pitṛsindhusaṃvādo nāma viṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
hataśiṣṭāḥ ke'pi vīrāḥ sravadraktāḥ suduḥkhitā |
sindhuṃ sabhāgataṃ cetthaṃ bhīta bhītā athābruvan
||1||हतशिष्टाः केऽपि वीराः स्रवद्रक्ताः सुदुःखिता ।
सिन्धुं सभागतं चेत्थं भीत भीता अथाब्रुवन्
vīrā ūcaḥ |
dhanurdhara nibodhedamatiduḥkhakaraṃ vacaḥ |
dharmādharmau tava sutau kṛtvā yuddhaṃ mahattaram
||2||वीरा ऊचः ।
धनुर्धर निबोधेदमतिदुःखकरं वचः ।
धर्माधर्मौ तव सुतौ कृत्वा युद्धं महत्तरम्
ninyaturdevasenāṃ tau hatvā hatvā yamakṣayam |
tataḥ ko'pi mahāvīro mukhaiḥ ṣaḍbhirvirājitaḥ
||3||निन्यतुर्देवसेनां तौ हत्वा हत्वा यमक्षयम् ।
ततः कोऽपि महावीरो मुखैः षड्भिर्विराजितः
so'pi tābhyāṃ raṇe ghore pātito dharaṇītale |
punastena dhṛtau vīrau śikhāyāṃ tāvubhāvapi
||4||सोऽपि ताभ्यां रणे घोरे पातितो धरणीतले ।
पुनस्तेन धृतौ वीरौ शिखायां तावुभावपि
bhrāmayitvā bahutaraṃ pātitau tau dharātale |
śatadhā śīrṇadehau tau gatau tau svargamuttamam
||5||भ्रामयित्वा बहुतरं पातितौ तौ धरातले ।
शतधा शीर्णदेहौ तौ गतौ तौ स्वर्गमुत्तमम्
ka uvāca
evamākarṇya tadvākyaṃ nyapataddaityapuṅgavaḥ |
śokasāgaramagno'bhūd vajrāhata ivācalaḥ
||6||एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं न्यपतद्दैत्यपुङ्गवः ।
शोकसागरमग्नोऽभूद् वज्राहत इवाचलः
dhāvamānaiḥ suhṛdvargaiḥ sa āśūtthāpito balāt |
muhūrtātprakṛtiṃ yātaḥ śuśoca bahuduḥkhitaḥ
||7||धावमानैः सुहृद्वर्गैः स आशूत्थापितो बलात् ।
मुहूर्तात्प्रकृतिं यातः शुशोच बहुदुःखितः
sindhuruvāca
śakrādayo lokapālā jitā yābhyāṃ raṇe purā |
tau hatau nu kathaṃ vīrau ṣaḍāsyena mahābalau
||8||शक्रादयो लोकपाला जिता याभ्यां रणे पुरा ।
तौ हतौ नु कथं वीरौ षडास्येन महाबलौ
vihāya mṛtyuloke māṃ kathaṃ svargaṃ gatāvubhau |
surasenānihantārau kṛtāntasyāntakāvubhau
||9||विहाय मृत्युलोके मां कथं स्वर्गं गतावुभौ ।
सुरसेनानिहन्तारौ कृतान्तस्यान्तकावुभौ
nāneṣye śatrumūrddhānaṃ tadā''syaṃ darśaye na ca |
gamanāvasare proktaṃ tatsatyaṃ kiṃ kṛtaṃ tvayā
||10||नानेष्ये शत्रुमूर्द्धानं तदाऽऽस्यं दर्शये न च ।
गमनावसरे प्रोक्तं तत्सत्यं किं कृतं त्वया
atha durgāsakhībhistu vṛttānto'ntaḥ pure tadā |
kathito vistareṇaiva rudatībhiḥ suduḥkhataḥ
||11||अथ दुर्गासखीभिस्तु वृत्तान्तोऽन्तः पुरे तदा ।
