avijayavadho nāma navatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tato dvādaśamāse tu girijā sutamadbhutam |
upaviṣṭālibhiḥsārdhamaṅke kṛtvā svalaṅkṛtam
||1||ततो द्वादशमासे तु गिरिजा सुतमद्भुतम् ।
उपविष्टालिभिःसार्धमङ्के कृत्वा स्वलङ्कृतम्
koṭisūryanibhaṃ koṭibhūṣaṇaiśca virājitam |
tatastasyā mahānāsīdutsavo nṛtyadarśane
||2||कोटिसूर्यनिभं कोटिभूषणैश्च विराजितम् ।
ततस्तस्या महानासीदुत्सवो नृत्यदर्शने
bālakānāṃ harasyā'tha jñātvā vāñchāṃ śiśustadā |
thethītheyīti śabdena nanarta girijāsutaḥ
||3||बालकानां हरस्याऽथ ज्ञात्वा वाञ्छां शिशुस्तदा ।
थेथीथेयीति शब्देन ननर्त गिरिजासुतः
śrutvā tadīyaṃ taṃ śabdaṃ haro nartitumāgataḥ |
śivaṃ nṛtyantamālokya nanarta śrīvaro'pi ca
||4||श्रुत्वा तदीयं तं शब्दं हरो नर्तितुमागतः ।
शिवं नृत्यन्तमालोक्य ननर्त श्रीवरोऽपि च
tata indrādayo devāstatra nartitumāgatāḥ |
sa yathā nartate bālaste'pi nṛtyanti tādṛśam
||5||तत इन्द्रादयो देवास्तत्र नर्तितुमागताः ।
स यथा नर्तते बालस्तेऽपि नृत्यन्ति तादृशम्
darśayanti tathā bhāvaṃ sa yathā darśayatyapi |
manuṣyāḥ paśavo vṛkṣā yakṣarākṣasapannagāḥ
||6||दर्शयन्ति तथा भावं स यथा दर्शयत्यपि ।
मनुष्याः पशवो वृक्षा यक्षराक्षसपन्नगाः
munayo manavo bhūpā bhuvanāni caturdaśa |
ekaviṃśatisvargasthāḥ sacetanamacetanam
||7||मुनयो मनवो भूपा भुवनानि चतुर्दश ।
एकविंशतिस्वर्गस्थाः सचेतनमचेतनम्
bālaprabhāvānnanṛte bālacchandena bhūtalam |
munipatnyo devapatnyo nanṛturgirikanyayā
||8||बालप्रभावान्ननृते बालच्छन्देन भूतलम् ।
मुनिपत्न्यो देवपत्न्यो ननृतुर्गिरिकन्यया
nūpurāṇāṃ siñjitena kṣudraghaṇṭāraveṇa ca |
pādāghātasya śabdena diśo vidiśa eva ca
||9||नूपुराणां सिञ्जितेन क्षुद्रघण्टारवेण च ।
पादाघातस्य शब्देन दिशो विदिश एव च
gaganaṃ parvatā āsan nādayuktāstadā mune |
cakampe dharaṇī śeṣo raviścandraśca tārakāḥ
||10||गगनं पर्वता आसन् नादयुक्तास्तदा मुने ।
चकम्पे धरणी शेषो रविश्चन्द्रश्च तारकाः
tato nṛtyasyātiśayaṃ jñātvā gaurī nyaṣedhayat |
na cakre bālako vākyaṃ yadā gaurīsamīritam
||11||ततो नृत्यस्यातिशयं ज्ञात्वा गौरी न्यषेधयत् ।
न चक्रे बालको वाक्यं यदा गौरीसमीरितम्
nūpurākhyo mahādaityo mahākṛṣṇatanurdṛḍhaḥ |
pātālacaraṇo vyomasaṃsparśidṛḍhamastakaḥ
||12||नूपुराख्यो महादैत्यो महाकृष्णतनुर्दृढः ।
