamutpannaḥ kasyāṃśaḥ kiparākramaḥ |
kenāsya ca kṛtaṃ nāma kenāsau pūjitaḥ purā
||16||किङ्कर्मा कथमुत्पन्नः कस्यांशः किपराक्रमः ।
केनास्य च कृतं नाम केनासौ पूजितः पुरा
imaṃ me saṃśayaṃ brahman chettumarhasyaśeṣataḥ |
muniruvāca |
samyakpṛṣṭaṃ tvayā bhadre jñānādhikatayā śubhe
||17||इमं मे संशयं ब्रह्मन् छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
मुनिरुवाच ।
सम्यक्पृष्टं त्वया भद्रे ज्ञानाधिकतया शुभे
bhaktyā niveditaścāyaṃ saṃśayasmaṃ nudāmi te |
yathā durāsado daityo hato'nena tu rākṣasaḥ
||18||भक्त्या निवेदितश्चायं संशयस्मं नुदामि ते ।
यथा दुरासदो दैत्यो हतोऽनेन तु राक्षसः
māyāvatāro mohāya yāto divodāsaṃ nṛpam |
avimuktaṃ samānīto yathā viśveśvaro haraḥ
||19||मायावतारो मोहाय यातो दिवोदासं नृपम् ।
अविमुक्तं समानीतो यथा विश्वेश्वरो हरः
ḍhuṇḍirājeti nāmāsya yena jātaṃ nṛpāṅgane |
tatsarvaṃ kathayiṣyāmi yathā skandācchrutaṃ mayā
||20||ढुण्डिराजेति नामास्य येन जातं नृपाङ्गने ।
तत्सर्वं कथयिष्यामि यथा स्कन्दाच्छ्रुतं मया
agastyāya kathayatā śaṛṇuṣvaikamanāḥ śubhe |
skanda uvāca |
śaṛṇuṣvāvahito brahmannavimuktāśrayāṃ kathām
||21||अगस्त्याय कथयता शृणुष्वैकमनाः शुभे ।
स्कन्द उवाच ।
शृणुष्वावहितो ब्रह्मन्नविमुक्ताश्रयां कथाम्
yasyāḥ śravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate |
kaśyapāya hariḥ prāha sṛja nānāvidhāḥ prajāḥ
||22||यस्याः श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
कश्यपाय हरिः प्राह सृज नानाविधाः प्रजाः
prarūḍhatapasā kāyaḥ sasṛje'tha jarāyujā prajāḥ |
ekaviṃśatisāhasramaṇḍajāḥ svedajāstadā
||23||प्ररूढतपसा कायः ससृजेऽथ जरायुजा प्रजाः ।
एकविंशतिसाहस्रमण्डजाः स्वेदजास्तदा
udbhijāścaiva tāvantyo mānaṣyaṃ tāsu durlabham |
puṇyena labhate tacca brāhmaṇyaṃ bahapuṇyataḥ
||24||उद्भिजाश्चैव तावन्त्यो मानष्यं तासु दुर्लभम् ।
पुण्येन लभते तच्च ब्राह्मण्यं बहपुण्यतः
taccetsaṃrakṣitaṃ samyag dharmādharmavyavasthayā |
dadāti paramaṃ sthānaṃ yadgatvā na nirvatate
||25||तच्चेत्संरक्षितं सम्यग् धर्माधर्मव्यवस्थया ।
ददाति परमं स्थानं यद्गत्वा न निर्वतते
caturāśītilakṣeṣu no cetpatitajanmasu |
durācārā narā yāmyayātanāsu patanti vai
||26||चतुराशीतिलक्षेषु नो चेत्पतितजन्मसु ।
दुराचारा नरा याम्ययातनासु पतन्ति वै
karmakṣaye tato jāte bahukālena te punaḥ |
mṛtyulokaṃ samāyānti kāṇāḥ kubjā daridriṇaḥ
||27||कर्मक्षये ततो जाते बहुकालेन ते पुनः ।
मृत्युलोकं समायान्ति काणाः कुब्जा दरिद्रिणः
