ṣaḍviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ atha gajānanacaritaṃ dvāparayuga |
ka uvāca
siddhe vivāhe ca tato mayūreśaḥ śikhaṇḍinam |
āruhya sahasā gantuṃ nagarīṃ svāmiyeṣa saḥ
||1||सिद्धे विवाहे च ततो मयूरेशः शिखण्डिनम् ।
आरुह्य सहसा गन्तुं नगरीं स्वामियेष सः
svaṃ svaṃ vāhanamāruḍhā gīrvāṇāstatkṣaṇena ca |
yānti sma puratastasya munayaḥ pṛṣṭhato yayuḥ
||2||स्वं स्वं वाहनमारुढा गीर्वाणास्तत्क्षणेन च ।
यान्ति स्म पुरतस्तस्य मुनयः पृष्ठतो ययुः
anvayurnāgarāḥ sarve sriyaśca bālakāni ca |
ānandayuktā nagarāt sahasā cakrapāṇinā
||3||अन्वयुर्नागराः सर्वे स्रियश्च बालकानि च ।
आनन्दयुक्ता नगरात् सहसा चक्रपाणिना
vādyatsu sarvavādyeṣu nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
raṇabhūmiṃ gato yāvanmayūreśo'khilairvṛtaḥ
||4||वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
रणभूमिं गतो यावन्मयूरेशोऽखिलैर्वृतः
tāvatskandādayo vīrāḥ prārthayāṃ cakrire vibhum |
vīrā ūcuḥ |
senācarā daityagaṇairnihatā yuddhasambhramāt
||5||तावत्स्कन्दादयो वीराः प्रार्थयां चक्रिरे विभुम् ।
वीरा ऊचुः ।
सेनाचरा दैत्यगणैर्निहता युद्धसम्भ्रमात्
uttasthuḥ sarva evaite tvatkaṭākṣāmṛtokṣitāḥ |
tāndṛṣṭvā jīvitāṃstena sarve devāśca nāgarāḥ
||6||उत्तस्थुः सर्व एवैते त्वत्कटाक्षामृतोक्षिताः ।
तान्दृष्ट्वा जीवितांस्तेन सर्वे देवाश्च नागराः
vismayaṃ paramaṃ prāptāḥ sādhu sādhvabruvaṃstadā |
tato yojanamātraṃ ca datvā mārgamavasthitaḥ
||7||विस्मयं परमं प्राप्ताः साधु साध्वब्रुवंस्तदा ।
ततो योजनमात्रं च दत्वा मार्गमवस्थितः
devo'bravīccakrapāṇiṃ mūrdhniṃ dattvā karaṃ śubham |
āliṅgya daśadordaṇḍaiḥ śatrupakṣabhayaṅkaraiḥ
||8||देवोऽब्रवीच्चक्रपाणिं मूर्ध्निं दत्त्वा करं शुभम् ।
आलिङ्ग्य दशदोर्दण्डैः शत्रुपक्षभयङ्करैः
deva uvāca
tvaṃ yāhi gaṇḍakī śīghraṃ nāgarairmama vākyataḥ |
ka uvāca |
evamākarṇya tadvākyaṃ mumocāśrūṇi satvaram
||9||त्वं याहि गण्डकी शीघ्रं नागरैर्मम वाक्यतः ।
क उवाच ।
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं मुमोचाश्रूणि सत्वरम्
nāgarāśca praṇamyoccairucurvākyaṃ śucānvitāḥ |
yatra yāsi nayāsmāṃstvamatra tyaktuṃ na cārhasi
||10||नागराश्च प्रणम्योच्चैरुचुर्वाक्यं शुचान्विताः ।
यत्र यासि नयास्मांस्त्वमत्र त्यक्तुं न चार्हसि
nāgataḥ syāt pūrvameva tadā duḥkhaṃ na no bhavet |
evamuktvā namaskṛtya yayuḥ sarve tadājñayā
||11||नागतः स्यात् पूर्वमेव तदा दुःखं न नो भवेत् ।
