bhūmyupaveśavarṇanaṃ nāma ṣaḍaśītitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tato'syāṅkātsutaṃ gaurī namaskṛtya samādade |
ājñāṃ gṛhītvā prāyāt svaṃ mandiraṃ bhṛṣaharṣitā
||1||ततोऽस्याङ्कात्सुतं गौरी नमस्कृत्य समाददे ।
आज्ञां गृहीत्वा प्रायात् स्वं मन्दिरं भृषहर्षिता
so'pyanujñāṃ tato gṛhya śivaṃ natvāśramaṃ yayau |
tato gaurī cakārā'sya sumahūrte śubhe dine
||2||सोऽप्यनुज्ञां ततो गृह्य शिवं नत्वाश्रमं ययौ ।
ततो गौरी चकाराऽस्य सुमहूर्ते शुभे दिने
gautamādīnsamāhūya brāhmaṇānupaveśya ca |
dvijebhyo namayāṃ cakre sā praṇamya svayaṃ ca tān
||3||गौतमादीन्समाहूय ब्राह्मणानुपवेश्य च ।
द्विजेभ्यो नमयां चक्रे सा प्रणम्य स्वयं च तान्
sarve devagaṇāstatra nānopāyanapāṇayaḥ |
āyayustaṃ gaṇāścāpi gandharvāpsarasastathā
||4||सर्वे देवगणास्तत्र नानोपायनपाणयः ।
आययुस्तं गणाश्चापि गन्धर्वाप्सरसस्तथा
uvāca gaurī tān viprānupaveśanamasya ha |
vicārya sarvamunibhiḥ kurvantu dvijapuṅgavāḥ
||5||उवाच गौरी तान् विप्रानुपवेशनमस्य ह ।
विचार्य सर्वमुनिभिः कुर्वन्तु द्विजपुङ्गवाः
ta ūcurmunayaḥ sarve guruvārasrayodaśī |
pauṣṇaṃ nakṣatramadyāsti tasmātkāryo mahotsavaḥ
||6||त ऊचुर्मुनयः सर्वे गुरुवारस्रयोदशी ।
पौष्णं नक्षत्रमद्यास्ति तस्मात्कार्यो महोत्सवः
tato gṛtsamadaḥ śīghraṃ nānāratnacayaṃ bhuvi |
nidhāya ca cakārāśu catuṣkaṃ ratnanirmitam
||7||ततो गृत्समदः शीघ्रं नानारत्नचयं भुवि ।
निधाय च चकाराशु चतुष्कं रत्ननिर्मितम्
gaṇeśapūjanaṃ kṛtvā puṇyāhavācanaṃ tathā |
divyavastrāvṛte tasminnupaveśya śivāsutam
||8||गणेशपूजनं कृत्वा पुण्याहवाचनं तथा ।
दिव्यवस्त्रावृते तस्मिन्नुपवेश्य शिवासुतम्
nīrājayāmāsa ca taṃ pativatstrībhirādarāt |
ratnaprabhājālagataṃ nānālaṅkāradīpitam
||9||नीराजयामास च तं पतिवत्स्त्रीभिरादरात् ।
रत्नप्रभाजालगतं नानालङ्कारदीपितम्
upāyanāni te sarve śivābhyāṃ tatsutāya ca |
vādyatsu divyavādyeṣu pradadurbhaktitatparāḥ
||10||उपायनानि ते सर्वे शिवाभ्यां तत्सुताय च ।
वाद्यत्सु दिव्यवाद्येषु प्रददुर्भक्तितत्पराः
sā'pūjayat tato viprān ratnavastrādikāñcanaiḥ |
āśīrvādākṣatām̐stasmiṃścikṣepa sakalārpitān
||11||साऽपूजयत् ततो विप्रान् रत्नवस्त्रादिकाञ्चनैः ।
आशीर्वादाक्षताँस्तस्मिंश्चिक्षेप सकलार्पितान्
bhavāni pūjayāmāsa munipatnīḥ sakanyakāḥ |
tā ūcurgirije dhanyā tvadanyā nāsti kutracit
||12||भवानि पूजयामास मुनिपत्नीः सकन्यकाः ।
ता ऊचुर्गिरिजे धन्या त्वदन्या नास्ति कुत्रचित्
etādṛśaḥsutovāpi sarvalakṣaṇamaṇḍitaḥ ||
ka uvāca |
evaṃ vadatsu sarveṣu strījaneṣu mahākhalaḥ
||13||एतादृशःसुतोवापि सर्वलक्षणमण्डितः ॥
क उवाच ।
एवं वदत्सु सर्वेषु स्त्रीजनेषु महाखलः
vyomāsuro vyomakarṇo nānāmāyāviśāradaḥ |
na bale sadṛśastasya ko'pi tribhuvane'bhavat
||14||व्योमासुरो व्योमकर्णो नानामायाविशारदः ।
न बले सदृशस्तस्य कोऽपि त्रिभुवनेऽभवत्
sa tu dvāri sthitaṃ cūtaṃ nānāśākhāsamanvitam |
abhedyaṃ vāraṇaśataiḥ kalpāntamārutairapi
||15||स तु द्वारि स्थितं चूतं नानाशाखासमन्वितम् ।
अभेद्यं वारणशतैः कल्पान्तमारुतैरपि
praviveśa tadāvyomo māyayā sa tadantaram |
yathā dṛṣṭivaśādbhūtaṃ viśate duṣṭaceṣṭite
||16||प्रविवेश तदाव्योमो मायया स तदन्तरम् ।
यथा दृष्टिवशाद्भूतं विशते दुष्टचेष्टिते
dolayāmāsa taṃ vṛkṣaṃ kalpānte māruto yathā |
drumapātabhayātsarve munayaśca samāgatāḥ
||17||दोलयामास तं वृक्षं कल्पान्ते मारुतो यथा ।