tadeṣāmanukampārthaṃ brahmeśānādayaḥ surāḥ |
ṛṣayaśva mahābhāgā nānātīrthāni cakrire
||28||तदेषामनुकम्पार्थं ब्रह्मेशानादयः सुराः ।
ऋषयश्व महाभागा नानातीर्थानि चक्रिरे
kṣetrāṇi ca mahārhāṇi prāṇipāpaharāṇi ca |
vilayantaḥ sthitāstatra pāpaṃ devarṣayastadā
||29||क्षेत्राणि च महार्हाणि प्राणिपापहराणि च ।
विलयन्तः स्थितास्तत्र पापं देवर्षयस्तदा
yatra sthitānāṃ jantūnāṃ pāpasya vilayo bhavet |
jantūn pāpāt paritrātuṃ sthitā devarṣayaḥ sadā
||30||यत्र स्थितानां जन्तूनां पापस्य विलयो भवेत् ।
जन्तून् पापात् परित्रातुं स्थिता देवर्षयः सदा
sarvaśreṣṭhāṃ sarvaguṇāṃ bhuktimuktipradāṃ śubhām |
viśveśvaro nirmame'tha dhyātṛjñātṛvimuktidām
||31||सर्वश्रेष्ठां सर्वगुणां भुक्तिमुक्तिप्रदां शुभाम् ।
विश्वेश्वरो निर्ममेऽथ ध्यातृज्ञातृविमुक्तिदाम्
sarvatīrthamayīṃ ramyāṃ nāmnā vārāṇasīṃ purīm |
yatra cakre saraḥ khyātaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā
||32||सर्वतीर्थमयीं रम्यां नाम्ना वाराणसीं पुरीम् ।
यत्र चक्रे सरः ख्यातं विष्णुना प्रभविष्णुना
tapasyatā kṛtaṃ cāru snānamātreṇa muktidam |
yadṛṣṭvā kandharākampācchivasya kuṇḍalānmaṇiḥ
||33||तपस्यता कृतं चारु स्नानमात्रेण मुक्तिदम् ।
यदृष्ट्वा कन्धराकम्पाच्छिवस्य कुण्डलान्मणिः
patitastatra sañjātā nāmnā sā maṇikarṇikā |
tato bhagīrathāhūtā jātā bhāgīrathī nadī
||34||पतितस्तत्र सञ्जाता नाम्ना सा मणिकर्णिका ।
ततो भगीरथाहूता जाता भागीरथी नदी
atra kīṭapataṅgānāṃ muktirmaraṇato bhavet |
trivāranāmasmaraṇāt kāśīvāsaphalapradā
||35||अत्र कीटपतङ्गानां मुक्तिर्मरणतो भवेत् ।
त्रिवारनामस्मरणात् काशीवासफलप्रदा
dhanyāstā vīrudho vallyastṛṇavṛkṣā na cānyataḥ |
gachanti kamaṭhā matsyā bhūkailāsaṃ vihāya tat
||36||धन्यास्ता वीरुधो वल्ल्यस्तृणवृक्षा न चान्यतः ।
गछन्ति कमठा मत्स्या भूकैलासं विहाय तत्
nityaṃ yatra sthito śambhurnānārūpo'tha rūpavān |
raviḥ śaśī harirbrahmā sa eva girijāpatiḥ
||37||नित्यं यत्र स्थितो शम्भुर्नानारूपोऽथ रूपवान् ।
रविः शशी हरिर्ब्रह्मा स एव गिरिजापतिः
vināyakaḥ śaktirūpaḥ kāraṇaṃ jagato'pi saḥ |
pralaye'pi triśūlāgre dhriyate yena kāśikā
||38||विनायकः शक्तिरूपः कारणं जगतोऽपि सः ।
प्रलयेऽपि त्रिशूलाग्रे ध्रियते येन काशिका
eko'yaṃ pañcadhā jāto lokānugrahakāmyayāḥ |
bhakto yāṃ dhyāyati mūrtiṃ sā tena dhriyate kṣaṇāt
||39||एकोऽयं पञ्चधा जातो लोकानुग्रहकाम्ययाः ।
भक्तो यां ध्यायति मूर्तिं सा तेन ध्रियते क्षणात्