पातालचरणो व्योमसंस्पर्शिदृढमस्तकः
nūpurāntargato duṣṭaḥ sūkṣmarūpaḥ śiśorasau |
sa bālastaṃ babandhāśu māyayā balavattaram
||13||नूपुरान्तर्गतो दुष्टः सूक्ष्मरूपः शिशोरसौ ।
स बालस्तं बबन्धाशु मायया बलवत्तरम्
śaṛnkhalābhiścaturdantaṃ yathā madacyutaṃ gajam |
aṅke jagrāha taṃ bālaṃ punarevādrikanyakā
||14||शृन्खलाभिश्चतुर्दन्तं यथा मदच्युतं गजम् ।
अङ्के जग्राह तं बालं पुनरेवाद्रिकन्यका
tadbhāreṇa pipīḍā'tha bhūbhāreṇa samena sā |
uvāca vacasā gaurī kathaṃ gurutaro bhavān
||15||तद्भारेण पिपीडाऽथ भूभारेण समेन सा ।
उवाच वचसा गौरी कथं गुरुतरो भवान्
idānīmeva jāto'si tasmāduttara me'ṅkataḥ |
mama prāṇā gamiṣyanti tava bhāreṇa bālaka
||16||इदानीमेव जातोऽसि तस्मादुत्तर मेऽङ्कतः ।
मम प्राणा गमिष्यन्ति तव भारेण बालक
ka uvāca
śrutvā māturvaco bālaḥ pīḍitā sā bhṛśaṃ tadā |
uttatāra balādaṅkād dadhāvāṅghriyugaṃ śiśuḥ
||17||श्रुत्वा मातुर्वचो बालः पीडिता सा भृशं तदा ।
उत्ततार बलादङ्काद् दधावाङ्घ्रियुगं शिशुः
tato nisṛtya daityo'sau vyomni babhrāma pakṣivat |
tamasā'vyāpi bhūḥ sarvā tena sañchādite ravau
||18||ततो निसृत्य दैत्योऽसौ व्योम्नि बभ्राम पक्षिवत् ।
तमसाऽव्यापि भूः सर्वा तेन सञ्छादिते रवौ
so'kasmānnipapātorvyāṃ śatadhā cābhavatkhalaḥ |
tataste munayo devāḥ paramānandanirvṛtāḥ
||19||सोऽकस्मान्निपपातोर्व्यां शतधा चाभवत्खलः ।
ततस्ते मुनयो देवाः परमानन्दनिर्वृताः
tuṣṭuvurbālarūpaṃ taṃ paramātmānamavyayam |
devarṣaya ūcuḥ |
na jānīmo vayaṃ deva rūpāṇi tava yanmahaḥ
||20||तुष्टुवुर्बालरूपं तं परमात्मानमव्ययम् ।
देवर्षय ऊचुः ।
न जानीमो वयं देव रूपाणि तव यन्महः
līlāmāyāśca vividhā dainyadānavanāśikāḥ |
caraṇātyājitodaityo ravimaṇḍalalopakaḥ
||21||लीलामायाश्च विविधा दैन्यदानवनाशिकाः ।
चरणात्याजितोदैत्यो रविमण्डललोपकः
bhramitvā vyomani bhṛśaṃ patitaḥ śatadhā'bhavat |
saṃhṛtya jīvasaṅghātān vṛkṣānāśramaparvatān
||22||भ्रमित्वा व्योमनि भृशं पतितः शतधाऽभवत् ।
संहृत्य जीवसङ्घातान् वृक्षानाश्रमपर्वतान्
tava nṛtyaṃ tato vīkṣya sarve nṛtyaṃ pracakrire |
ka uvāca |
tataste pupujuḥ sarve taṃ bālaṃ viśvarūpiṇam |
nṛtyotsave nivṛtte tu gautamādīn visṛjya sā
||23||तव नृत्यं ततो वीक्ष्य सर्वे नृत्यं प्रचक्रिरे ।
क उवाच ।
ततस्ते पुपुजुः सर्वे तं बालं विश्वरूपिणम् ।
नृत्योत्सवे निवृत्ते तु गौतमादीन् विसृज्य सा
