bālacarite śukratyāgo nāma triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
dūtā ūcuḥ
devāntako mahāraudro raudrerdaityaiḥ samāvṛtaḥ |
asaṅkhyairvividhaiḥ kālabhītidairvyomamastakaiḥ
||1||देवान्तको महारौद्रो रौद्रेर्दैत्यैः समावृतः ।
असङ्ख्यैर्विविधैः कालभीतिदैर्व्योममस्तकैः
vayaṃ taddarśanabhrāntāḥ palāyya tvāmupāgatāḥ |
nagarī veṣṭitā rājan kariṣyasi tatkuru
||2||वयं तद्दर्शनभ्रान्ताः पलाय्य त्वामुपागताः ।
नगरी वेष्टिता राजन् करिष्यसि तत्कुरु
ka uvāca
śrutvā dūtamukhād rājā vṛttāttaṃ samakampata |
atimlānatayā yāto bālakaṃ sa vināyakam
||3||श्रुत्वा दूतमुखाद् राजा वृत्तात्तं समकम्पत ।
अतिम्लानतया यातो बालकं स विनायकम्
krīḍantaṃ śiśumadhye taṃ vṛttāntaṃ sarvamabravīt |
rājovāca |
parabrahmannamaste'stu līlāmānuṣavigraha
||4||क्रीडन्तं शिशुमध्ये तं वृत्तान्तं सर्वमब्रवीत् ।
राजोवाच ।
परब्रह्मन्नमस्तेऽस्तु लीलामानुषविग्रह
carācaraguro nānālīlākara namo'stu te |
anekaśo vayaṃ trātāstvayā bālasvarūpiṇā
||5||चराचरगुरो नानालीलाकर नमोऽस्तु ते ।
अनेकशो वयं त्रातास्त्वया बालस्वरूपिणा
idānīmapi rakṣāsmānasmāddevāntakātprabho |
ka uvāca |
evaṃ samprārthitastena kāśirājena bālakaḥ
||6||इदानीमपि रक्षास्मानस्माद्देवान्तकात्प्रभो ।
क उवाच ।
एवं सम्प्रार्थितस्तेन काशिराजेन बालकः
dehaṃ kṛtvā viśālaṃ sa siṃhārūḍho dhanuṣkaraḥ |
siddhibuddhiyuto garjannādayan girikandarāḥ
||7||देहं कृत्वा विशालं स सिंहारूढो धनुष्करः ।
सिद्धिबुद्धियुतो गर्जन्नादयन् गिरिकन्दराः
tejasā lopayansūryaṃ vamannagnikaṇānmukhāt |
bāṇaṃ khaḍgaṃ ca paraśuṃ dhanurhaste vidhārayat
||8||तेजसा लोपयन्सूर्यं वमन्नग्निकणान्मुखात् ।
बाणं खड्गं च परशुं धनुर्हस्ते विधारयत्
nabhomārgeṇa nagarād bahiryāto vināyakaḥ |
kṣveḍitena sa daityānāṃ manāṃsi parikampayan
||9||नभोमार्गेण नगराद् बहिर्यातो विनायकः ।
क्ष्वेडितेन स दैत्यानां मनांसि परिकम्पयन्
dadarśa duṣṭasainyaṃ taṃ devāntakamamarṣaṇam |
asaṅkhyātāstadā daityā babhramuḥ śalabhā iva
||10||ददर्श दुष्टसैन्यं तं देवान्तकममर्षणम् ।
असङ्ख्यातास्तदा दैत्या बभ्रमुः शलभा इव
dṛṣṭvā nānāvidhaṃ sainyaṃ siddhiṃ provāca vighnarāṭ |
ekākinā na sādhyeyaṃ senā nānā vidhīyatām
||11||दृष्ट्वा नानाविधं सैन्यं सिद्धिं प्रोवाच विघ्नराट् ।
एकाकिना न साध्येयं सेना नाना विधीयताम्
svakīyā sādhituṃ daityaṃ kuru śīghramidaṃ vacaḥ |
ka uvāca |
tataḥ siddhirnamaskṛtvā paramātmāṅghripaṅkajam
||12||स्वकीया साधितुं दैत्यं कुरु शीघ्रमिदं वचः ।
क उवाच ।
ततः सिद्धिर्नमस्कृत्वा परमात्माङ्घ्रिपङ्कजम्
devāntakaṃ yodhayituṃ yayau cātha jagarja ca |
ninādaiḥ sarvajantūnāṃ daityānāṃ bhayadāyinī
||13||देवान्तकं योधयितुं ययौ चाथ जगर्ज च ।
निनादैः सर्वजन्तूनां दैत्यानां भयदायिनी
cacāla śeṣo dyauścāpi parvatā vṛkṣasañcayāḥ |
tadgarjitamahārāvaiḥ pratiśabdairanekaśaḥ
||14||चचाल शेषो द्यौश्चापि पर्वता वृक्षसञ्चयाः ।
तद्गर्जितमहारावैः प्रतिशब्दैरनेकशः
sasmāra cāṣṭasiddhīḥ sā tāśca yātā mudānvitāḥ |