एवमुक्त्वा नमस्कृत्य ययुः सर्वे तदाज्ञया
cakrapāṇirapi tadā namaskṛtya yayau puraḥ |
varṇayanto guṇagaṇāṃstadīyānadbhutān bahūn
||12||चक्रपाणिरपि तदा नमस्कृत्य ययौ पुरः ।
वर्णयन्तो गुणगणांस्तदीयानद्भुतान् बहून्
kṣaṇena nagarīṃ prāpya cakrapāṇyanumoditāḥ |
nāgarāḥ svagṛhaṃ prāptāścakrapāṇirnijālayam
||13||क्षणेन नगरीं प्राप्य चक्रपाण्यनुमोदिताः ।
नागराः स्वगृहं प्राप्ताश्चक्रपाणिर्निजालयम्
pañcānāmapi devānāṃ prāsādānapyakārayat |
pañcāyatanamūrtiṃ ca sthāpayāmāsa teṣu ca
||14||पञ्चानामपि देवानां प्रासादानप्यकारयत् ।
पञ्चायतनमूर्तिं च स्थापयामास तेषु च
pratyahaṃ pūjayāmāsa bhaktibhāvasamanvitaḥ |
mayūreśapurīṃ prāpto mayūreśo'pi tatkṣaṇāt
||15||प्रत्यहं पूजयामास भक्तिभावसमन्वितः ।
मयूरेशपुरीं प्राप्तो मयूरेशोऽपि तत्क्षणात्
āścaryaṃ paramaṃ prāptā gaṇāḥ sarve nirīkṣyatam |
yasyāṃ ratnamayā stambhā bhittayo'ṣṭāpadānvitāḥ
||16||आश्चर्यं परमं प्राप्ता गणाः सर्वे निरीक्ष्यतम् ।
यस्यां रत्नमया स्तम्भा भित्तयोऽष्टापदान्विताः
eko nā dṛśyate tatrā saṅkhyātajanasaṃyutaḥ |
praviśya sa sabhāṃ ramyā brahmādīnupaveśya ca
||17||एको ना दृश्यते तत्रा सङ्ख्यातजनसंयुतः ।
प्रविश्य स सभां रम्या ब्रह्मादीनुपवेश्य च
madhye viveśa ca tato lokayan sarvataḥ svayam |
dadarśa pūrvabhāge se manmathaṃ rati saṃyutam
||18||मध्ये विवेश च ततो लोकयन् सर्वतः स्वयम् ।
ददर्श पूर्वभागे से मन्मथं रति संयुतम्
devīṃ mārjāranāmnīṃ tāṃ loke khyātāṃ sukhapradām |
dakṣiṇasyāṃ diśi tadā lokayat pārvatīśivau
||19||देवीं मार्जारनाम्नीं तां लोके ख्यातां सुखप्रदाम् ।
दक्षिणस्यां दिशि तदा लोकयत् पार्वतीशिवौ
tatpuro virajāṃ devīṃ bhaktakāmaprapūrikām |
paścimāyāṃ diśitato vārāhaṃ dharaṇīyutam
||20||तत्पुरो विरजां देवीं भक्तकामप्रपूरिकाम् ।
पश्चिमायां दिशिततो वाराहं धरणीयुतम्
āśrayāṃ nāma devīṃ ca sarvavighnaharāṃ śubhām |
uttarasyāṃ diśi tadā śrīhariṃ samalokayat
||21||आश्रयां नाम देवीं च सर्वविघ्नहरां शुभाम् ।
उत्तरस्यां दिशि तदा श्रीहरिं समलोकयत्
muktādevīṃ ca vikhyātāṃ sarvamuktipradāṃ tataḥ |
trayastriṃśatkoṭisurāḥ sthitāstaddarśanecchayā
||22||मुक्तादेवीं च विख्यातां सर्वमुक्तिप्रदां ततः ।
त्रयस्त्रिंशत्कोटिसुराः स्थितास्तद्दर्शनेच्छया
bhādraśuddhapratipadi snātvā'bhyarcya gajānanam |
gatvā tu pūrvadigbhāge mārjārīṃ pūjayet tataḥ
||23||भाद्रशुद्धप्रतिपदि स्नात्वाऽभ्यर्च्य गजाननम् ।
