caturdaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ
vīrā ūcuḥ
nānāśastrapraharaṇau mṛtau tau mitrakaustubhau |
asaṅkhyātā hatā senā tābhyāṃ niśi divā'pi ca
||1||नानाशस्त्रप्रहरणौ मृतौ तौ मित्रकौस्तुभौ ।
असङ्ख्याता हता सेना ताभ्यां निशि दिवाऽपि च
tato ripubalād dṛṣṭau vīrau dvau samupasthitau |
tābhyāṃ balibhyāṃ nihatā nijasenā vimarditā
||2||ततो रिपुबलाद् दृष्टौ वीरौ द्वौ समुपस्थितौ ।
ताभ्यां बलिभ्यां निहता निजसेना विमर्दिता
yayoḥ karaprahārābhyāṃ gatau'tau yamasādanam |
dṛṣṭā nānāvidhā senā na dṛṣṭau tādṛśau surau
||3||ययोः करप्रहाराभ्यां गतौऽतौ यमसादनम् ।
दृष्टा नानाविधा सेना न दृष्टौ तादृशौ सुरौ
sindhuruvāca
yau dṛṣṭvā sa bibheti sma kṛtānto bhūtahārakaḥ |
tau kathaṃ śaraghātena mṛtau śaṃsatha sainikāḥ
||4||यौ दृष्ट्वा स बिभेति स्म कृतान्तो भूतहारकः ।
तौ कथं शरघातेन मृतौ शंसथ सैनिकाः
parākramamidānīṃ me paśyantu sarvasainikāḥ |
raṇabhūmau nartayiṣye śiraḥ śatrornasaṃśayaḥ
||5||पराक्रममिदानीं मे पश्यन्तु सर्वसैनिकाः ।
रणभूमौ नर्तयिष्ये शिरः शत्रोर्नसंशयः
cakrayuddhaṃ kariṣyāmi cakrapāṇeryataḥ sutaḥ |
ityuktvā hṛyamāruhya mayūreśaṃ yayau khalaḥ
||6||चक्रयुद्धं करिष्यामि चक्रपाणेर्यतः सुतः ।
इत्युक्त्वा हृयमारुह्य मयूरेशं ययौ खलः
asaṅkhyakoṭayo daityānāṃ puro yātā mahābalāḥ |
yoddhukāmāḥ surendreṇa śivaputreṇa durdharāḥ
||7||असङ्ख्यकोटयो दैत्यानां पुरो याता महाबलाः ।
योद्धुकामाः सुरेन्द्रेण शिवपुत्रेण दुर्धराः
tato nandipuṣpadantau yoddhuṃ yātau mahābalau |
bhūtarājaśca vikaṭo daśalakṣaiśca yoddhṛbhiḥ
||8||ततो नन्दिपुष्पदन्तौ योद्धुं यातौ महाबलौ ।
भूतराजश्च विकटो दशलक्षैश्च योद्धृभिः
capalo'pyardhalakṣeṇa yoddhukāmo'bhiniryayau |
ṣaḍānano vīrabhadro'saṅkhyasenāsamāyutau
||9||चपलोऽप्यर्धलक्षेण योद्धुकामोऽभिनिर्ययौ ।
षडाननो वीरभद्रोऽसङ्ख्यसेनासमायुतौ
īyaturyuddhabalinau nānāśastradharāvubhau |
sapta vyūhān samālokya prāvyūhan daityasainikān
||10||ईयतुर्युद्धबलिनौ नानाशस्त्रधरावुभौ ।
सप्त व्यूहान् समालोक्य प्राव्यूहन् दैत्यसैनिकान्
gandhāsuro'tha madanaḥ kānto vīro dhvajastathā |
mahākāyaśca śārdūlo dhūrtanāmātha saptamaḥ
||11||गन्धासुरोऽथ मदनः कान्तो वीरो ध्वजस्तथा ।
महाकायश्च शार्दूलो धूर्तनामाथ सप्तमः
saptavyūhān puraskṛtya yuyudhustān samāgatān |
bāṇavṛṣṭayā samācchādya bhallāgraistān nijaghnire
||12||सप्तव्यूहान् पुरस्कृत्य युयुधुस्तान् समागतान् ।
बाणवृष्टया समाच्छाद्य भल्लाग्रैस्तान् निजघ्निरे
bhiṇḍipālahatāḥ kecinnipeturdharaṇītale |
ṣaḍānanena yuyudhe balād gandhāsuro balī
||13||भिण्डिपालहताः केचिन्निपेतुर्धरणीतले ।
षडाननेन युयुधे बलाद् गन्धासुरो बली
vīrabhadreṇa madanakānto'pi yuyudhe raṇe |
nandī ca vīrarājaśca yuyudhāte parasparam