कथितो विस्तरेणैव रुदतीभिः सुदुःखतः
sakhyuvāca
bharttā roditi te subhru dharmādhamauṃ mṛtāviti |
sātha paryaṅkasugatā nyapatat pṛthivītale
||12||भर्त्ता रोदिति ते सुभ्रु धर्माधमौं मृताविति ।
साथ पर्यङ्कसुगता न्यपतत् पृथिवीतले
rambheva vātanihatā komalāruṇapallavā |
sakhīduṣṭavacobhiḥ sā bāṇairiva hṛdi kṣatā |
visrastakeśābharaṇā sāpyarodīttadā bhṛśam
||13||रम्भेव वातनिहता कोमलारुणपल्लवा ।
सखीदुष्टवचोभिः सा बाणैरिव हृदि क्षता ।
विस्रस्तकेशाभरणा साप्यरोदीत्तदा भृशम्
visrastavastrā vikasat bilvacārūpayodharā |
aśruśyāmalagaṇḍā sā śokānalahataprabhā
||14||विस्रस्तवस्त्रा विकसत् बिल्वचारूपयोधरा ।
अश्रुश्यामलगण्डा सा शोकानलहतप्रभा
jaghne mukhaṃ sā pāṇibhyāṃ dantāsṛksiktabhūtalā |
nirastadehabhāvā sā kā vikalā vigatatrapā
||15||जघ्ने मुखं सा पाणिभ्यां दन्तासृक्सिक्तभूतला ।
निरस्तदेहभावा सा का विकला विगतत्रपा
sabhāṅgaṇagatā'luṇṭhaddhaṭhakṛd bālako yathā |
sarve tataḥ sabhyavarā rurudurduḥkhakarṣitāḥ
||16||सभाङ्गणगताऽलुण्ठद्धठकृद् बालको यथा ।
सर्वे ततः सभ्यवरा रुरुदुर्दुःखकर्षिताः
prasravannetrasalilāḥprābravīt tān sabhāsadaḥ |
rājñī uvāca |
kathaṃ sarveṣu vīreṣu jīvatsu tau sutau mama
||17||प्रस्रवन्नेत्रसलिलाःप्राब्रवीत् तान् सभासदः ।
राज्ञी उवाच ।
कथं सर्वेषु वीरेषु जीवत्सु तौ सुतौ मम
preṣitau raṇabhūmiṃ tau māmapṛṣṭvā tu komalau |
mayāśīścenniyuktā syānna tayormaraṇaṃ bhavet
||18||प्रेषितौ रणभूमिं तौ मामपृष्ट्वा तु कोमलौ ।
मयाशीश्चेन्नियुक्ता स्यान्न तयोर्मरणं भवेत्
na hi me vacanaṃ dhātā mithyā kartuṃ samīhate |
yābhyāṃ jitā devagaṇāstau kathaṃ nidhanaṃ gatau
||19||न हि मे वचनं धाता मिथ्या कर्तुं समीहते ।
याभ्यां जिता देवगणास्तौ कथं निधनं गतौ
kva drakṣyāmyahametau yau jigyaturmadanaṃ rucā |
buddhīnā yau sarasvantau tau māṃ tyaktvā kathaṃ gatau
||20||क्व द्रक्ष्याम्यहमेतौ यौ जिग्यतुर्मदनं रुचा ।
बुद्धीना यौ सरस्वन्तौ तौ मां त्यक्त्वा कथं गतौ
tayoḥ śokāgninā dagdhā mariṣyāmyahamadya vai |
ityuktvā nyapatad bhūmau nighnatī hṛdaye muhuḥ
||21||तयोः शोकाग्निना दग्धा मरिष्याम्यहमद्य वै ।
इत्युक्त्वा न्यपतद् भूमौ निघ्नती हृदये मुहुः
tataḥ sakhyo nāgarāśca bodhayāmāsurañjasā |
na mātaḥ ko'pi śokena yo mṛtaḥ punarāgataḥ
||22||ततः सख्यो नागराश्च बोधयामासुरञ्जसा ।
