ekonaviṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
kalaṃ ca vikalaṃ śyālaṃ devasenāvighātinam |
nihataṃ vīrabhadreṇa parvatena mahāsuram
||1||कलं च विकलं श्यालं देवसेनाविघातिनम् ।
निहतं वीरभद्रेण पर्वतेन महासुरम्
ṣaḍānanena vikalaṃ hataṃ talaprahārataḥ |
śrutvā bhadrāsanagato nānāvīrasamanvitaḥ
||2||षडाननेन विकलं हतं तलप्रहारतः ।
श्रुत्वा भद्रासनगतो नानावीरसमन्वितः
prāpa sindhurmahācintāṃ smaraṃn śivasutaṃ tadā |
kiṃ kariṣyati devo'sau nāśamitthaṃ suradviṣām
||3||प्राप सिन्धुर्महाचिन्तां स्मरंन् शिवसुतं तदा ।
किं करिष्यति देवोऽसौ नाशमित्थं सुरद्विषाम्
ityevaṃ citayāviṣṭo mūrcchāmāpa mahattarām |
tāvadājagmaturubhau putrāvasya mahābalau
||4||इत्येवं चितयाविष्टो मूर्च्छामाप महत्तराम् ।
तावदाजग्मतुरुभौ पुत्रावस्य महाबलौ
dharmādharmau bhadrapīṭhe janakaṃ vākyamāhatuḥ |
kathaṃ bibheṣi janaka śivāyā arbhakāllaghoḥ
||5||धर्माधर्मौ भद्रपीठे जनकं वाक्यमाहतुः ।
कथं बिभेषि जनक शिवाया अर्भकाल्लघोः
nāvājñāṃ dehi daityendra haniṣyāvaḥ kṣaṇādamum |
sammukhe tau hatau vīrau mātulau nau divaṃ gatau
||6||नावाज्ञां देहि दैत्येन्द्र हनिष्यावः क्षणादमुम् ।
सम्मुखे तौ हतौ वीरौ मातुलौ नौ दिवं गतौ
uttīrṇau tau svāmikārye kīrtiṃ kṛtvā mahattarām |
hatvā'nekavidhāṃ senāṃ nānāvīraiḥ prapālitām
||7||उत्तीर्णौ तौ स्वामिकार्ये कीर्तिं कृत्वा महत्तराम् ।
हत्वाऽनेकविधां सेनां नानावीरैः प्रपालिताम्
āvāmapi prayudhyāvo yāvo hatvā ripuṃ balāt |
athavā mokṣamāyāvo nihatau tena ced raṇe
||8||आवामपि प्रयुध्यावो यावो हत्वा रिपुं बलात् ।
अथवा मोक्षमायावो निहतौ तेन चेद् रणे
yāvadāvāṃ hi jīvāvaścintāṃ tāvacca mā kurū |
indrādaya suragaṇāḥ kārāgāre'dhunā tava
||9||यावदावां हि जीवावश्चिन्तां तावच्च मा कुरू ।
इन्द्रादय सुरगणाः कारागारेऽधुना तव
yadā tvaṃ vijitāḥ pūrvaṃ pitarastatra ke'bhavan |
ānayāva mastakaṃ tasya ripostava na saṃśayaḥ
||10||यदा त्वं विजिताः पूर्वं पितरस्तत्र केऽभवन् ।
आनयाव मस्तकं तस्य रिपोस्तव न संशयः
anyathā darśayiṣyāvo mukhaṃ lokeṣu na kvacit |
ka uvāca |
evaṃ tayoḥ samākarṇya vacanaṃ harṣamāptavān
||11||अन्यथा दर्शयिष्यावो मुखं लोकेषु न क्वचित् ।
क उवाच ।
एवं तयोः समाकर्ण्य वचनं हर्षमाप्तवान्
tāvūce paramaṃ yuddhaṃ prāpnutaṃ yaśa uttamam |
nāśayitvā ripuṃ ghoraṃ yātaṃ śīghraṃ mamāntikam
||12||तावूचे परमं युद्धं प्राप्नुतं यश उत्तमम् ।
नाशयित्वा रिपुं घोरं यातं शीघ्रं ममान्तिकम्
evamākarṇya tadvākyamīyaturyuddhalālasau |
namaskṛtya pituḥ pādau māturgṛhya tadāśiṣaḥ