||14||वीरभद्रेण मदनकान्तोऽपि युयुधे रणे ।
नन्दी च वीरराजश्च युयुधाते परस्परम्
dhvajāsurapuṣpadantau śastrāstrairbāṇasañcayaiḥ |
bhūtarājo mahākāyo yuyudhāte parasparam
||15||ध्वजासुरपुष्पदन्तौ शस्त्रास्त्रैर्बाणसञ्चयैः ।
भूतराजो महाकायो युयुधाते परस्परम्
dhūrtaśca vikaṭaścaiva dvandvayuddhamakurvatān |
capalenaṃ hato roṣācchārdūlo nyapatad bhuvi
||16||धूर्तश्च विकटश्चैव द्वन्द्वयुद्धमकुर्वतान् ।
चपलेनं हतो रोषाच्छार्दूलो न्यपतद् भुवि
punaḥ saṃjñāmavāpyainaṃ so'pi khaḍgena cāhanat |
mūrcchāmavāpa mahatīṃ capalaścapalo yudhi
||17||पुनः संज्ञामवाप्यैनं सोऽपि खड्गेन चाहनत् ।
मूर्च्छामवाप महतीं चपलश्चपलो युधि
pravṛtte dvandvayuddhe tu yuyudhāte bale hyubhe |
jaghnatuḥ śastrasaṅghātairbāṇajālaiḥ parasparam
||18||प्रवृत्ते द्वन्द्वयुद्धे तु युयुधाते बले ह्युभे ।
जघ्नतुः शस्त्रसङ्घातैर्बाणजालैः परस्परम्
sahasva jahi mā bhaistvaṃ hataḥ svargaṃ sameṣyasi |
kṣīṇeṣu śastrabāṇeṣu lattābhirmuṣṭibhiḥ punaḥ
||19||सहस्व जहि मा भैस्त्वं हतः स्वर्गं समेष्यसि ।
क्षीणेषु शस्त्रबाणेषु लत्ताभिर्मुष्टिभिः पुनः
yayadhuḥ sarvasainyāni nāśayanti parasparam |
kaścicca caraṇau dhṛtvā pothayāmāsaṃ vairiṇam
||20||ययधुः सर्वसैन्यानि नाशयन्ति परस्परम् ।
कश्चिच्च चरणौ धृत्वा पोथयामासं वैरिणम्
kaściduḍḍīya nyapataccūrṇayāmāsa vai param |
kaścicciccheda ca śiraḥ kaścidbāhuṃ ripo raṇe
||21||कश्चिदुड्डीय न्यपतच्चूर्णयामास वै परम् ।
कश्चिच्चिच्छेद च शिरः कश्चिद्बाहुं रिपो रणे
kaścitpādau jānunī cagulphau ciccheda cāparaḥ |
śaravṛṣṭiṃ pare kecit parasparamavāsṛjan
||22||कश्चित्पादौ जानुनी चगुल्फौ चिच्छेद चापरः ।
शरवृष्टिं परे केचित् परस्परमवासृजन्
sravadraktaḥ śastrahato maraṇāvadhyayudhyata |
kabandhā yuyudhustatra jaghnuḥ svāṃśca parānapi
||23||स्रवद्रक्तः शस्त्रहतो मरणावध्ययुध्यत ।
कबन्धा युयुधुस्तत्र जघ्नुः स्वांश्च परानपि
apare sahasā peturvidīrṇavakṣaso narāḥ |
parasparāghātahatau mṛtau kaucid raṇājire
||24||अपरे सहसा पेतुर्विदीर्णवक्षसो नराः ।
परस्पराघातहतौ मृतौ कौचिद् रणाजिरे
ekāpsaraḥ prāptikṛte svargayuddhamakurvatām |
asṛṅnadyabhavan tatra keśaśaivalasaṃyutā
||25||एकाप्सरः प्राप्तिकृते स्वर्गयुद्धमकुर्वताम् ।
असृङ्नद्यभवन् तत्र केशशैवलसंयुता
khaḍga matsyavatī kheṭamahākūrmā duratyayā |
pretakāṣṭhavahā ghorā cāmaratṛṇasaṃyutā
||26||खड्ग मत्स्यवती खेटमहाकूर्मा दुरत्यया ।
प्रेतकाष्ठवहा घोरा चामरतृणसंयुता
kañcukagrāhaśobhāḍhyā mahākaṭakabhekikā |
śūramodakarā bhīrūmahābhayavivardhinī
||27||कञ्चुकग्राहशोभाढ्या महाकटकभेकिका ।
शूरमोदकरा भीरूमहाभयविवर्धिनी
medojalā duḥkhatarā māṃsakardamaśālinī |
tato'stamita āditye na prājñāyata kiñcana
||28||मेदोजला दुःखतरा मांसकर्दमशालिनी ।