न मातः कोऽपि शोकेन यो मृतः पुनरागतः
mṛtyuloke ciraṃ sthātā nekṣito na śruto'pi ca |
vihāya hanumantaṃ ca kṛpaṃ śāradvataṃ balim
||23||मृत्युलोके चिरं स्थाता नेक्षितो न श्रुतोऽपि च ।
विहाय हनुमन्तं च कृपं शारद्वतं बलिम्
vyāsaṃ paraśurāmaṃ ca bibhīṣaṇamathāpi ca |
drauṇiṃ nānyaściraṃ sthāyī na bhūto na bhaviṣyati
||24||व्यासं परशुरामं च बिभीषणमथापि च ।
द्रौणिं नान्यश्चिरं स्थायी न भूतो न भविष्यति
brahmādīnāṃ bhavenmṛtyuḥ kā tatra gaṇanātmanaḥ |
rodanaṃ tena kartavyaṃ na syānmṛtyuḥ kadā'sya cet
||25||ब्रह्मादीनां भवेन्मृत्युः का तत्र गणनात्मनः ।
रोदनं तेन कर्तव्यं न स्यान्मृत्युः कदाऽस्य चेत्
kṣīṇe ṛṇānubandhe ca strī putraḥ paśureva ca |
na tiṣṭhati dhruvaṃ tatra kṛtaḥ śoko vṛthā bhavet
||26||क्षीणे ऋणानुबन्धे च स्त्री पुत्रः पशुरेव च ।
न तिष्ठति ध्रुवं तत्र कृतः शोको वृथा भवेत्
yathā kāṣṭhaṃ kāṣṭhagataṃ pureṇaiva viyujyate |
tadvajjanturviyogaṃ ca yogaṃ ca prāpnutevaśaḥ
||27||यथा काष्ठं काष्ठगतं पुरेणैव वियुज्यते ।
तद्वज्जन्तुर्वियोगं च योगं च प्राप्नुतेवशः
nānāpakṣigaṇā rātrāvekavṛkṣāgatā yathā |
prātardaśadiśo yānti tatra kiṃ parivedanam |
ka uvāca |
evaṃ prabodhitā durgā sindhuśca jana eva ca
||28||नानापक्षिगणा रात्रावेकवृक्षागता यथा ।
प्रातर्दशदिशो यान्ति तत्र किं परिवेदनम् ।
क उवाच ।
एवं प्रबोधिता दुर्गा सिन्धुश्च जन एव च
haṭhācchokaṃ nigṛhyāsāvāsane saṃviveśa ha |
upahāsaṃ kariṣyanti sapatnā rudatāmiti
||29||हठाच्छोकं निगृह्यासावासने संविवेश ह ।
उपहासं करिष्यन्ति सपत्ना रुदतामिति
durgāṃ dhṛtvā balāllokā ninyurantaḥpuraṃ hi tām |
niśvasantī papātāsau paryaṅke śokakarṣitā
||30||दुर्गां धृत्वा बलाल्लोका निन्युरन्तःपुरं हि ताम् ।
निश्वसन्ती पपातासौ पर्यङ्के शोककर्षिता
sa sindhuḥ krodhasaṃyukto jagrāha śastrasañcayam |
putrayoniṣkṛtiṃ kartuṃ hayārūḍho yayau raṇam
||31||स सिन्धुः क्रोधसंयुक्तो जग्राह शस्त्रसञ्चयम् ।
पुत्रयोनिष्कृतिं कर्तुं हयारूढो ययौ रणम्
yāte tasminmahāsainyaṃ caturaṅga raṇotsukam |
uḍḍīyoḍḍīya dhāvanto yayuḥ pūrvaṃ padātayaḥ
||32||याते तस्मिन्महासैन्यं चतुरङ्ग रणोत्सुकम् ।
उड्डीयोड्डीय धावन्तो ययुः पूर्वं पदातयः
nānāvarṇā ekarūpā nānāśastrāsrapāṇayaḥ |
tato vāraṇasaṅghātā nānādhātuvicitritāḥ
||33||नानावर्णा एकरूपा नानाशस्त्रास्रपाणयः ।