atra yo manute bhedaṃ so'vīcīrlabhate naraḥ |
stutimekatra nindāṃ vā paratra yaḥ samācaret
||40||अत्र यो मनुते भेदं सोऽवीचीर्लभते नरः ।
स्तुतिमेकत्र निन्दां वा परत्र यः समाचरेत्
sa yāti narakānekaviṃśatiṃ bahuvatsaram |
ato bhasmāsurasutaḥ khyāto nāmnā durāsadaḥ
||41||स याति नरकानेकविंशतिं बहुवत्सरम् ।
अतो भस्मासुरसुतः ख्यातो नाम्ना दुरासदः
sa śukramupasaṅgamya vidyāṃ pañcākṣarīmagāt |
divyavarṣasahasraṃ sa ekāṅguṣṭhasthito'bhavat
||42||स शुक्रमुपसङ्गम्य विद्यां पञ्चाक्षरीमगात् ।
दिव्यवर्षसहस्रं स एकाङ्गुष्ठस्थितोऽभवत्
nirāhāraḥ kāṣṭhabhūtaḥ savalmīko'sthiśeṣavān |
netramātrāvaśiṣṭo'sau jajāpa paramaṃ manum
||43||निराहारः काष्ठभूतः सवल्मीकोऽस्थिशेषवान् ।
नेत्रमात्रावशिष्टोऽसौ जजाप परमं मनुम्
āyayau taṃ varaṃ dātuṃ tatkleśaparitoṣitaḥ |
daśabāhuḥ pañcavaktro ruṇḍamālāvibhūṣitaḥ
||44||आययौ तं वरं दातुं तत्क्लेशपरितोषितः ।
दशबाहुः पञ्चवक्त्रो रुण्डमालाविभूषितः
triśulaṃ ḍamaru bibhrajjaṭājūṭavibhūṣitaḥ |
gaṅgādharastrinayanaścitābhasmāṅgalepanaḥ
||45||त्रिशुलं डमरु बिभ्रज्जटाजूटविभूषितः ।
गङ्गाधरस्त्रिनयनश्चिताभस्माङ्गलेपनः
vṛṣadhvajo vṛṣārūḍhaḥ śaśirekhāvibhūṣitaḥ |
aparṇāṅkakṛpāviṣṭo jagāda daityapuṅgavam
||46||वृषध्वजो वृषारूढः शशिरेखाविभूषितः ।
अपर्णाङ्ककृपाविष्टो जगाद दैत्यपुङ्गवम्
śiva uvāca
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te tapasā kleśito bhṛśam |
īpsitaṃ te pradāsyāmi varayasva hṛdi sthitam
||47||उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते तपसा क्लेशितो भृशम् ।
ईप्सितं ते प्रदास्यामि वरयस्व हृदि स्थितम्
ka uvāca
tata unmīlya nayane baddhvāñjalipuṭo'suraḥ |
praṇamya parituṣṭāva varadaṃ taṃ maheśvaram
||48||तत उन्मील्य नयने बद्ध्वाञ्जलिपुटोऽसुरः ।
प्रणम्य परितुष्टाव वरदं तं महेश्वरम्
tvaṃ jagatkāraṇaṃ deva paramānandavigrahaḥ |
kṣarākṣarātītatanurguṇatrayavikārakṛt
||49||त्वं जगत्कारणं देव परमानन्दविग्रहः ।
क्षराक्षरातीततनुर्गुणत्रयविकारकृत्
guṇātīto jñānamayo vyaktāvyaktavidhānavit |
munidhyeyatanuḥ sarvabhaktānugrahakārakaḥ
||50||गुणातीतो ज्ञानमयो व्यक्ताव्यक्तविधानवित् ।
मुनिध्येयतनुः सर्वभक्तानुग्रहकारकः
brahmāṇḍānāmanantānāṃ hetuḥ śreyaskaraḥ satām |
akhaṇḍānandapūrṇastvamamoghaphaladāyakaḥ
||51||ब्रह्माण्डानामनन्तानां हेतुः श्रेयस्करः सताम् ।
अखण्डानन्दपूर्णस्त्वममोघफलदायकः
sarvādhāraḥ sarvasahaḥ sarvaśaktyupabṛṃhitaḥ |
pṛthivīvāyusalilavahnitejaḥ svarūpavān