aṇimā prathamaṃ prāptā garimā tadantaram
||15||सस्मार चाष्टसिद्धीः सा ताश्च याता मुदान्विताः ।
अणिमा प्रथमं प्राप्ता गरिमा तदन्तरम्
mahimā laghimā cāpi samprāpte tadantaram |
prāptiścaiva tu prākāmyaṃ vaśitvaṃ ca samāyayau
||16||महिमा लघिमा चापि सम्प्राप्ते तदन्तरम् ।
प्राप्तिश्चैव तु प्राकाम्यं वशित्वं च समाययौ
īśitvaṃ tadanu prāptaṃ tāsāṃ sainyamabhūdanu |
gajāśvarathapādāntaṃ nānāyudhavirājitam
||17||ईशित्वं तदनु प्राप्तं तासां सैन्यमभूदनु ।
गजाश्वरथपादान्तं नानायुधविराजितम्
varṣākāle yathā nadyaḥ sāgaraṃ yānti sarvataḥ |
tathā sainyaṃ daśa diśo yāti sma yuddhalālasam
||18||वर्षाकाले यथा नद्यः सागरं यान्ति सर्वतः ।
तथा सैन्यं दश दिशो याति स्म युद्धलालसम्
asaṅkhyavādyanirghoṣaṃ vīraśabdairnadadbhṛśam |
kṛtāntasadṛśānvīrān bhūgolaprāśanotsukān
||19||असङ्ख्यवाद्यनिर्घोषं वीरशब्दैर्नदद्भृशम् ।
कृतान्तसदृशान्वीरान् भूगोलप्राशनोत्सुकान्
dṛṣṭvā devāntakaḥ svāntaṃ cintayāmāsa cetasā |
bālaṃ kṣaṇena jeṣyāmītyevaṃ yuddhāya cāgataḥ
||20||दृष्ट्वा देवान्तकः स्वान्तं चिन्तयामास चेतसा ।
बालं क्षणेन जेष्यामीत्येवं युद्धाय चागतः
akasmādīdṛśaṃ sainyaṃ kuta etadvinirgatam |
dṛṣṭaṃ vicitrasāmarthyaṃ bālasya māyayā kṛtam
||21||अकस्मादीदृशं सैन्यं कुत एतद्विनिर्गतम् ।
दृष्टं विचित्रसामर्थ्यं बालस्य मायया कृतम्
mariṣye mārayiṣye vā jīvatsyājyo yaśo na hi |
evaṃ vadati daityendra senānyaḥ prābruvan vacaḥ
||22||मरिष्ये मारयिष्ये वा जीवत्स्याज्यो यशो न हि ।
एवं वदति दैत्येन्द्र सेनान्यः प्राब्रुवन् वचः
vayaṃ yotsyāmahe sainyai rakṣa pṛṣṭaṃ jayo bhavet |
pītvā vākyāmṛtaṃ teṣāṃ hṛṣṭo devāntako'bravīt
||23||वयं योत्स्यामहे सैन्यै रक्ष पृष्टं जयो भवेत् ।
पीत्वा वाक्यामृतं तेषां हृष्टो देवान्तकोऽब्रवीत्
samyaguktaṃ mahāvīrā yāntu yuddhāya yāmi ca |
jayo'stu mama vākyena bhavatāṃ puṇyakarmaṇām
||24||सम्यगुक्तं महावीरा यान्तु युद्धाय यामि च ।
जयोऽस्तु मम वाक्येन भवतां पुण्यकर्मणाम्
āśiṣaṃ parigṛhyaiva namaskṛtvā surāntakam |
kardamo nāma daityo'tha yayau vyūhaṃ rathākṛtim
||25||आशिषं परिगृह्यैव नमस्कृत्वा सुरान्तकम् ।
कर्दमो नाम दैत्योऽथ ययौ व्यूहं रथाकृतिम्
dīrghadanto yayau cakravyūhaṃ paramadurjayam |
garimṇā vīramukhyaistu racitaṃ vīramohanam
||26||दीर्घदन्तो ययौ चक्रव्यूहं परमदुर्जयम् ।
गरिम्णा वीरमुख्यैस्तु रचितं वीरमोहनम्
prathimnā pālitaṃ vyūhaṃ tālajaṅgho yayau mudā |
mahimnā racitaṃ vyūhaṃ yakṣmanāmā samāyayau
||27||प्रथिम्ना पालितं व्यूहं तालजङ्घो ययौ मुदा ।
महिम्ना रचितं व्यूहं यक्ष्मनामा समाययौ
prāptyā viracitaṃ vyūhaṃ yayau ghaṇṭāsuro mahān |
prākāmyaracitaṃ vyūhaṃ raktakeśo balānvitam
||28||प्राप्त्या विरचितं व्यूहं ययौ घण्टासुरो महान् ।
प्राकाम्यरचितं व्यूहं रक्तकेशो बलान्वितम्
kālāntako yayau vyūhaṃ vaśitāracitaṃ param |
īśitāracitaṃ vyūhaṃ durjayo'bhiyayau balī
||29||कालान्तको ययौ व्यूहं वशितारचितं परम् ।