ततोऽस्तमित आदित्ये न प्राज्ञायत किञ्चन
na hantavyā vayaṃ daityavāhinīcāriṇaḥ surāḥ |
na hantavyā vayaṃ devavāhinīcāriṇo'surāḥ
||29||न हन्तव्या वयं दैत्यवाहिनीचारिणः सुराः ।
न हन्तव्या वयं देववाहिनीचारिणोऽसुराः
evaṃ kolāhalaistatra prāyudhyanta parasparam |
āśiṣo'tha dadustatra śvāpadā bhūtarākṣasāḥ
||30||एवं कोलाहलैस्तत्र प्रायुध्यन्त परस्परम् ।
आशिषोऽथ ददुस्तत्र श्वापदा भूतराक्षसाः
śaṛgālāḥ patagāḥ śyenāstṛptā pārvatinandanam |
dinatrayamabhūdevaṃ divārātrau mahāraṇaḥ
||31||शृगालाः पतगाः श्येनास्तृप्ता पार्वतिनन्दनम् ।
दिनत्रयमभूदेवं दिवारात्रौ महारणः
vādyaśabdairjayaṃ rātrau ghoṣayantaḥ parasparam |
evaṃ gandhāsuro'yudhyat senānyā bahuvistaram
||32||वाद्यशब्दैर्जयं रात्रौ घोषयन्तः परस्परम् ।
एवं गन्धासुरोऽयुध्यत् सेनान्या बहुविस्तरम्
madyapānena matto'sau tyaktvā śastrāṇi vegavān |
ahanad muṣṭighātena sahasā taṃ ṣaḍānanam
||33||मद्यपानेन मत्तोऽसौ त्यक्त्वा शस्त्राणि वेगवान् ।
अहनद् मुष्टिघातेन सहसा तं षडाननम्
nyapatat sa tadā bhūmau vajrāhata ivācalaḥ |
adhāvat so'pi labdhvāśu sapakṣa iva parvataḥ
||34||न्यपतत् स तदा भूमौ वज्राहत इवाचलः ।
अधावत् सोऽपि लब्ध्वाशु सपक्ष इव पर्वतः
saṃjñāṃ dvādaśabhirhastairavidhyat taṃ mahāsuram |
śarajālānyanekāni visṛjan ṣaḍradhanurvaraiḥ
||35||संज्ञां द्वादशभिर्हस्तैरविध्यत् तं महासुरम् ।
शरजालान्यनेकानि विसृजन् षड्रधनुर्वरैः
nivārya śarajālāni chādayāmāsa taṃ śaraiḥ |
gandhāsuro mahāvegāt ṣaḍānanamanāmayam
||36||निवार्य शरजालानि छादयामास तं शरैः ।
गन्धासुरो महावेगात् षडाननमनामयम्
tannivārya dadhārainaṃ caraṇe sa ṣaḍānanaḥ |
akasmād bhrāmayitvainaṃ pātayāmāsa bhūtale
||37||तन्निवार्य दधारैनं चरणे स षडाननः ।
अकस्माद् भ्रामयित्वैनं पातयामास भूतले
tasyāṅgaṃ śatadhā jātaṃ gatāsordṛḍhaghātaḥ |
tasminhate tasya senā yayau vyagrā diśodaśa
||38||तस्याङ्गं शतधा जातं गतासोर्दृढघातः ।
तस्मिन्हते तस्य सेना ययौ व्यग्रा दिशोदश
pṛṣṭhalagno nindati sma senāṃ tāṃ sa ṣaḍānanaḥ |
senaśca krodhanaścaiva śataghno yoddhumāyayuḥ
||39||पृष्ठलग्नो निन्दति स्म सेनां तां स षडाननः ।
सेनश्च क्रोधनश्चैव शतघ्नो योद्धुमाययुः
yeṣāṃ śabdo mahānāsīd ghanānāmiva garjatām |
ūcuḥ ṣaḍānanaṃ duṣṭa senā no nihanā bahu
||40||येषां शब्दो महानासीद् घनानामिव गर्जताम् ।
ऊचुः षडाननं दुष्ट सेना नो निहना बहु
idānīṃ yāhi bhavanaṃ hato ravisutasya ha |
tata ācchādayāmāsuryugapat te ṣaḍānanam
||41||इदानीं याहि भवनं हतो रविसुतस्य ह ।
तत आच्छादयामासुर्युगपत् ते षडाननम्
grāmasiṃhā yathā siṃha bahavo balavattarāḥ |
ṣaḍdhanurmocitairbāṇairnyahanat tānṣaḍānanaḥ
||42||ग्रामसिंहा यथा सिंह बहवो बलवत्तराः ।
षड्धनुर्मोचितैर्बाणैर्न्यहनत् तान्षडाननः