गत्वा तु पूर्वदिग्भागे मार्जारीं पूजयेत् ततः
datvā dānāni viprebhyaḥ smṛtvā dhyātvā gajānanam |
maunaṃ vrataṃ samāsthāya na śrutvā pādajadhvanim
||24||दत्वा दानानि विप्रेभ्यः स्मृत्वा ध्यात्वा गजाननम् ।
मौनं व्रतं समास्थाय न श्रुत्वा पादजध्वनिम्
kṛmikīṭapataṅgādīn na hiṃseta prayataḥ śuciḥ |
punaḥ snātvā samabhyarced devadevaṃ gajānanam
||25||कृमिकीटपतङ्गादीन् न हिंसेत प्रयतः शुचिः ।
पुनः स्नात्वा समभ्यर्चेद् देवदेवं गजाननम्
pūrvavattu dvitīye'nhi tṛtīye ca tataḥ kramāt |
tathaiva dakṣiṇadvāri virajāṃ dvitaye'hani
||26||पूर्ववत्तु द्वितीयेऽन्हि तृतीये च ततः क्रमात् ।
तथैव दक्षिणद्वारि विरजां द्वितयेऽहनि
tṛtīye paścimadvāri tathaivāśramasaṃjñitām |
natvā'rcayeccaturthyāṃ tu tadvaduttarato naraḥ
||27||तृतीये पश्चिमद्वारि तथैवाश्रमसंज्ञिताम् ।
नत्वाऽर्चयेच्चतुर्थ्यां तु तद्वदुत्तरतो नरः
muktāṃ devī samabhyarcya mayūreśaṃ ca taddine |
pūjāmahotsavaṃ kuryād rātrau jāgaraṇaṃ caret
||28||मुक्तां देवी समभ्यर्च्य मयूरेशं च तद्दिने ।
पूजामहोत्सवं कुर्याद् रात्रौ जागरणं चरेत्
evaṃ yaḥ kurute bhaktyā dvārāṇi copavāsataḥ |
sa sarvāllam̐bhate kāmān mayūreśaprasādataḥ
||29||एवं यः कुरुते भक्त्या द्वाराणि चोपवासतः ।
स सर्वाल्लँभते कामान् मयूरेशप्रसादतः
caturthyāmeva catvāri śakto dvārāṇi pūrvavat |
ādyantamajjanādevadarśanaṃ ca karoti yaḥ
||30||चतुर्थ्यामेव चत्वारि शक्तो द्वाराणि पूर्ववत् ।
आद्यन्तमज्जनादेवदर्शनं च करोति यः
(nadyantarmajjanaṃ devadarśanaṃ) tasya sadyaḥ phalaṃ dadyāt parituṣṭo gajānanaḥ |
tasmācchuddhapratipadamārabhya brahmacaryavān
||31||(नद्यन्तर्मज्जनं देवदर्शनं) तस्य सद्यः फलं दद्यात् परितुष्टो गजाननः ।
तस्माच्छुद्धप्रतिपदमारभ्य ब्रह्मचर्यवान्
tataścaturthyāmuṣasi snānaṃ kṛtvā vidhānataḥ |
nityaṃ sampādya vidhivanmayūreśaṃ samarcayet
||32||ततश्चतुर्थ्यामुषसि स्नानं कृत्वा विधानतः ।
नित्यं सम्पाद्य विधिवन्मयूरेशं समर्चयेत्
pradakṣiṇā namaskārān kuryādevaikaviṃśatim |
pūrvadvāre namaskṛtya mārjārīṃ tvarayānvitaḥ
||33||प्रदक्षिणा नमस्कारान् कुर्यादेवैकविंशतिम् ।
पूर्वद्वारे नमस्कृत्य मार्जारीं त्वरयान्वितः
evaṃ śivāvāśrayāṃ ca muktādevīṃ nametparām |
prārabhed dinaśeṣe tu mayūreśvarapūjanam
||34||एवं शिवावाश्रयां च मुक्तादेवीं नमेत्पराम् ।
प्रारभेद् दिनशेषे तु मयूरेश्वरपूजनम्
ṣoḍaśairupacāraistu pūjayetsusamāhitaḥ |
rātrau jāgaraṇaṃ kuryād gītavādītranisvanaiḥ
