ekaviṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
vīrabhadrādibhirvīraiḥ sukhāsīnaṃ gaṇeśvaram |
āyayurvegato devā bhītāḥ śvāsamākulāḥ
||1||वीरभद्रादिभिर्वीरैः सुखासीनं गणेश्वरम् ।
आययुर्वेगतो देवा भीताः श्वासमाकुलाः
nyavedayanta vṛttāntaṃ svayaṃ sindhuḥ samāgataḥ |
menire te punaḥ prāptaṃ kālaṃ saṃharttumātmanaḥ
||2||न्यवेदयन्त वृत्तान्तं स्वयं सिन्धुः समागतः ।
मेनिरे ते पुनः प्राप्तं कालं संहर्त्तुमात्मनः
tato harṣānmayūreśo ruroha śikhinaṃ tadā |
āyudhāni ca catvāri pragṛhya ca jagarja ca
||3||ततो हर्षान्मयूरेशो रुरोह शिखिनं तदा ।
आयुधानि च चत्वारि प्रगृह्य च जगर्ज च
namaskṛtya śivaṃ vegād yayau sa dyotayandiśaḥ |
tadāśīḥkavaco vīrasahito vāhinīyutaḥ
||4||नमस्कृत्य शिवं वेगाद् ययौ स द्योतयन्दिशः ।
तदाशीःकवचो वीरसहितो वाहिनीयुतः
yāvatsa purato yāti sidhuṃ hantuṃ samudyataḥ |
tāvatṣaḍānanaḥ prāha yāmi yuddhāya vighnarāṭ
||5||यावत्स पुरतो याति सिधुं हन्तुं समुद्यतः ।
तावत्षडाननः प्राह यामि युद्धाय विघ्नराट्
tiṣṭhatsu bahuvīreṣu kathaṃ yuddhāya yāsyasi |
pauruṣaṃ paśya sarvaṣāṃ tasmin kṣīṇe raṇaṃ kuru
||6||तिष्ठत्सु बहुवीरेषु कथं युद्धाय यास्यसि ।
पौरुषं पश्य सर्वषां तस्मिन् क्षीणे रणं कुरु
evamuktvā namaskṛtya yayau yuddhāya ṣaṇmukhaḥ |
caturaṅgabalaṃ gṛhya sindhusenāmathā'vadhīt
||7||एवमुक्त्वा नमस्कृत्य ययौ युद्धाय षण्मुखः ।
चतुरङ्गबलं गृह्य सिन्धुसेनामथाऽवधीत्
so'pi tāṃ nyahanat senāṃ nānāśastraiḥ śaravrajaiḥ |
sahasva praharasvādya hanmi sammukhatāṃ vraja
||8||सोऽपि तां न्यहनत् सेनां नानाशस्त्रैः शरव्रजैः ।
सहस्व प्रहरस्वाद्य हन्मि सम्मुखतां व्रज
evaṃ kolahalo'pyāsīd vīrāṇāṃ tatra yuddhyatām |
peturvīrāḥ śastrahatāḥ śarajālagatāsavaḥ
||9||एवं कोलहलोऽप्यासीद् वीराणां तत्र युद्ध्यताम् ।
पेतुर्वीराः शस्त्रहताः शरजालगतासवः
chinnāṅgā bhinnapādāśca chinnabāhūrumastakāḥ |
asibhirbhiṇḍipālaiśca kuntairmudgarasañcayaiḥ
||10||छिन्नाङ्गा भिन्नपादाश्च छिन्नबाहूरुमस्तकाः ।
असिभिर्भिण्डिपालैश्च कुन्तैर्मुद्गरसञ्चयैः
mārayantaḥ sthirā vīrāstānparān yuddhadurmadān |
kolāhalo mahānāsītkṣveḍitairheṣitairapi
||11||मारयन्तः स्थिरा वीरास्तान्परान् युद्धदुर्मदान् ।
कोलाहलो महानासीत्क्ष्वेडितैर्हेषितैरपि
vādyadhvanipratidhvānairbṛṃhitai rathanemibhiḥ |
asambaddhamabhūd yuddhaṃ senayorubhayorapi
||12||वाद्यध्वनिप्रतिध्वानैर्बृंहितै रथनेमिभिः ।
असम्बद्धमभूद् युद्धं सेनयोरुभयोरपि
yathāpratijñaṃ vīrāste nijaghnurmastakaṃ mukham |
netre bāhūdaraṃ nābhiṃ pādau gulphau ca jānunī
||13||यथाप्रतिज्ञं वीरास्ते निजघ्नुर्मस्तकं मुखम् ।
नेत्रे बाहूदरं नाभिं पादौ गुल्फौ च जानुनी