ततो वारणसङ्घाता नानाधातुविचित्रिताः
ghaṇṭābharaṇaśobhāḍhyā dānodakapravarṣiṇaḥ |
cītkārabhīṣitaparā mahārāvabhayaṅkarāḥ
||34||घण्टाभरणशोभाढ्या दानोदकप्रवर्षिणः ।
चीत्कारभीषितपरा महारावभयङ्कराः
tato'śvā prāgaman sādiyuktā vāyujavā raṇam |
khurāghātād visphuliṅgān pātayanto dharātale
||35||ततोऽश्वा प्रागमन् सादियुक्ता वायुजवा रणम् ।
खुराघाताद् विस्फुलिङ्गान् पातयन्तो धरातले
śuśubhuḥ sādinastatra kheṭakuntāsipāṇayaḥ |
candanāgaruliptāṅgā nānāmālāvibhūṣitāḥ
||36||शुशुभुः सादिनस्तत्र खेटकुन्तासिपाणयः ।
चन्दनागरुलिप्ताङ्गा नानामालाविभूषिताः
tanutrāṇabhṛtaḥ sarve kaṅkaṭabhrājimastakāḥ |
grasanta iva cākāśaṃ nādayanto diśo daśa
||37||तनुत्राणभृतः सर्वे कङ्कटभ्राजिमस्तकाः ।
ग्रसन्त इव चाकाशं नादयन्तो दिशो दश
rathāstato'gamannānāmahāvīrairadhiṣṭhitāḥ |
nānāśastrāstrasampūrṇā dhanustūṇīrasaṃyutāḥ
||38||रथास्ततोऽगमन्नानामहावीरैरधिष्ठिताः ।
नानाशस्त्रास्त्रसम्पूर्णा धनुस्तूणीरसंयुताः
tanmadhye śuśubhe sindhurmahāmukuṭakuṇḍalaḥ |
nānāśastradhanuḥ pāṇistūṇīrakṛtabhūṣaṇaḥ
||39||तन्मध्ये शुशुभे सिन्धुर्महामुकुटकुण्डलः ।
नानाशस्त्रधनुः पाणिस्तूणीरकृतभूषणः
vīrakaṅkaṇaśobhāḍhyaḥ kaṭisūtrāṅgadaprabhaḥ |
krodhasaṃraktanayano lokatrayabubhukṣayā
||40||वीरकङ्कणशोभाढ्यः कटिसूत्राङ्गदप्रभः ।
क्रोधसंरक्तनयनो लोकत्रयबुभुक्षया
vādyastu sarvavādyeṣu bandiṣu ca stuvatsu ca |
yāvadyāti mahāvegāt tāvad dūtastamabravīt
||41||वाद्यस्तु सर्ववाद्येषु बन्दिषु च स्तुवत्सु च ।
यावद्याति महावेगात् तावद् दूतस्तमब्रवीत्
pitā te yāti daityeśa taṃ pratīkṣasva suvrata |
parāvṛtyekṣate yāvat tāvadaśvagataṃ sutam
||42||पिता ते याति दैत्येश तं प्रतीक्षस्व सुव्रत ।
परावृत्येक्षते यावत् तावदश्वगतं सुतम्
apaśyadabhyāśagataṃ namaścakre sa cāpi tam |
dadau pitā tatra sutaṃ durgaṃ kṛtvā camūcaraiḥ
||43||अपश्यदभ्याशगतं नमश्चक्रे स चापि तम् ।
ददौ पिता तत्र सुतं दुर्गं कृत्वा चमूचरैः
upadeśaṃ ca kṛtavān sukhāyāmutra ceha ca |
cakrapāṇiruvāca |
garveṇa vartase putra śriyā matto na budhyase
||44||उपदेशं च कृतवान् सुखायामुत्र चेह च ।
चक्रपाणिरुवाच ।
गर्वेण वर्तसे पुत्र श्रिया मत्तो न बुध्यसे
athajñāne mahāvṛddhāḥ praṣṭavyā bhūtimicchatā |
agre śubhecchayā pūrvamaśubhaṃ na samācaret
||45||अथज्ञाने महावृद्धाः प्रष्टव्या भूतिमिच्छता ।