||13||एवमाकर्ण्य तद्वाक्यमीयतुर्युद्धलालसौ ।
नमस्कृत्य पितुः पादौ मातुर्गृह्य तदाशिषः
daśakoṭimitā senāṃ pratyekaṃ gṛhya satvarau |
rathāśvahastipādātairnānāśastradharairyutām
||14||दशकोटिमिता सेनां प्रत्येकं गृह्य सत्वरौ ।
रथाश्वहस्तिपादातैर्नानाशस्त्रधरैर्युताम्
pattayo'pi yayurhṛṣṭāḥ sindūrārūṇamastakāḥ |
gajā nānāgirinibhā nānādhātudhvajānvitāḥ
||15||पत्तयोऽपि ययुर्हृष्टाः सिन्दूरारूणमस्तकाः ।
गजा नानागिरिनिभा नानाधातुध्वजान्विताः
aśvāḥ sādibhirārūḍhā nānāśastrāsipāṇibhiḥ |
garjadbhirmeghasadṛśa garjayadbhirdiśodaśa
||16||अश्वाः सादिभिरारूढा नानाशस्त्रासिपाणिभिः ।
गर्जद्भिर्मेघसदृश गर्जयद्भिर्दिशोदश
tataḥ senāmadhyagatau rejaturbhrātarāvubhau |
nānālaṅkāra saṃyuktau nānāyudhadharāvubhau
||17||ततः सेनामध्यगतौ रेजतुर्भ्रातरावुभौ ।
नानालङ्कार संयुक्तौ नानायुधधरावुभौ
ratnakāñcanasaṃyuktakuṇḍalābhyāṃ virājitau |
kirīṭābhyāṃ sutejobhyāṃ bhrājamānau mahābalau
||18||रत्नकाञ्चनसंयुक्तकुण्डलाभ्यां विराजितौ ।
किरीटाभ्यां सुतेजोभ्यां भ्राजमानौ महाबलौ
muktāmaṇi mayau hārau bibhrantau yuddhadurmadau |
prāpatū raṇabhūmiṃ tau nānāvāditranisvanaiḥ
||19||मुक्तामणि मयौ हारौ बिभ्रन्तौ युद्धदुर्मदौ ।
प्रापतू रणभूमिं तौ नानावादित्रनिस्वनैः
dadṛśurvīrabhadrādyāstau ca tāṃ vāhinīmapi |
nikaṭe tau samālokya mayūreśapracoditāḥ
||20||ददृशुर्वीरभद्राद्यास्तौ च तां वाहिनीमपि ।
निकटे तौ समालोक्य मयूरेशप्रचोदिताः
ājñayā'bhiyayurvīrabhadro'sau ca ṣaḍānanaḥ |
hiraṇyagarbhaḥ saṅkruddho bhūtarājo viśāladṛk
||21||आज्ञयाऽभिययुर्वीरभद्रोऽसौ च षडाननः ।
हिरण्यगर्भः सङ्क्रुद्धो भूतराजो विशालदृक्
asaṅkhyasenayā sārddhaṃ tato yuddhamavarttata |
parasparamayudhyanta tataḥ senācarā bhṛśam
||22||असङ्ख्यसेनया सार्द्धं ततो युद्धमवर्त्तत ।
परस्परमयुध्यन्त ततः सेनाचरा भृशम्
ghnantaḥ śirāṃsi pādāṃśca bāhūrūdarakandarāḥ |
nihatāśca nihanyante tamasācchādite ravau
||23||घ्नन्तः शिरांसि पादांश्च बाहूरूदरकन्दराः ।
निहताश्च निहन्यन्ते तमसाच्छादिते रवौ
keciccakrāṇi mumucurbhiṇḍipālāṃstathā'pare |
bāṇavṛṣṭiṃ pare cāpi nānāśastrāṇi kecana
||24||केचिच्चक्राणि मुमुचुर्भिण्डिपालांस्तथाऽपरे ।
बाणवृष्टिं परे चापि नानाशस्त्राणि केचन
mallayuddhaṃ ca tatrāsīt sainikānāṃ parasparam |
evaṃ sā saṃhṛtā senā mayūreśaprapālitā
||25||मल्लयुद्धं च तत्रासीत् सैनिकानां परस्परम् ।
एवं सा संहृता सेना मयूरेशप्रपालिता
papāla tatra śeṣā yā vivhalā tu diśo daśa |
tataḥ ṣaḍānanaḥ kruddho dvādaśāyudhabhūṣitaḥ
||26||पपाल तत्र शेषा या विव्हला तु दिशो दश ।