||35||षोडशैरुपचारैस्तु पूजयेत्सुसमाहितः ।
रात्रौ जागरणं कुर्याद् गीतवादीत्रनिस्वनैः
prabhāte vimale snātvā punardevaṃ samarcayet |
brāhmaṇaiḥ saha kurvīta pāraṇaṃ svasya śaktitaḥ
||36||प्रभाते विमले स्नात्वा पुनर्देवं समर्चयेत् ।
ब्राह्मणैः सह कुर्वीत पारणं स्वस्य शक्तितः
tebhyo dadyād hiraṇyaṃ ca vāso dhānyaṃ gavādikam |
evaṃ yaḥ kurute martyo duḥsādhyamapi sādhayet
||37||तेभ्यो दद्याद् हिरण्यं च वासो धान्यं गवादिकम् ।
एवं यः कुरुते मर्त्यो दुःसाध्यमपि साधयेत्
putrapautrayuto bhogān bhuktvā cānte vrajeddivam |
indrādayo lokapālāḥ pūjayiṣyanti taṃ naram
||38||पुत्रपौत्रयुतो भोगान् भुक्त्वा चान्ते व्रजेद्दिवम् ।
इन्द्रादयो लोकपालाः पूजयिष्यन्ति तं नरम्
sevante pādakamalaṃ tasya yā aṣṭanāyikāḥ |
andhastu labhate daṣṭiṃ mūko vācaṃ labheddhruvam
||39||सेवन्ते पादकमलं तस्य या अष्टनायिकाः ।
अन्धस्तु लभते दष्टिं मूको वाचं लभेद्ध्रुवम्
badhiraḥ śrutimāpnoti paṅguśca caraṇāvapi |
bhāryārthī labhate bhāryā vidyārthī labhate matim
||40||बधिरः श्रुतिमाप्नोति पङ्गुश्च चरणावपि ।
भार्यार्थी लभते भार्या विद्यार्थी लभते मतिम्
etadeva phalaṃ proktaṃ dvāreṣu copavāsataḥ |
tataḥ kadācid deveśo mayūreśo'khilān surān
||41||एतदेव फलं प्रोक्तं द्वारेषु चोपवासतः ।
ततः कदाचिद् देवेशो मयूरेशोऽखिलान् सुरान्
uvāca ślakṣṇayā vācā haribrahmaśivādikān |
mayūreśa uvāca |
yadarthamavatīrṇohaṃ tatkāryaṃ naḥ kutaṃ surāḥ
||42||उवाच श्लक्ष्णया वाचा हरिब्रह्मशिवादिकान् ।
मयूरेश उवाच ।
यदर्थमवतीर्णोहं तत्कार्यं नः कुतं सुराः
nihatā bahavo daityā bhūbhāraśca kṛto laghuḥ |
sindhoḥ kārāgṛhātsarve mocitā amṛtāndhasaḥ
||43||निहता बहवो दैत्या भूभारश्च कृतो लघुः ।
सिन्धोः कारागृहात्सर्वे मोचिता अमृतान्धसः
svāhāsvadhāvaṣaṭkārā bhaviṣyanti yathāpurā |
bhavatāmājñayā devā yāsye svaṃ dhāma sāmpratam
||44||स्वाहास्वधावषट्कारा भविष्यन्ति यथापुरा ।
भवतामाज्ञया देवा यास्ये स्वं धाम साम्प्रतम्
evamākarṇya tadvākyaṃ devāḥ sarve śucānvitāḥ |
tyajanto'śrūṇi samprocuḥ parasparamukhekṣaṇāḥ
||45||एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं देवाः सर्वे शुचान्विताः ।
त्यजन्तोऽश्रूणि सम्प्रोचुः परस्परमुखेक्षणाः
asmāṃstyaktvā mayūreśa kva vā gantuṃ samīhase |
kathaṃ snehaṃ parityajya naiṣṭhuryaṃ paramaṃ gataḥ
||46||अस्मांस्त्यक्त्वा मयूरेश क्व वा गन्तुं समीहसे ।
कथं स्नेहं परित्यज्य नैष्ठुर्यं परमं गतः