||52||सर्वाधारः सर्वसहः सर्वशक्त्युपबृंहितः ।
पृथिवीवायुसलिलवह्नितेजः स्वरूपवान्
adya dhanyaṃ tapo netre pitarau janma te yataḥ |
dṛṣṭa svarūpaṃ sākṣānme gataṃ pāpaṃ layaṃ param
||53||अद्य धन्यं तपो नेत्रे पितरौ जन्म ते यतः ।
दृष्ट स्वरूपं साक्षान्मे गतं पापं लयं परम्
yogihṛcchrutivāco yo gocaro na kadācana |
idānīṃ varaye deva tanme tvaṃ dātumarhasi |
śiva uvāca |
niḥśaṅkaṃ varayāśu tvaṃ sarvaṃ dāsye'tidurlabham
||54||योगिहृच्छ्रुतिवाचो यो गोचरो न कदाचन ।
इदानीं वरये देव तन्मे त्वं दातुमर्हसि ।
शिव उवाच ।
निःशङ्कं वरयाशु त्वं सर्वं दास्येऽतिदुर्लभम्
stotreṇa tapasā caiva praṇayena sutoṣitaḥ |
muniruvāca |
tato vavre'bhayaṃ devātsuprasannātsadāśivāt
||55||स्तोत्रेण तपसा चैव प्रणयेन सुतोषितः ।
मुनिरुवाच ।
ततो वव्रेऽभयं देवात्सुप्रसन्नात्सदाशिवात्
caturākarajebhyo me mā mṛtyuḥ sambhavediti |
yakṣarakṣaḥpiśācebhyo devadānavakinnarāt
||56||चतुराकरजेभ्यो मे मा मृत्युः सम्भवेदिति ।
यक्षरक्षःपिशाचेभ्यो देवदानवकिन्नरात्
munimānavagandharvasarpebhyo hi vanecarāt |
dṛṣṭvā rūpaṃ madīyaṃ tu traseyū raṇamūrddhani
||57||मुनिमानवगन्धर्वसर्पेभ्यो हि वनेचरात् ।
दृष्ट्वा रूपं मदीयं तु त्रसेयू रणमूर्द्धनि
sarve devā mahābhāga surarājyaṃ ca yaccha me |
saṃsmṛtiścaraṇe nityaṃ bhaktiste'vyabhicāriṇī
||58||सर्वे देवा महाभाग सुरराज्यं च यच्छ मे ।
संस्मृतिश्चरणे नित्यं भक्तिस्तेऽव्यभिचारिणी
śiva uvāca
ekāṃ śaktiṃ vinā sarvadevebhyo'dāyite'bhayam |
śaktitejodbhavaḥ kaścijjitvā sañjīvayiṣyati
||59||एकां शक्तिं विना सर्वदेवेभ्योऽदायितेऽभयम् ।
शक्तितेजोद्भवः कश्चिज्जित्वा सञ्जीवयिष्यति
śirasi sthāpya caraṇaṃ dhariṣyati nirantaran |
niṣkāśito yadā tena caraṇaste śiro gataḥ
||60||शिरसि स्थाप्य चरणं धरिष्यति निरन्तरन् ।
निष्काशितो यदा तेन चरणस्ते शिरो गतः
tadā punastrilokī tvaṃ balājjeṣyasi tejasā |
bhaktiśva me dṛḍhatarā smṛtiste vai bhaviṣyati
||6||तदा पुनस्त्रिलोकी त्वं बलाज्जेष्यसि तेजसा ।
भक्तिश्व मे दृढतरा स्मृतिस्ते वै भविष्यति
gṛtsamada uvāca
evaṃ dattvā varāṃstasmai śivo'ntardhānamanvagāt |
durāsado'pi svagṛhamāyayau harṣa nirbharaḥ
||62||एवं दत्त्वा वरांस्तस्मै शिवोऽन्तर्धानमन्वगात् ।
दुरासदोऽपि स्वगृहमाययौ हर्ष निर्भरः
idaṃ stotraṃ paṭhedyastu sarvānkāmānavāpnuyāt
||63||इदं स्तोत्रं पठेद्यस्तु सर्वान्कामानवाप्नुयात्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite durāsadavaraprāptivarṇanaṃ nāmā'ṣṭatatriṃśo'dhyāyaḥ || 38 ||