ko'pi hastena pādena ko'pi khaḍgena nāśayan |
asinā ke'pyarigaṇānandhakāre mahatyapi
||14||कोऽपि हस्तेन पादेन कोऽपि खड्गेन नाशयन् ।
असिना केऽप्यरिगणानन्धकारे महत्यपि
astaṃ yāte dinakare dṛṣṭvā pṛṣṭvā nijaghnire |
devān jñātvā'surā jaghnuritarānitare'pi ca
||15||अस्तं याते दिनकरे दृष्ट्वा पृष्ट्वा निजघ्निरे ।
देवान् ज्ञात्वाऽसुरा जघ्नुरितरानितरेऽपि च
asṛkpravāhastatrāsītpradhane tumule tadā |
vahan pretāniṣajjīvān huṅkāreṇa ca tānpare
||16||असृक्प्रवाहस्तत्रासीत्प्रधने तुमुले तदा ।
वहन् प्रेतानिषज्जीवान् हुङ्कारेण च तान्परे
balānniṣkāśayāmāsurviśalyāṃścakrire yathā |
ito na sene pañcāhavirāmaṃ yuddhalampaṭe |
evaṃ padātāḥ sindhoste koṭiśo'tha hatāḥ suraiḥ
||17||बलान्निष्काशयामासुर्विशल्यांश्चक्रिरे यथा ।
इतो न सेने पञ्चाहविरामं युद्धलम्पटे ।
एवं पदाताः सिन्धोस्ते कोटिशोऽथ हताः सुरैः
tato'gāt tadgajānīkamasaṅkhyaṃ śastrasaṃyutam |
dhiṣṭhitaṃ sādibhirvīrernānāyuddhaviśāradaiḥ
||18||ततोऽगात् तद्गजानीकमसङ्ख्यं शस्त्रसंयुतम् ।
धिष्ठितं सादिभिर्वीरेर्नानायुद्धविशारदैः
vīrabhadrādayo jaghnurgajasenāṃ duratyayām |
keṣāñcinmastakā bhinnāḥ keṣācicca karā dvijāḥ
||19||वीरभद्रादयो जघ्नुर्गजसेनां दुरत्ययाम् ।
केषाञ्चिन्मस्तका भिन्नाः केषाचिच्च करा द्विजाः
agniśastradharaiḥ kecitpātitā vīrasaṃyutāḥ |
vīrabhadro'tivīryeṇa gajenaivāhanad gajam
||20||अग्निशस्त्रधरैः केचित्पातिता वीरसंयुताः ।
वीरभद्रोऽतिवीर्येण गजेनैवाहनद् गजम्
petaturaṣṭadhā bhinnāvubhāvapi tadā gajau |
tataḥ ṣaḍānano nighnan gajānīke vyarocata
||21||पेततुरष्टधा भिन्नावुभावपि तदा गजौ ।
ततः षडाननो निघ्नन् गजानीके व्यरोचत
vīraistu sahitān mattānanantān karisañcayān |
śaktyā śarairanekaiḥ so'nāśayat ṣaḍdhanuścyutaiḥ
||22||वीरैस्तु सहितान् मत्ताननन्तान् करिसञ्चयान् ।
शक्त्या शरैरनेकैः सोऽनाशयत् षड्धनुश्च्युतैः
hiraṇyagarbho'nekavīrayutāṃstānapyapātayat |
bhūtarājo'pi śastraistān gajānnānāvidhān raṇe
||23||हिरण्यगर्भोऽनेकवीरयुतांस्तानप्यपातयत् ।
भूतराजोऽपि शस्त्रैस्तान् गजान्नानाविधान् रणे
nyapātayad vīrayuktān nārācakṣatajīvitān |
siṃho bhūtvā puṣpadanto dārayāmāsa tān gajān
||24||न्यपातयद् वीरयुक्तान् नाराचक्षतजीवितान् ।
सिंहो भूत्वा पुष्पदन्तो दारयामास तान् गजान्
nandī tu gajarūpeṇa babhañja tān gahān bahūn |
anyaiśca śarasaṅghātaiḥ sarve te vinipātitāḥ
||25||नन्दी तु गजरूपेण बभञ्ज तान् गहान् बहून् ।
अन्यैश्च शरसङ्घातैः सर्वे ते विनिपातिताः
kañcit pucche gṛhitvebhaṃ bhrāmayitvā pare'kṣipat |
ubhāvapi layaṃ yātau dṛḍhāghātena cūrṇitau
||26||कञ्चित् पुच्छे गृहित्वेभं भ्रामयित्वा परेऽक्षिपत् ।
उभावपि लयं यातौ दृढाघातेन चूर्णितौ