tatastat pārvatī śrutvā sahasā śokakarṣitā |
papāta mūrchitā bhūmau muhūrtādavadacca sā
||47||ततस्तत् पार्वती श्रुत्वा सहसा शोककर्षिता ।
पपात मूर्छिता भूमौ मुहूर्तादवदच्च सा
pārvatyuvāca
dīnanātha dayāsindho sindhudaityavimardana |
kva yāsyasi jagannātha hitvā mā jananīṃ tava
||48||दीननाथ दयासिन्धो सिन्धुदैत्यविमर्दन ।
क्व यास्यसि जगन्नाथ हित्वा मा जननीं तव
na sthāsyanti mama prāṇāstvayi yāte sureśvara |
deva uvāca |
dvāpare punarevāhaṃ yāsye tvatputratāṃ śubhe
||49||न स्थास्यन्ति मम प्राणास्त्वयि याते सुरेश्वर ।
देव उवाच ।
द्वापरे पुनरेवाहं यास्ये त्वत्पुत्रतां शुभे
na mithyā vacanaṃ me syānna cintāṃ kartumarhasi |
mamāpi duḥkhamatulaṃ viyogāttava jāyate
||50||न मिथ्या वचनं मे स्यान्न चिन्तां कर्तुमर्हसि ।
ममापि दुःखमतुलं वियोगात्तव जायते
naikatra sarvadā mātaḥ suhṛdāṃ vasatirbhavet ||
sindūronāma daityo'pi bhaviṣyati sudāruṇaḥ
||51||नैकत्र सर्वदा मातः सुहृदां वसतिर्भवेत् ॥
सिन्दूरोनाम दैत्योऽपि भविष्यति सुदारुणः
avadhyaḥ sarvadevānāṃ tadā'haṃ syāntavārbhakaḥ ||
smṛtamātrastavāgre'haṃ sthāsyāmi śivanandini
||52||अवध्यः सर्वदेवानां तदाऽहं स्यान्तवार्भकः ॥
स्मृतमात्रस्तवाग्रेऽहं स्थास्यामि शिवनन्दिनि
tataḥ ṣaḍānanaḥ prāha naya māṃ yatra yāsyasi |
bālake kṛpaṇe dīne naudāsinyaṃ hi yujyate
||53||ततः षडाननः प्राह नय मां यत्र यास्यसि ।
बालके कृपणे दीने नौदासिन्यं हि युज्यते
deva uvāca
na cintāṃ kuru bandho tvamatrāyāsyāmyahaṃ punaḥ |
bhavato na viyogo me sarvāntaryāmiṇaḥ khalu
||54||न चिन्तां कुरु बन्धो त्वमत्रायास्याम्यहं पुनः ।
भवतो न वियोगो मे सर्वान्तर्यामिणः खलु
tasmai dadau mayūraṃ taṃ mayūreśaḥ svabandhave |
mayūradhvaja ityeva nāmacakre'sya tatkṣaṇāt
||55||तस्मै ददौ मयूरं तं मयूरेशः स्वबन्धवे ।
मयूरध्वज इत्येव नामचक्रेऽस्य तत्क्षणात्
āruroha mayūraṃ taṃ skando bandhorathājñayā |
tasminneva kṣaṇe devo'ntardadhe sa mayūrarāṭ
||56||आरुरोह मयूरं तं स्कन्दो बन्धोरथाज्ञया ।
तस्मिन्नेव क्षणे देवोऽन्तर्दधे स मयूरराट्
tasminnantarhite keśā apaśyannhṛdi taṃ sadā |
tato brahmā vālukābhiḥ kṛtvā mūrtiṃ gajānanīm
||57||तस्मिन्नन्तर्हिते केशा अपश्यन्न्हृदि तं सदा ।
ततो ब्रह्मा वालुकाभिः कृत्वा मूर्तिं गजाननीम्
sthāpayāmāsa vidhivatprāsāde sumanohare |
pupūjuḥ sarvalokāstamupacārairyathāvidhi
||58||स्थापयामास विधिवत्प्रासादे सुमनोहरे ।
पुपूजुः सर्वलोकास्तमुपचारैर्यथाविधि