pārvatī bālamādāya lālayitvā stanaṃ dadau |
striyaḥ sarvā visṛjyārtha viveśa nijamandiram
||24||पार्वती बालमादाय लालयित्वा स्तनं ददौ ।
स्त्रियः सर्वा विसृज्यार्थ विवेश निजमन्दिरम्
tataḥ punaḥ kadācitsa munibālaiḥ samanvitaḥ |
gṛhādbahiḥ krīḍanārthaṃ yayau cikrīḍa līlayā
||25||ततः पुनः कदाचित्स मुनिबालैः समन्वितः ।
गृहाद्बहिः क्रीडनार्थं ययौ चिक्रीड लीलया
mallayuddhaṃ ca te cakrurdvandvaśo'nekadhā bahu |
pātayāmāsurāgṛhya śikhāyāṃ te parasparam
||26||मल्लयुद्धं च ते चक्रुर्द्वन्द्वशोऽनेकधा बहु ।
पातयामासुरागृह्य शिखायां ते परस्परम्
jaghnuḥ śiraḥ śirobhiśca jānubhirjānunī tathā |
kūrparaṃ kūrpareṇaiva caraṇaṃ caraṇena ca
||27||जघ्नुः शिरः शिरोभिश्च जानुभिर्जानुनी तथा ।
कूर्परं कूर्परेणैव चरणं चरणेन च
ruruhuḥ pṛṣṭhabhāgaṃ te skandhabhāgaṃ parasparam |
lattāprahārānnirjaghnurudare mastake'pi ca
||28||रुरुहुः पृष्ठभागं ते स्कन्धभागं परस्परम् ।
लत्ताप्रहारान्निर्जघ्नुरुदरे मस्तकेऽपि च
kecicca pupujurbālaṃ gandhapuṣpākṣatādibhiḥ |
kecinnītvāśramapadaṃ bhojayāmāsurandhasā
||29||केचिच्च पुपुजुर्बालं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ।
केचिन्नीत्वाश्रमपदं भोजयामासुरन्धसा
namaścakruḥ padayugaṃ kecinmālāṃ daduḥ śubhām |
aviputrasvarūpeṇa daityaḥ sindhupraṇoditaḥ
||30||नमश्चक्रुः पदयुगं केचिन्मालां ददुः शुभाम् ।
अविपुत्रस्वरूपेण दैत्यः सिन्धुप्रणोदितः
yaṃ dṛṣṭvā bhayamabhyeti daṇḍapāṇirbhayānakaḥ |
svabalena jaghānārīṃstīkṣṇadhāranakho balī
||31||यं दृष्ट्वा भयमभ्येति दण्डपाणिर्भयानकः ।
स्वबलेन जघानारींस्तीक्ष्णधारनखो बली
birudaṃ bāhudeśe sa jitvā sarvānnbabandha ha |
viśālākṣo bṛhacchṛṅgo mahāgotravidāraṇaḥ
||32||बिरुदं बाहुदेशे स जित्वा सर्वान्न्बबन्ध ह ।
विशालाक्षो बृहच्छृङ्गो महागोत्रविदारणः
pucchāghātena jīvānāṃ yaścakre nāśanaṃ khalaḥ |
unmūlayāmāsa drumān śaṛṅgāghātena parvatān
||33||पुच्छाघातेन जीवानां यश्चक्रे नाशनं खलः ।
उन्मूलयामास द्रुमान् शृङ्गाघातेन पर्वतान्
pṛṣṭhalagno manuṣyāṇāṃ balānmārayate balī |
sa yayau pārvatībālaṃ hantukāmo mahāsuraḥ
||34||पृष्ठलग्नो मनुष्याणां बलान्मारयते बली ।
स ययौ पार्वतीबालं हन्तुकामो महासुरः
pṛṣṭhato dhāvayitvā sa yāvanmārayate tu tam |
dadhāra śaṛṅgayorbālo hastābhyāṃ tāvadeva hi