tato'śvacārā yuyudhurgajānīke nivārite |
asaṅkhyātān nijaghnustān surānnānāyudhai raṇe
||27||ततोऽश्वचारा युयुधुर्गजानीके निवारिते ।
असङ्ख्यातान् निजघ्नुस्तान् सुरान्नानायुधै रणे
patitā mūrchitā devāḥ punaḥ saṃjñāṃ ca lebhire |
tato vivyadhuraśvasthān vīrānaśvānatho ruṣā
||28||पतिता मूर्छिता देवाः पुनः संज्ञां च लेभिरे ।
ततो विव्यधुरश्वस्थान् वीरानश्वानथो रुषा
krodhena devāghnanti sma hayārūḍhā mahāsurāḥ |
surāṃstān ninyurantaṃ te śastrāstraśaravṛṣṭibhiḥ
||29||क्रोधेन देवाघ्नन्ति स्म हयारूढा महासुराः ।
सुरांस्तान् निन्युरन्तं ते शस्त्रास्त्रशरवृष्टिभिः
ṣaḍvīrāḥ punarāyātāḥ śrutvā devān hatān yudhi |
tataste punarājaghnurdaite yānaśvasādinaḥ
||30||षड्वीराः पुनरायाताः श्रुत्वा देवान् हतान् युधि ।
ततस्ते पुनराजघ्नुर्दैते यानश्वसादिनः
catvāraste caturdikṣu prāyudhyan balavattaram |
rarakṣaturubhau sainyaṃ svīyaṃ devagaṇairyutam
||31||चत्वारस्ते चतुर्दिक्षु प्रायुध्यन् बलवत्तरम् ।
ररक्षतुरुभौ सैन्यं स्वीयं देवगणैर्युतम्
mārayāmāsuraśvāṃstānaśvasthān vīrasaṃyutān |
ayudhyan pādacāreṇa nighnanto'rigaṇān bahūn
||32||मारयामासुरश्वांस्तानश्वस्थान् वीरसंयुतान् ।
अयुध्यन् पादचारेण निघ्नन्तोऽरिगणान् बहून्
koṭikoṭimitāstatra petuste tu śarārditāḥ |
nandī bhṛṅgī hatānaśvān patitān vīkṣya sādinaḥ
||33||कोटिकोटिमितास्तत्र पेतुस्ते तु शरार्दिताः ।
नन्दी भृङ्गी हतानश्वान् पतितान् वीक्ष्य सादिनः
pādāghātena tenāśu pātayan nandikeśvaraḥ |
vīrabhadro'pyasaṅkhyātān aśvayodhān nyapātayat
||34||पादाघातेन तेनाशु पातयन् नन्दिकेश्वरः ।
वीरभद्रोऽप्यसङ्ख्यातान् अश्वयोधान् न्यपातयत्
hateṣu mukhyavīreṣu caturbhiḥ sarvato diśam |
kalpānta iva tatrāsīd daityānāṃ raṇakarmaṇām
||35||हतेषु मुख्यवीरेषु चतुर्भिः सर्वतो दिशम् ।
कल्पान्त इव तत्रासीद् दैत्यानां रणकर्मणाम्
tataḥ kecitsuragaṇān pedire śaraṇaṃ tadā |
hāhākāro mahānāsīd daityasainyāśvasādiṣu
||36||ततः केचित्सुरगणान् पेदिरे शरणं तदा ।
हाहाकारो महानासीद् दैत्यसैन्याश्वसादिषु
evaṃ hatvā'khilāṃ senāṃ ṣaḍvīrāste mudaṃ yayu |
vādyatsu sarvavādyeṣu jagarjustuṣṭuvurvibhum
||37||एवं हत्वाऽखिलां सेनां षड्वीरास्ते मुदं ययु ।
वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु जगर्जुस्तुष्टुवुर्विभुम्
jayaḥ prāpto mayūreśaprabhāvātsmaraṇānnateḥ |
tataḥ sindhuḥ samākarṇya śaraṇāgatavākyataḥ
||38||जयः प्राप्तो मयूरेशप्रभावात्स्मरणान्नतेः ।
ततः सिन्धुः समाकर्ण्य शरणागतवाक्यतः
vṛttāntaṃ hatasenāyā hastyaśvaratha saṃyutaḥ |
amātyānsarvavīrāṃśca provāca yuddhalālasaḥ
||39||वृत्तान्तं हतसेनाया हस्त्यश्वरथ संयुतः ।
अमात्यान्सर्ववीरांश्च प्रोवाच युद्धलालसः