vasiṣṭhādyā munigaṇāḥ sasnurbrahmakamaṇḍalau |
sarvaṃ nityavidhiṃ kṛtvā yayurmūrtiṃ suśobhanīm
||59||वसिष्ठाद्या मुनिगणाः सस्नुर्ब्रह्मकमण्डलौ ।
सर्वं नित्यविधिं कृत्वा ययुर्मूर्तिं सुशोभनीम्
upoṣya kecid pidadhurdvārāṇi dhāmalabdhaye |
snātvā natvā mayūreśaṃ dhāvamānāstathā'pare
||60||उपोष्य केचिद् पिदधुर्द्वाराणि धामलब्धये ।
स्नात्वा नत्वा मयूरेशं धावमानास्तथाऽपरे
ūcuḥ parasparaṃ devā munayo'pi mudā tadā |
naitādṛśaṃ puṇyakṣetraṃ yatra devaḥ sthitaḥ svayam
||61||ऊचुः परस्परं देवा मुनयोऽपि मुदा तदा ।
नैतादृशं पुण्यक्षेत्रं यत्र देवः स्थितः स्वयम्
mayūreśo vighnaharo bhaktānāṃ kāmapūrakaḥ |
pūjāyitvaivamuktvā tu jagmuste svaṃ svamāśramam
||62||मयूरेशो विघ्नहरो भक्तानां कामपूरकः ।
पूजायित्वैवमुक्त्वा तु जग्मुस्ते स्वं स्वमाश्रमम्
brahmādayaḥ surāḥ svaṃ svaṃ padamabhyāgamaṃstadā |
śaṅkaraḥ saparīvāraḥ kailāsamagamanmudā
||63||ब्रह्मादयः सुराः स्वं स्वं पदमभ्यागमंस्तदा ।
शङ्करः सपरीवारः कैलासमगमन्मुदा
svadhāsvāhāvaṣaṭkārairindrādyā mumudustadā |
ka uvāca |
evaṃ te sarvamākhyātaṃ tretāyugakṛtaṃ mune
||64||स्वधास्वाहावषट्कारैरिन्द्राद्या मुमुदुस्तदा ।
क उवाच ।
एवं ते सर्वमाख्यातं त्रेतायुगकृतं मुने
mayūreśasya caritaṃ śravaṇātsarvakāmadam |
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvapāpaharaṃ nṛṇām
||65||मयूरेशस्य चरितं श्रवणात्सर्वकामदम् ।
धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वपापहरं नृणाम्
putradaṃ dhanadaṃ vidyāpradaṃ duḥkhanivāraṇam |
ādhivyādhiharaṃ kuṣṭha duṣṭarogādināśanam
||66||पुत्रदं धनदं विद्याप्रदं दुःखनिवारणम् ।
आधिव्याधिहरं कुष्ठ दुष्टरोगादिनाशनम्
paṭhatāṃ śaṛṇvatāṃ puṃsāṃ bhuktimuktipradaṃ śubham |
vijayaśrīpadaṃ nṝṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāmapi
||67||पठतां शृण्वतां पुंसां भुक्तिमुक्तिप्रदं शुभम् ।
विजयश्रीपदं नॄणां क्षत्रियाणां विशामपि
śūdrāṇāmapi sarveṣāṃ śrīpradaṃ puṣṭivardhanam |
yad yat te paripṛṣṭhaṃ me tatatte kathitaṃ mune
||68||शूद्राणामपि सर्वेषां श्रीप्रदं पुष्टिवर्धनम् ।
यद् यत् ते परिपृष्ठं मे ततत्ते कथितं मुने
gajānanasya caritaṃ punaḥ śroṣyasi manmukhāt
||69||गजाननस्य चरितं पुनः श्रोष्यसि मन्मुखात्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe mayūreśāntarndhānavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 126 ||
atha gajānanacaritaṃ dvāparayuga |