``karmasaṃnyāsa''yogonāma caturtho'dhyāyaḥ
4 ekacatvāriṃśādadhikaśatatamo'dhyāyaḥ |
vareṇya uvāca |
saṃnyastiścaiva yogaśca karmaṇāṃ varṇyate tvayā |
ubhayorniścitaṃ tvekaṃ śreyo yad vada me prabho
||1||४ एकचत्वारिंशादधिकशततमोऽध्यायः ।
वरेण्य उवाच ।
संन्यस्तिश्चैव योगश्च कर्मणां वर्ण्यते त्वया ।
उभयोर्निश्चितं त्वेकं श्रेयो यद् वद मे प्रभो
śrīgajānana uvāca
kriyāyogo viyogaścāpyubhau mokṣasya sādhane |
tayormadhye kriyāyogastyāgāttasya viśiṣyate
||2||क्रियायोगो वियोगश्चाप्युभौ मोक्षस्य साधने ।
तयोर्मध्ये क्रियायोगस्त्यागात्तस्य विशिष्यते
dvandvaduḥkhasaho'dveṣṭā yo na kāṅkṣati kiñcana |
mucyate bandhanātsadyo nityaṃ saṃnyāsavān sukham
||3||द्वन्द्वदुःखसहोऽद्वेष्टा यो न काङ्क्षति किञ्चन ।
मुच्यते बन्धनात्सद्यो नित्यं संन्यासवान् सुखम्
vadanti bhinnaphalakau karmaṇastyāgasaṅgrahau |
mūḍhālpajñānataścaikaṃ saṃyuñjīta vicakṣaṇaḥ
||4||वदन्ति भिन्नफलकौ कर्मणस्त्यागसङ्ग्रहौ ।
मूढाल्पज्ञानतश्चैकं संयुञ्जीत विचक्षणः
(mūḍhālpajñānastayorekaṃ) yadeva prāpyate tyāgāttadeva yogataḥ phalam |
saṅgrahaṃ karmaṇo yogaṃ yo vindati sa vindati
||5||(मूढाल्पज्ञानस्तयोरेकं) यदेव प्राप्यते त्यागात्तदेव योगतः फलम् ।
सङ्ग्रहं कर्मणो योगं यो विन्दति स विन्दति
kevalaṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ na vidurbudhāḥ |
kurvannanicchayā karmayogī brahmaiva jāyate
||6||केवलं कर्मणां न्यासं संन्यासं न विदुर्बुधाः ।
कुर्वन्ननिच्छया कर्मयोगी ब्रह्मैव जायते
nirmalo yatacittātmā jitakho yogatatparaḥ |
ātmānaṃ sarvabhūtasthaṃ paśyan kurvan na lipyate
||7||निर्मलो यतचित्तात्मा जितखो योगतत्परः ।
आत्मानं सर्वभूतस्थं पश्यन् कुर्वन् न लिप्यते
tattvavid yogayuktātmā karomīti na manyate |
ekādaśānīndriyāṇi kurvanti karmasaṅkhyayā
||8||तत्त्वविद् योगयुक्तात्मा करोमीति न मन्यते ।
एकादशानीन्द्रियाणि कुर्वन्ति कर्मसङ्ख्यया
tatsarvamarpayedbrahmaṇyapi karma karoti yaḥ |
na lipyate puṇyapāpairabhrairbhānuryathābhragaḥ
||9||तत्सर्वमर्पयेद्ब्रह्मण्यपि कर्म करोति यः ।
न लिप्यते पुण्यपापैरभ्रैर्भानुर्यथाभ्रगः
kāyikaṃ vācikaṃ bauddhamaindriyaṃ mānasaṃ tathā |
tyaktvāśāṃ karma kurvanti yogajñāścittaśuddhaye
||10||कायिकं वाचिकं बौद्धमैन्द्रियं मानसं तथा ।
त्यक्त्वाशां कर्म कुर्वन्ति योगज्ञाश्चित्तशुद्धये
yogahīno naraḥ karma phalehayā karotyalam |
baddhyate karmabījaiḥ sa tato duḥkhaṃ samaśnute
||11||योगहीनो नरः कर्म फलेहया करोत्यलम् ।
बद्ध्यते कर्मबीजैः स ततो दुःखं समश्नुते
manasā sakalaṃ karma tyaktvā yogī sukhaṃ vaset |
na kurvan kārayan vāpi nandan svabhre supattane
||12||मनसा सकलं कर्म त्यक्त्वा योगी सुखं वसेत् ।
न कुर्वन् कारयन् वापि नन्दन् स्वभ्रे सुपत्तने
na kriyā na ca kartṛtvaṃ kasyacitsṛjyate mayā |
na kriyābījasamparkaḥ śaktyā tatkriyate'khilam