tataste mūrchitāḥ peturmuhūrtādutthitā punaḥ |
pāśaṃ kṣiptvā skandagale ninyustaṃ paśuvattrayaḥ
||43||ततस्ते मूर्छिताः पेतुर्मुहूर्तादुत्थिता पुनः ।
पाशं क्षिप्त्वा स्कन्दगले निन्युस्तं पशुवत्त्रयः
jñātvā nītaṃ ṣaṇmukhaṃ tamādhāvaṃste trayo javāt |
hiraṇyagarbho balavān śyāmalo raktalocanaḥ
||44||ज्ञात्वा नीतं षण्मुखं तमाधावंस्ते त्रयो जवात् ।
हिरण्यगर्भो बलवान् श्यामलो रक्तलोचनः
tribhiste muṣṭighātena hatāḥ peturdharātale |
tato madanakānto'pi vīrabhadro mahābalam
||45||त्रिभिस्ते मुष्टिघातेन हताः पेतुर्धरातले ।
ततो मदनकान्तोऽपि वीरभद्रो महाबलम्
nyahanacchasraghātena sa mūrchāṃ mahatīṃ yayau |
tyaktvā mūrchāṃ vīrabhadro daṇḍaghātānnyapātayat
||46||न्यहनच्छस्रघातेन स मूर्छां महतीं ययौ ।
त्यक्त्वा मूर्छां वीरभद्रो दण्डघातान्न्यपातयत्
mṛtaṃ madanakāntaṃ taṃ vīrarājo mahābalaḥ |
jñātvā prāyānnihantuṃ tāṃstrīn surānbalavattarān
||47||मृतं मदनकान्तं तं वीरराजो महाबलः ।
ज्ञात्वा प्रायान्निहन्तुं तांस्त्रीन् सुरान्बलवत्तरान्
tatastān nyahanad roṣācchṛṅgābhyāṃ nandikeśvaraḥ |
asravad rudhiraṃ vaktrācchatadhā bhūtale'patat
||48||ततस्तान् न्यहनद् रोषाच्छृङ्गाभ्यां नन्दिकेश्वरः ।
अस्रवद् रुधिरं वक्त्राच्छतधा भूतलेऽपतत्
taṃ hataṃ tu vilokyāśu catvāro'surasattamāḥ |
āyayurnandinaṃ hantuṃ śārdūlo'tha dhvajāsuraḥ
||49||तं हतं तु विलोक्याशु चत्वारोऽसुरसत्तमाः ।
आययुर्नन्दिनं हन्तुं शार्दूलोऽथ ध्वजासुरः
mahākāyo dhṛtaścaiva sarvadevajito raṇe |
nānāśastrairnijaghnuste nandinaṃ balavattaram
||50||महाकायो धृतश्चैव सर्वदेवजितो रणे ।
नानाशस्त्रैर्निजघ्नुस्ते नन्दिनं बलवत्तरम्
patite nandini tataścatvāro yuddhadurmadāḥ |
puṣpadanto bhūtarājo vikaṭaścapalo'pi ca
||51||पतिते नन्दिनि ततश्चत्वारो युद्धदुर्मदाः ।
पुष्पदन्तो भूतराजो विकटश्चपलोऽपि च
te tu śailān samādāya tolayitvā nicikṣipuḥ |
sarveṣāṃ mastakā bhinnāścūrṇībhūtāśca kecana
||52||ते तु शैलान् समादाय तोलयित्वा निचिक्षिपुः ।
सर्वेषां मस्तका भिन्नाश्चूर्णीभूताश्च केचन
śarāghātena te sarve dharāyāṃ patitā raṇe |
kecicca sindhumagaman śastraghātaprapīḍitāḥ
||53||शराघातेन ते सर्वे धरायां पतिता रणे ।
केचिच्च सिन्धुमगमन् शस्त्रघातप्रपीडिताः
parājayaṃ svasainyānāṃ prāhurdevajayaṃ tathā |
jayaṃ prāptā devasenā bahuvādyānyavādayat
||54||पराजयं स्वसैन्यानां प्राहुर्देवजयं तथा ।
जयं प्राप्ता देवसेना बहुवाद्यान्यवादयत्
mayūreśa mayūreśa jaya tvaṃ jaya sarvadā |
ityabravīd harṣayutā svānandena nanarta ca
||55||मयूरेश मयूरेश जय त्वं जय सर्वदा ।
इत्यब्रवीद् हर्षयुता स्वानन्देन ननर्त च
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe śrīgaṇeśasenāvijayavarṇanaṃ nāma caturdaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ || 114 ||