sindhuruvāca
ye ye gacchanti yoddhārastān śaṛṇomi hatānparaiḥ |
idānīṃ yāmi taṃ hantuṃ guṇeśaṃ ca svayaṃ balāt
||40||ये ये गच्छन्ति योद्धारस्तान् शृणोमि हतान्परैः ।
इदानीं यामि तं हन्तुं गुणेशं च स्वयं बलात्
ka uvāca
ityuktvā kṣveḍitenāsau gaganaṃ ca diśo daśa |
nādayāmāsa trīṃllokān grasanbhūsvargamaṇḍalam
||41||इत्युक्त्वा क्ष्वेडितेनासौ गगनं च दिशो दश ।
नादयामास त्रींल्लोकान् ग्रसन्भूस्वर्गमण्डलम्
yojayitvā'kṣipat bāṇamākarṇakarṣaṇājjavāt |
senāyāṃ vīrabhadrādipālitāyāṃ mahābalaiḥ
||42||योजयित्वाऽक्षिपत् बाणमाकर्णकर्षणाज्जवात् ।
सेनायां वीरभद्रादिपालितायां महाबलैः
nirīkṣya sarvavīrān sa bāṇaṃ dhanuṣi sandadhe |
astramantreṇa sahasā śatajaptena daityarāṭ
||43||निरीक्ष्य सर्ववीरान् स बाणं धनुषि सन्दधे ।
अस्त्रमन्त्रेण सहसा शतजप्तेन दैत्यराट्
kṛpīṭayoniḥ sahasā tasmājjāto dadāha tām |
devasenāṃ ca pṛthivīṃ savanāṃ ca saparvatām
||44||कृपीटयोनिः सहसा तस्माज्जातो ददाह ताम् ।
देवसेनां च पृथिवीं सवनां च सपर्वताम्
tato'paśyan sainikāste dahyamānānkṛśānunā |
puruṣaṃ vahnisambhūtaṃ jaṭilaṃ dīptatejasam
||45||ततोऽपश्यन् सैनिकास्ते दह्यमानान्कृशानुना ।
पुरुषं वह्निसम्भूतं जटिलं दीप्ततेजसम्
vidyujjivhaṃ karālāsyaṃ gilantaṃ devasainikān |
ṣaḍānanādayo bhītā dudruvuste diśo daśa
||46||विद्युज्जिव्हं करालास्यं गिलन्तं देवसैनिकान् ।
षडाननादयो भीता दुद्रुवुस्ते दिशो दश
yaṃ yaṃ sa bhakṣati smājau sa sa prāpa smaranmudā |
nijadhāma mayūreśameva mattā'khilā camūḥ
||47||यं यं स भक्षति स्माजौ स स प्राप स्मरन्मुदा ।
निजधाम मयूरेशमेव मत्ताऽखिला चमूः
yato yato yāti senā tatastadvaktrasambhavaḥ |
tanūnapād dahatyenāṃ pralayāgniriva jvalan
||48||यतो यतो याति सेना ततस्तद्वक्त्रसम्भवः ।
तनूनपाद् दहत्येनां प्रलयाग्निरिव ज्वलन्
evaṃ sā vahninā dagdhā mayūreśasya vāhinī |
dhūmāndhakāre mahati na prājñāyata kiñcana
||49||एवं सा वह्निना दग्धा मयूरेशस्य वाहिनी ।
धूमान्धकारे महति न प्राज्ञायत किञ्चन
tataḥ sarve mayūreśapṛṣṭhabhāgaṃ samāśritāḥ |
trāhi trāhīti jalpanto dagdhāste jātavedasā
||50||ततः सर्वे मयूरेशपृष्ठभागं समाश्रिताः ।
त्राहि त्राहीति जल्पन्तो दग्धास्ते जातवेदसा
anivāryaṃ mahāstraṃ taddṛṣṭvā devo mayūrarāṭ |
nistejāścintayāmāsa bhīto loke laghutvataḥ
||51||अनिवार्यं महास्त्रं तद्दृष्ट्वा देवो मयूरराट् ।
निस्तेजाश्चिन्तयामास भीतो लोके लघुत्वतः
śivaḥ prasādaṃ cet kuryāt tadaivātra jayo bhavet |
ityuktvā paraśuṃ gṛhya mantrayitvā'kṣipanbalāt
||52||शिवः प्रसादं चेत् कुर्यात् तदैवात्र जयो भवेत् ।
इत्युक्त्वा परशुं गृह्य मन्त्रयित्वाऽक्षिपन्बलात्