ततः षडाननः क्रुद्धो द्वादशायुधभूषितः
tairāyudhairjaghānāśu senāṃ tāṃ daityapālitām |
keṣāccidbāhavo bhinnāḥ ke'pi madhye dvidhākṛtāḥ
||27||तैरायुधैर्जघानाशु सेनां तां दैत्यपालिताम् ।
केषाच्चिद्बाहवो भिन्नाः केऽपि मध्ये द्विधाकृताः
keṣācinmastakā bhinnāḥ keṣācicca raṇāṅgaṇe |
evaṃ sā nāśitā senā hastyaśvarathasaṅkulā
||28||केषाचिन्मस्तका भिन्नाः केषाचिच्च रणाङ्गणे ।
एवं सा नाशिता सेना हस्त्यश्वरथसङ्कुला
ke'pi svargaṃ gatāḥ kecid rūpaṃ prāpuḥ ṣaḍānanam |
nirīkṣya ye mayūreśaṃ jahuḥ prāṇān prahāritāḥ
||29||केऽपि स्वर्गं गताः केचिद् रूपं प्रापुः षडाननम् ।
निरीक्ष्य ये मयूरेशं जहुः प्राणान् प्रहारिताः
jagmuste tatprasādena nijadhāma mahābalāḥ |
tad dṛṣṭipātāt tadaghaṃ naṣṭaṃ sarvaṃ januḥkṛtam
||30||जग्मुस्ते तत्प्रसादेन निजधाम महाबलाः ।
तद् दृष्टिपातात् तदघं नष्टं सर्वं जनुःकृतम्
dṛṣṭvā viśākhaviśikhaiḥ saśikhairnihatāṃ svakām |
senāṃ tasya sutau vīrāvadharmo dharma eva ca
||31||दृष्ट्वा विशाखविशिखैः सशिखैर्निहतां स्वकाम् ।
सेनां तस्य सुतौ वीरावधर्मो धर्म एव च
yuyadhāte bahuvidhaṃ śastrairastraiḥ śaravrajaiḥ |
cakraturmallayuddhaṃ tau mahāsenena tatkṣaṇāt
||32||युयधाते बहुविधं शस्त्रैरस्त्रैः शरव्रजैः ।
चक्रतुर्मल्लयुद्धं तौ महासेनेन तत्क्षणात्
tayorbalaṃ nirīkṣyaiva kārtikeyo mahābalaḥ |
śikhayostau dadhārāśu ṣaḍbāhuḥ ṣaṭkarairbalāt
||33||तयोर्बलं निरीक्ष्यैव कार्तिकेयो महाबलः ।
शिखयोस्तौ दधाराशु षड्बाहुः षट्करैर्बलात्
bhrāmayāmāsa bahudhā pothayāmāsa bhūtale |
śatakhaṇḍāni jātāni tayostu patatorbhuvi
||34||भ्रामयामास बहुधा पोथयामास भूतले ।
शतखण्डानि जातानि तयोस्तु पततोर्भुवि
jayaṃ prāpte śivasute nedurvādyāni sarvaśaḥ |
jaya tvaṃ hi mayūreśa jaguḥ sarve'pi sainikāḥ
||35||जयं प्राप्ते शिवसुते नेदुर्वाद्यानि सर्वशः ।
जय त्वं हि मयूरेश जगुः सर्वेऽपि सैनिकाः
catvāraste yayurdevaṃ mayūreśaṃ nijaṃ prabhum |
āliliṅgurmudā te tu parasparamathā'bruvan
||36||चत्वारस्ते ययुर्देवं मयूरेशं निजं प्रभुम् ।
आलिलिङ्गुर्मुदा ते तु परस्परमथाऽब्रुवन्
prāptā iva punarjanma mumuduste parasparam |
śaśaṃsuḥ sarva sarvavṛttāntaṃ śivāyai ca śivāya ca
||37||प्राप्ता इव पुनर्जन्म मुमुदुस्ते परस्परम् ।
शशंसुः सर्व सर्ववृत्तान्तं शिवायै च शिवाय च
senāṃ ca nihatāṃ sindhoḥ putrau ca balavattarau
||38||सेनां च निहतां सिन्धोः पुत्रौ च बलवत्तरौ
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe dharmādharmavadho nāmaikonaviṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ || 119 ||