अग्रे शुभेच्छया पूर्वमशुभं न समाचरेत्
alpena karmaṇā nāśaṃ puṇyametya śubhena ha |
aṇuragnirdahet sarvaṃ puṇyaṃ doṣastathā suta
||46||अल्पेन कर्मणा नाशं पुण्यमेत्य शुभेन ह ।
अणुरग्निर्दहेत् सर्वं पुण्यं दोषस्तथा सुत
na lābho dṛśyate putra baddheṣu teṣu te kvacit |
sa eva putro yo mātṛpitṛvākyakaro'niśam
||47||न लाभो दृश्यते पुत्र बद्धेषु तेषु ते क्वचित् ।
स एव पुत्रो यो मातृपितृवाक्यकरोऽनिशम्
tasya collaṅghane puṇyaṃ nāśameti ca jāyate |
doṣajālaṃ mohajālaṃ nānānirayadaṃ suta
||48||तस्य चोल्लङ्घने पुण्यं नाशमेति च जायते ।
दोषजालं मोहजालं नानानिरयदं सुत
ataḥ śaṛṇu hitaṃ vākyaṃ mocayāśu surān suta |
mukteṣu tu bhavenmitraṃ mayūreśo'khilārthadaḥ
||49||अतः शृणु हितं वाक्यं मोचयाशु सुरान् सुत ।
मुक्तेषु तु भवेन्मित्रं मयूरेशोऽखिलार्थदः
na ceha dveṣataḥ kaścit sukhaṃ prāpto dharātale |
vināśaṃ prāpitā devairhiraṇyākṣādayo'surāḥ
||50||न चेह द्वेषतः कश्चित् सुखं प्राप्तो धरातले ।
विनाशं प्रापिता देवैर्हिरण्याक्षादयोऽसुराः
ka uvāca
iti pitṛvacaḥ śrutvā cukopātitarāṃ sutaḥ |
dhikkṛtya pitaraṃ prāha mama bhrāntirabhūtpurā
||51||इति पितृवचः श्रुत्वा चुकोपातितरां सुतः ।
धिक्कृत्य पितरं प्राह मम भ्रान्तिरभूत्पुरा
caturastvaṃ pitā me vai jñānaṃ samyak prakāśitam |
bhāṣase mūḍhavat tāta kṛtvāṃ śyāmaṃ mukhaṃ vraja
||52||चतुरस्त्वं पिता मे वै ज्ञानं सम्यक् प्रकाशितम् ।
भाषसे मूढवत् तात कृत्वां श्यामं मुखं व्रज
yena me nihatā senā parārdhagaṇitāpitaḥ |
tenedānīṃ kathaṃ sāma karttavyamayaśaskaram
||53||येन मे निहता सेना परार्धगणितापितः ।
तेनेदानीं कथं साम कर्त्तव्यमयशस्करम्
kuśākṣamālā dharaṇaṃ rājadharmehi neṣyate ||
tasmād dayā narendreṇa na kāryā śatrusañcaye
||54||कुशाक्षमाला धरणं राजधर्मेहि नेष्यते ॥
तस्माद् दया नरेन्द्रेण न कार्या शत्रुसञ्चये
nirdayatvamarāveva smṛtaṃ nītyā''maye yathā |
evamuktvā namaskṛtya pitaraṃ sindhudaityarāṭ
||55||निर्दयत्वमरावेव स्मृतं नीत्याऽऽमये यथा ।
एवमुक्त्वा नमस्कृत्य पितरं सिन्धुदैत्यराट्
parāvṛtya balāttaṃ sa yayau yoddhaṃ raṇotsukaḥ
||56||परावृत्य बलात्तं स ययौ योद्धं रणोत्सुकः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe pitṛsindhusaṃvādo nāma viṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 120 ||