||13||न क्रिया न च कर्तृत्वं कस्यचित्सृज्यते मया ।
न क्रियाबीजसम्पर्कः शक्त्या तत्क्रियतेऽखिलम्
kasyacit puṇyapāpāni na spṛśāmi vibhurnṛpa |
jñānamūḍhā vimuhyanti mohenāvṛtabuddhayaḥ
||14||कस्यचित् पुण्यपापानि न स्पृशामि विभुर्नृप ।
ज्ञानमूढा विमुह्यन्ति मोहेनावृतबुद्धयः
vivekenātmano jñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanā |
teṣāṃ vikāśamāyāti jñānamādityavatparam
||15||विवेकेनात्मनो ज्ञानं येषां नाशितमात्मना ।
तेषां विकाशमायाति ज्ञानमादित्यवत्परम्
manniṣṭhā maddhiyo'tyantaṃ maccittā mayi tatparāḥ |
apunarbhavamāyānti vijñānanāśitainasaḥ
||16||मन्निष्ठा मद्धियोऽत्यन्तं मच्चित्ता मयि तत्पराः ।
अपुनर्भवमायान्ति विज्ञाननाशितैनसः
jñānavijñānasaṃyukte dvije gavi gajādiṣu |
samekṣaṇā mahātmānaḥ paṇḍitāḥ śvapace śuni
||17||ज्ञानविज्ञानसंयुक्ते द्विजे गवि गजादिषु ।
समेक्षणा महात्मानः पण्डिताः श्वपचे शुनि
vaśyaḥsvargo jagatteṣāṃ jīvanmuktāḥ samekṣaṇāḥ |
yato'doṣaṃ brahmasamaṃ tasmāt tairviṣayīkṛtam
||18||वश्यःस्वर्गो जगत्तेषां जीवन्मुक्ताः समेक्षणाः ।
यतोऽदोषं ब्रह्मसमं तस्मात् तैर्विषयीकृतम्
(taistadvaśīkṛtam) priyāpriye prāpya harṣadveṣau ye prāpnuvanti na |
brahmāśritā asammūḍhā brahmajñāḥ samabuddhayaḥ
||19||(तैस्तद्वशीकृतम्) प्रियाप्रिये प्राप्य हर्षद्वेषौ ये प्राप्नुवन्ति न ।
ब्रह्माश्रिता असम्मूढा ब्रह्मज्ञाः समबुद्धयः
vareṇya uvāca
kiṃ sukhaṃ triṣu lokeṣu devagandharvayoniṣu |
bhagavankṛpayā tanme vada vidyāviśārada
||20||किं सुखं त्रिषु लोकेषु देवगन्धर्वयोनिषु ।
भगवन्कृपया तन्मे वद विद्याविशारद
gaṇeśa uvāca
ānandamaśnute saktaḥ svātmārāmo nijātmani
||20||आनन्दमश्नुते सक्तः स्वात्मारामो निजात्मनि
avināśi sukhaṃ taddhi na sukhaṃ viṣayādiṣu ||
viṣayotthāni saukhyāni duḥkhānāṃ tāni hetavaḥ
||21||अविनाशि सुखं तद्धि न सुखं विषयादिषु ॥
विषयोत्थानि सौख्यानि दुःखानां तानि हेतवः
utpattināśayuktāni tatrāsakto na tattvavit ||
kāraṇe sati kāmasya krodhasya sahate ca yaḥ
||22||उत्पत्तिनाशयुक्तानि तत्रासक्तो न तत्त्ववित् ॥
कारणे सति कामस्य क्रोधस्य सहते च यः
tau jetuṃ varṣmavirahāt sa sukhaṃ ciramaśnute ||
antarniṣṭho'ntaḥprakāśo'ntaḥsukho'ntoratirlabhet
||23||तौ जेतुं वर्ष्मविरहात् स सुखं चिरमश्नुते ॥
अन्तर्निष्ठोऽन्तःप्रकाशोऽन्तःसुखोऽन्तोरतिर्लभेत्
asandigdho'kṣayaṃ brahma sarvabhūtahitārthakṛt ||
jetāraḥ ṣaḍ ripūṇāṃ ye śamino daminastathā
||24||असन्दिग्धोऽक्षयं ब्रह्म सर्वभूतहितार्थकृत् ॥
जेतारः षड् रिपूणां ये शमिनो दमिनस्तथा
teṣāṃ samaṃ tato brahma svātmajñānāṃ vibhātyaho ||
āsaneṣu samāsīnastyaktvemān viṣayānbahiḥ
||25||तेषां समं ततो ब्रह्म स्वात्मज्ञानां विभात्यहो ॥
आसनेषु समासीनस्त्यक्त्वेमान् विषयान्बहिः
saṃstabhya bhṛkuṭīmāste prāṇāyāmaparāyaṇaḥ ||
prāṇāyāmaṃ tu saṃrodhaṃ prāṇāpānasamudbhavam