ईशितारचितं व्यूहं दुर्जयोऽभिययौ बली
eteṣāṃ vacasā'śakyaṃ vaktuṃ sāmarthyamañjasā |
aṣṭau vyūhānayudhyanta daityā aṣṭau mahābalāḥ
||30||एतेषां वचसाऽशक्यं वक्तुं सामर्थ्यमञ्जसा ।
अष्टौ व्यूहानयुध्यन्त दैत्या अष्टौ महाबलाः
parasparaṃ vinighnantaḥparān paramadurjayān |
śaradhārā vimuñcanto jaladhārā yathā ghanāḥ
||31||परस्परं विनिघ्नन्तःपरान् परमदुर्जयान् ।
शरधारा विमुञ्चन्तो जलधारा यथा घनाः
cicchiduruttamāṅgāni śastrairnānāvidhairbhaṭāḥ |
nihataiśca tadāvīrairgajairaśvairvasundharā
||32||चिच्छिदुरुत्तमाङ्गानि शस्त्रैर्नानाविधैर्भटाः ।
निहतैश्च तदावीरैर्गजैरश्वैर्वसुन्धरा
ūrubhirjānubhirhastaiśchinnairāsītsudurgamā |
kheṭāni purataḥ kṛtvā jaghnuḥ pādāṃśca kecana
||33||ऊरुभिर्जानुभिर्हस्तैश्छिन्नैरासीत्सुदुर्गमा ।
खेटानि पुरतः कृत्वा जघ्नुः पादांश्च केचन
uḍḍīya girivat kecitpeturvīreṣu cūrṇitum |
rajo'ndhakāre nājñāsītsvīyaḥ svīyaṃ parasparam
||34||उड्डीय गिरिवत् केचित्पेतुर्वीरेषु चूर्णितुम् ।
रजोऽन्धकारे नाज्ञासीत्स्वीयः स्वीयं परस्परम्
tato nipetuḥ sahasā daityā devahatā bhuvi |
devā hatāśca daityāśca kurvate bhairavān ravān
||35||ततो निपेतुः सहसा दैत्या देवहता भुवि ।
देवा हताश्च दैत्याश्च कुर्वते भैरवान् रवान्
kabandhā yuyudhustatra mumuduścāpsarogaṇāḥ |
śuśubhuḥ śastrasaṅghātaiḥ puṣpitāḥ kiṃśukā yathā
||36||कबन्धा युयुधुस्तत्र मुमुदुश्चाप्सरोगणाः ।
शुशुभुः शस्त्रसङ्घातैः पुष्पिताः किंशुका यथा
śukrastatra mṛtāndaityānujjīvayati vidyayā |
aṣṭau vyūhā yayuścintāṃ mṛtaśeṣā balānvitāḥ
||37||शुक्रस्तत्र मृतान्दैत्यानुज्जीवयति विद्यया ।
अष्टौ व्यूहा ययुश्चिन्तां मृतशेषा बलान्विताः
īśitāyai tataḥ procuḥ sarve te śukraceṣṭitam |
tasyāḥ krodhavaśādekā kṛtyā syānnirgatā puraḥ
||38||ईशितायै ततः प्रोचुः सर्वे ते शुक्रचेष्टितम् ।
तस्याः क्रोधवशादेका कृत्या स्यान्निर्गता पुरः
kaṭākṣeṇa tayā''jñaptā bhārgavaṃ tu nije bhage |
kṛtvā tadā'ntardadhe sā paścāttatyāja barbare
||39||कटाक्षेण तयाऽऽज्ञप्ता भार्गवं तु निजे भगे ।
कृत्वा तदाऽन्तर्दधे सा पश्चात्तत्याज बर्बरे
tena barbaradeśīyaṃ taṃ vadanti manīṣiṇaḥ |
tato mumudire devā yuyudhuśca balānvitāḥ
||40||तेन बर्बरदेशीयं तं वदन्ति मनीषिणः ।
ततो मुमुदिरे देवा युयुधुश्च बलान्विताः
nihanyamānā daiteyāḥ palāyanaparā yayuḥ |
kecicca śaraṇaṃ prāptā rakṣa rakṣeti cāpare
||41||निहन्यमाना दैतेयाः पलायनपरा ययुः ।
केचिच्च शरणं प्राप्ता रक्ष रक्षेति चापरे
pratyūcurdevagandharvānaṇimādikṛtāṃstadā |
kadā vijayino daityāḥ kadācid devatāgaṇāḥ
||42||प्रत्यूचुर्देवगन्धर्वानणिमादिकृतांस्तदा ।
कदा विजयिनो दैत्याः कदाचिद् देवतागणाः
abhavan yuddhaniratāḥ parasparajayaiṣiṇaḥ |
dvandvayuddhamabhūd ghoraṃ tasminnuparate yudhi
||43||अभवन् युद्धनिरताः परस्परजयैषिणः ।
द्वन्द्वयुद्धमभूद् घोरं तस्मिन्नुपरते युधि
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite śukratyāgo nāma triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 63 ||