mahasā jitasūryaḥ sa garjayan gaganaṃ diśaḥ |
yāto dahanvairisenāṃ jagatkalpānalo yathā
||53||महसा जितसूर्यः स गर्जयन् गगनं दिशः ।
यातो दहन्वैरिसेनां जगत्कल्पानलो यथा
tasmādapi mahānekaḥ puruṣaḥ samajāyata |
yasyāsye sarvabhūgolaḥ kinnu māsyati sāmbaraḥ
||54||तस्मादपि महानेकः पुरुषः समजायत ।
यस्यास्ये सर्वभूगोलः किन्नु मास्यति साम्बरः
puruṣaḥ puruṣeṇāsāvastramastreṇa vai tadā |
ayudhyatāṃ tato jagmurdraṣṭuṃ devarṣayastadā
||55||पुरुषः पुरुषेणासावस्त्रमस्त्रेण वै तदा ।
अयुध्यतां ततो जग्मुर्द्रष्टुं देवर्षयस्तदा
daityāstraṃ bhakṣitaṃ tena kṛtāntāstreṇa satvaram |
yayau senāṃ ca nirdagdhuṃ jvālāmāliva havyabhuk
||56||दैत्यास्त्रं भक्षितं तेन कृतान्तास्त्रेण सत्वरम् ।
ययौ सेनां च निर्दग्धुं ज्वालामालिव हव्यभुक्
daityarājo'pi taṃ dṛṣṭvā bāṇavṛṣṭimavāsṛjat |
ekasmānmantritād bāṇādanantā niḥsṛtāḥ śarāḥ
||57||दैत्यराजोऽपि तं दृष्ट्वा बाणवृष्टिमवासृजत् ।
एकस्मान्मन्त्रिताद् बाणादनन्ता निःसृताः शराः
devasenācarāsteṣu nimagnā vegaśālinaḥ |
mayūreśaḥ krodhavaśānnānā'srāṇi tadā'sṛjat
||58||देवसेनाचरास्तेषु निमग्ना वेगशालिनः ।
मयूरेशः क्रोधवशान्नानाऽस्राणि तदाऽसृजत्
tairastrairdaityarājasya nirasyāstrāṇi sarvaśaḥ |
abhakṣaya ddaityasenāṃ sa kālapuruṣaḥ punaḥ
||59||तैरस्त्रैर्दैत्यराजस्य निरस्यास्त्राणि सर्वशः ।
अभक्षय द्दैत्यसेनां स कालपुरुषः पुनः
yato yataḥ palāyante'surāstatra ca yāti saḥ |
cintākrāntastato daityaḥ kartavyaṃ nābhyapadyata
||60||यतो यतः पलायन्तेऽसुरास्तत्र च याति सः ।
चिन्ताक्रान्तस्ततो दैत्यः कर्तव्यं नाभ्यपद्यत
kiṃ kartavyaṃ kva gantavyaṃ kva na stheyamacintayat |
astaṃ yāte dinakare svadhāma pratyapadyata
||61||किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यं क्व न स्थेयमचिन्तयत् ।
अस्तं याते दिनकरे स्वधाम प्रत्यपद्यत
gacchan skhalanpatanbhūmau naṣṭakuṇḍalabhūṣaṇaḥ |
nagaraṃ prāviśadasau tataḥ śambhurivāparaḥ
||62||गच्छन् स्खलन्पतन्भूमौ नष्टकुण्डलभूषणः ।
नगरं प्राविशदसौ ततः शम्भुरिवापरः
gupta evāvasat kvāpi strīṇāṃ caivānujīvinām |
jagarja sagaṇo devo jñātvā tadvṛttamāśu saḥ
||63||गुप्त एवावसत् क्वापि स्त्रीणां चैवानुजीविनाम् ।
जगर्ज सगणो देवो ज्ञात्वा तद्वृत्तमाशु सः
tena nādena sahasā nāditaṃ bhuvanatrayam |
sañjahāra kṛtāntāstraṃ mantravidbhujagaṃ yathā
||64||तेन नादेन सहसा नादितं भुवनत्रयम् ।
सञ्जहार कृतान्तास्त्रं मन्त्रविद्भुजगं यथा
svaniveśaṃ jagāmāśu mayūreśo gaṇairvṛtāḥ
||65||स्वनिवेशं जगामाशु मयूरेशो गणैर्वृताः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe yudhdavarṇanaṃ nāmaikaviṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ || 121 ||