||26||संस्तभ्य भृकुटीमास्ते प्राणायामपरायणः ॥
प्राणायामं तु संरोधं प्राणापानसमुद्भवम्
vadanti munayastaṃ ca tridhābhūtaṃ vipaścitaḥ ||
pramāṇaṃ bhedato viddhi laghumadhyamamuttamam
||27||वदन्ति मुनयस्तं च त्रिधाभूतं विपश्चितः ॥
प्रमाणं भेदतो विद्धि लघुमध्यममुत्तमम्
daśabhirdvyadhikairvarṇaiḥ prāṇāyāmo laghuḥsmṛtaḥ ||
caturviṃśatyakṣaro yo madhyamaḥ sa udāhṛtaḥ
||28||दशभिर्द्व्यधिकैर्वर्णैः प्राणायामो लघुःस्मृतः ॥
चतुर्विंशत्यक्षरो यो मध्यमः स उदाहृतः
ṣaṭtriṃśallaghuvarṇo ya uttamaḥ so'bhidhīyate ||
siṃhaṃ śārdūlakaṃ vāpi mattebhaṃ mṛdutāṃ yathā
||29||षट्त्रिंशल्लघुवर्णो य उत्तमः सोऽभिधीयते ॥
सिंहं शार्दूलकं वापि मत्तेभं मृदुतां यथा
nayanti prāṇinastadvat prāṇāpānau susādhayet ||
pīḍayanti mṛgāṃste na lokān vaśyaṃ gatā nṛpa
||30||नयन्ति प्राणिनस्तद्वत् प्राणापानौ सुसाधयेत् ॥
पीडयन्ति मृगांस्ते न लोकान् वश्यं गता नृप
dahatyenastathā vāyaḥ saṃstabdho na ca tattanum ||
yathā yathā naraḥ kaścitsopānāvalimākramet
||31||दहत्येनस्तथा वायः संस्तब्धो न च तत्तनुम् ॥
यथा यथा नरः कश्चित्सोपानावलिमाक्रमेत्
tathā tathā vaśīkuryāt prāṇāpānau hi yogavit ||
pūrakaṃ kumbhakaṃ caiva recakaṃ ca tatobhyaset
||32||तथा तथा वशीकुर्यात् प्राणापानौ हि योगवित् ॥
पूरकं कुम्भकं चैव रेचकं च ततोभ्यसेत्
atītānāgatajñānī tataḥ syājjagatītale ||
prāṇāyāmairdvādaśabhiruttamairdhāraṇā matā
||33||अतीतानागतज्ञानी ततः स्याज्जगतीतले ॥
प्राणायामैर्द्वादशभिरुत्तमैर्धारणा मता
yogastu dhāraṇe dve syād yogīśaste sadā'bhyaset ||
evaṃ yaḥ kurute rājaṃ trikālajñaḥ sa jāyate
||34||योगस्तु धारणे द्वे स्याद् योगीशस्ते सदाऽभ्यसेत् ॥
एवं यः कुरुते राजं त्रिकालज्ञः स जायते
anāyāsena tasya syādvaśyaṃ lokatrayaṃ nṛpa ||
brahmarūpaṃ jagatsarvaṃ paśyati svāntarātmani
||35||अनायासेन तस्य स्याद्वश्यं लोकत्रयं नृप ॥
ब्रह्मरूपं जगत्सर्वं पश्यति स्वान्तरात्मनि
evaṃ yogaśca saṃnyāsaḥ samānaphaladāyinau ||
jantūnāṃ hitakartāraṃ karmaṇāṃ phaladāyinam
||36||एवं योगश्च संन्यासः समानफलदायिनौ ॥
जन्तूनां हितकर्तारं कर्मणां फलदायिनम्
māṃ jñātvā muktimāpnoti trailokyasyeśvaraṃ vibhum
||37||मां ज्ञात्वा मुक्तिमाप्नोति त्रैलोक्यस्येश्वरं विभुम्
oṃ tatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārthaśāstre śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde ``karmasaṃnyāsa''yogonāma caturtho'dhyāyaḥ
||4||ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थशास्त्रे श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखण्डे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे ``कर्मसंन्यास''योगोनाम चतुर्थोऽध्यायः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe karmasaṃnyāsayogonāma ekacatvāriṃśādadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 141 ||