||35||पृष्ठतो धावयित्वा स यावन्मारयते तु तम् ।
दधार शृङ्गयोर्बालो हस्ताभ्यां तावदेव हि
ruroha ca sa tatpṛṣṭhe hayapṛṣṭhe yathā'rbhakaḥ |
tato munisutāḥ kecitpucchaṃ dhṛtvā vyakarṣayan
||36||रुरोह च स तत्पृष्ठे हयपृष्ठे यथाऽर्भकः ।
ततो मुनिसुताः केचित्पुच्छं धृत्वा व्यकर्षयन्
keciddaṇḍaiśca laguḍairnijaghnurdaityapuṅgavam |
so'vamatya tu tān jaghne pucchāntena sa satvaram
||37||केचिद्दण्डैश्च लगुडैर्निजघ्नुर्दैत्यपुङ्गवम् ।
सोऽवमत्य तु तान् जघ्ने पुच्छान्तेन स सत्वरम्
nipetuste tadā bhūmau pucchāghātena pīḍitāḥ |
dṛṣṭavā tasya balaṃ bālo'vataracca dadhāra tam
||38||निपेतुस्ते तदा भूमौ पुच्छाघातेन पीडिताः ।
दृष्टवा तस्य बलं बालोऽवतरच्च दधार तम्
āsphālayattadā pṛṣṭhe bhrāmayitvā ciraṃ tu tam |
sahasradhā viśīrṇāṅgo mamāra sahasā'suraḥ
||39||आस्फालयत्तदा पृष्ठे भ्रामयित्वा चिरं तु तम् ।
सहस्रधा विशीर्णाङ्गो ममार सहसाऽसुरः
antyaśabdena tasyātha bibhāya bhuvanatrayam |
vaman raktaṃ bahumukhātprasārya vikṛtaṃ mukham
||40||अन्त्यशब्देन तस्याथ बिभाय भुवनत्रयम् ।
वमन् रक्तं बहुमुखात्प्रसार्य विकृतं मुखम्
tato bālā munīnāṃ te'kathayannacalodbhavām |
anena nidhanaṃ nīta avijeyo mahāsuraḥ
||41||ततो बाला मुनीनां तेऽकथयन्नचलोद्भवाम् ।
अनेन निधनं नीत अविजेयो महासुरः
nihantuṃ naḥ samāyātaḥ krīḍatā balaśālinā |
ka uvāca |
ambā nirīkṣya nihataṃ mahādaityaṃ sutaṃ ca tam
||42||निहन्तुं नः समायातः क्रीडता बलशालिना ।
क उवाच ।
अम्बा निरीक्ष्य निहतं महादैत्यं सुतं च तम्
āścaryaṃ paramaṃ kṛtvā nināya nijamandiram |
dadhyodanaṃ bhrāmayitvā bālopari jalena ha
||43||आश्चर्यं परमं कृत्वा निनाय निजमन्दिरम् ।
दध्योदनं भ्रामयित्वा बालोपरि जलेन ह
tatyāja dūrato gehāt stanapānaṃ tato dadau |
tāni khaṇḍāni daityasya tatyajurdūrato gaṇāḥ
||44||तत्याज दूरतो गेहात् स्तनपानं ततो ददौ ।
तानि खण्डानि दैत्यस्य तत्यजुर्दूरतो गणाः
munayo munipatnyaśca munibālāḥ striyo'pi ca |
praśaśaṃsuḥ sutaṃ gauryā devāḥ puṣpāṇi tatyajuḥ
||45||मुनयो मुनिपत्न्यश्च मुनिबालाः स्त्रियोऽपि च ।
प्रशशंसुः सुतं गौर्या देवाः पुष्पाणि तत्यजुः
āśiṣo'pi dadurviprā nṛtyantesmāpsarogaṇāḥ
||46||आशिषोऽपि ददुर्विप्रा नृत्यन्तेस्माप्सरोगणाः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe nūpūrāsura-meṣāsuravadho nāma navatitamo'dhyāyaḥ || 90 ||