द्रुमपातभयात्सर्वे मुनयश्च समागताः
bhītāḥ procurvinā vāyuṃ kampate kiṃ mahādrumaḥ |
tāvatkaṭakaṭāśabdaṃ śuśruvurvṛkṣasambhavam
||18||भीताः प्रोचुर्विना वायुं कम्पते किं महाद्रुमः ।
तावत्कटकटाशब्दं शुश्रुवुर्वृक्षसम्भवम्
striyo gaṇāśca sarve te cakrire tu palāyanam |
vismṛtya bālakaṃ bhrāntā girijāpi palāyitā
||19||स्त्रियो गणाश्च सर्वे ते चक्रिरे तु पलायनम् ।
विस्मृत्य बालकं भ्रान्ता गिरिजापि पलायिता
etasminnantare vṛkṣo nipapātārbhake tadā |
hastābhyāṃ nihatastena śatacūrṇo'patadbhuvi
||20||एतस्मिन्नन्तरे वृक्षो निपपातार्भके तदा ।
हस्ताभ्यां निहतस्तेन शतचूर्णोऽपतद्भुवि
yathā ghananipātena kramukaṃ dṛṣadi sthitam |
bhramanti sma tadā vyomni tacchākhāḥ pallavānvitāḥ
||21||यथा घननिपातेन क्रमुकं दृषदि स्थितम् ।
भ्रमन्ति स्म तदा व्योम्नि तच्छाखाः पल्लवान्विताः
ṛṣīṇāmāśramāḥ kecidbhagnāḥ śākhānipātataḥ |
palāyite jane petuḥ kāścicchākhāḥ sapallavāḥ
||22||ऋषीणामाश्रमाः केचिद्भग्नाः शाखानिपाततः ।
पलायिते जने पेतुः काश्चिच्छाखाः सपल्लवाः
tato vyāmāsuro duṣṭo gatāsurnipapāta ha |
vyādāyāsyaṃ vaman raktaṃ śatadhā tena so'bhavat
||23||ततो व्यामासुरो दुष्टो गतासुर्निपपात ह ।
व्यादायास्यं वमन् रक्तं शतधा तेन सोऽभवत्
āyayuste tataḥ sarve striyaśca bālakaṃ tadā |
dadṛśuste yathā pūrvamupaviṣṭaṃ nirākulam
||24||आययुस्ते ततः सर्वे स्त्रियश्च बालकं तदा ।
ददृशुस्ते यथा पूर्वमुपविष्टं निराकुलम्
sumerūniścalaṃ svasthaṃ tataḥ sarve visismire |
pañcāmāsena bālena mahābalaparākramaḥ
||25||सुमेरूनिश्चलं स्वस्थं ततः सर्वे विसिस्मिरे ।
पञ्चामासेन बालेन महाबलपराक्रमः
līlayā hastato daityaḥ sa vṛkṣaḥ śatadhā kṛtaḥ |
hāhākāraravā gaurī dhāvati sma nijaṃ sutam
||26||लीलया हस्ततो दैत्यः स वृक्षः शतधा कृतः ।
हाहाकाररवा गौरी धावति स्म निजं सुतम्
munayastāmathocuste hatadaityaḥ sutastavaḥ |
sā dadarśa tato bālaṃ himavatparvatopapam
||27||मुनयस्तामथोचुस्ते हतदैत्यः सुतस्तवः ।
सा ददर्श ततो बालं हिमवत्पर्वतोपपम्
utthāya kaṭideśe taṃ dhṛtvā stanyaṃ dadau mudā |
marīcivākyaṃ sasmāra praśaśaṃsa maheśvaram
||28||उत्थाय कटिदेशे तं धृत्वा स्तन्यं ददौ मुदा ।
मरीचिवाक्यं सस्मार प्रशशंस महेश्वरम्
yamīśvaro'vati sadā taṃ hantuṃ yaḥ samīhate |
sa eva vilayaṃ yāti pataṅga iva dīpagaḥ
||29||यमीश्वरोऽवति सदा तं हन्तुं यः समीहते ।
स एव विलयं याति पतङ्ग इव दीपगः
munayo yoṣitaḥ sarvā yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam |
tato gaṇā yayuḥ kecidakṣataṃ vīkṣya tatsṛtam
||30||मुनयो योषितः सर्वा ययुः स्वं स्वं निवेशनम् ।
ततो गणा ययुः केचिदक्षतं वीक्ष्य तत्सृतम्
ūcerdhanyatarā mātā rakṣitaste suto'surāt |
duṣṭā eva layaṃ yānti sādhurna kvāpi sīdati
||31||ऊचेर्धन्यतरा माता रक्षितस्ते सुतोऽसुरात् ।
दुष्टा एव लयं यान्ति साधुर्न क्वापि सीदति
tataḥ sā śarkarāṃ tebhyo dattvājñāṃ pradadau śivā |
sarvābhyaśca tato yātā dṛṣṭā tena nijaṃ gṛham
||32||ततः सा शर्करां तेभ्यो दत्त्वाज्ञां प्रददौ शिवा ।
सर्वाभ्यश्च ततो याता दृष्टा तेन निजं गृहम्
ya idaṃ śaṛṇuyātpuṇyamākhyānaṃ bhakmimānnaraḥ |
na sa bādhāṃ labhetkvāpi sarvatranirbhayo bhavet
||33||य इदं शृणुयात्पुण्यमाख्यानं भक्मिमान्नरः ।
न स बाधां लभेत्क्वापि सर्वत्रनिर्भयो भवेत्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bhūmyupaveśavarṇanaṃ nāma ṣaḍaśītitamo'dhyāyaḥ || 86 ||