bālacarite bhīmarākṣasayorjanmavarṇanaṃ nāmaṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
sa rājakāryaṃ kurute svayaṃ bhuṅkte varastriyaḥ |
rāṣṭre śaṛṇoti rāmāṃ so'pati vā sapatiṃ tathā
||1||स राजकार्यं कुरुते स्वयं भुङ्क्ते वरस्त्रियः ।
राष्ट्रे शृणोति रामां सोऽपति वा सपतिं तथा
balādānayate bhoktuṃ krandatāṃ rudatāmapi |
na vā gaṇayate jñātibhedaṃ viṣayalampaṭaḥ
||2||बलादानयते भोक्तुं क्रन्दतां रुदतामपि ।
न वा गणयते ज्ञातिभेदं विषयलम्पटः
yā connatakucā nārī tasya dṛṣṭipathaṃ gatā |
tāmāliṅgyatyasau kāmī cumbatīmāṃ yabhatyapi
||3||या चोन्नतकुचा नारी तस्य दृष्टिपथं गता ।
तामालिङ्ग्यत्यसौ कामी चुम्बतीमां यभत्यपि
paradravyāṇi gṛhṇāti striyo'pi sa balāt punaḥ |
so'pi tāddgguṇo mantrī duṣṭabuddhipathe rataḥ
||4||परद्रव्याणि गृह्णाति स्त्रियोऽपि स बलात् पुनः ।
सोऽपि ताद्द्ग्गुणो मन्त्री दुष्टबुद्धिपथे रतः
evaṃ durācāraratau na kanyāṃ na ca mātaram |
na varjayantau sambhoge bhaginīmapi nirghṛṇau
||5||एवं दुराचाररतौ न कन्यां न च मातरम् ।
न वर्जयन्तौ सम्भोगे भगिनीमपि निर्घृणौ
na brahmahatyāṃ manuto na strībālavadhaṃ tathā |
evaṃ pāpasamācārau pāpasya parvatāviva
||6||न ब्रह्महत्यां मनुतो न स्त्रीबालवधं तथा ।
एवं पापसमाचारौ पापस्य पर्वताविव
āstāmubhau duṣṭabuddhī rājāmātyau suduḥsahau |
na brāhmaṇo yatirvāpi tadgṛhe yāti bhikṣitum
||7||आस्तामुभौ दुष्टबुद्धी राजामात्यौ सुदुःसहौ ।
न ब्राह्मणो यतिर्वापि तद्गृहे याति भिक्षितुम्
na rāṣṭre nāma tasyāpi gṛhṇāti prakṛterapi |
ekadā mṛgayārthaṃ tau yātaḥ sma gahanaṃ vanam
||8||न राष्ट्रे नाम तस्यापि गृह्णाति प्रकृतेरपि ।
एकदा मृगयार्थं तौ यातः स्म गहनं वनम्
ghnataḥ sma mṛgayūthāni pakṣiyūthānyanekaśaḥ |
tāni prāpayya nagaramaśvārūḍhau svayaṃ punaḥ
||9||घ्नतः स्म मृगयूथानि पक्षियूथान्यनेकशः ।
तानि प्रापय्य नगरमश्वारूढौ स्वयं पुनः
vaināyakaṃ mahāsthānaṃ pathitau paśyataḥ sma ha |
yasmin virājite mūrtirjīṇā vaināyakī śubhā
||10||वैनायकं महास्थानं पथितौ पश्यतः स्म ह ।
यस्मिन् विराजिते मूर्तिर्जीणा वैनायकी शुभा
sthāpitā rāmapitrā sā putrārthaṃ kurvatā tapaḥ |
bhaktyā sākṣātkṛro yatra devadevo vināyakaḥ
||11||स्थापिता रामपित्रा सा पुत्रार्थं कुर्वता तपः ।
भक्त्या साक्षात्कृरो यत्र देवदेवो विनायकः
daśākṣareṇa mantreṇa dhyāyatā bahuvāsaram |
dattvā tasmai varān devo vidhate vāñchitānapi
||12||दशाक्षरेण मन्त्रेण ध्यायता बहुवासरम् ।
दत्त्वा तस्मै वरान् देवो विधते वाञ्छितानपि
tato vasiṣṭhahastena teneyaṃ sthāpitā dṛḍhā |
varadeti ca nāmāsyā vasiṣṭhena kṛtaṃ tataḥ
||13||ततो वसिष्ठहस्तेन तेनेयं स्थापिता दृढा ।
वरदेति च नामास्या वसिष्ठेन कृतं ततः
asya darśanato nṝṇāṃ purūṣārthāścaturvidhāḥ |
smaraṇāt pūjanād vāpi setsyante nātra saṃśayaḥ
||14||अस्य दर्शनतो नॄणां पुरूषार्थाश्चतुर्विधाः ।
स्मरणात् पूजनाद् वापि सेत्स्यन्ते नात्र संशयः
evaṃ vasiṣṭhavākyena sthānaṃ tad bhuvi paprathe |
gaṇeśabhajanenā'sya smaraṇenā'rcanena ca
||15||एवं वसिष्ठवाक्येन स्थानं तद् भुवि पप्रथे ।
गणेशभजनेनाऽस्य स्मरणेनाऽर्चनेन च
rāmalakṣmaṇabharatāḥ śatrughnasahitāḥ sutāḥ |
jātā lokeṣu vikhyātāḥ sarvajñāḥ śūrasammatāḥ
||16||रामलक्ष्मणभरताः शत्रुघ्नसहिताः सुताः ।
जाता लोकेषु विख्याताः सर्वज्ञाः शूरसम्मताः
evaṃ dṛṣṭvā mahāramyaṃ prāsādaṃ rājanirmitam |
uttare turaśvapṛṣṭhād rājāmātyau pupūjatuḥ
||17||एवं दृष्ट्वा महारम्यं प्रासादं राजनिर्मितम् ।
उत्तरे तुरश्वपृष्ठाद् राजामात्यौ पुपूजतुः
patraiḥ puṣpairnematustaṃ sarvapāpāharaṃ vibhum |
pradakṣiṇīkṛtya vibhumīyatuḥ kṣaṇamātrataḥ
||18||पत्रैः पुष्पैर्नेमतुस्तं सर्वपापाहरं विभुम् ।
प्रदक्षिणीकृत्य विभुमीयतुः क्षणमात्रतः
etadeva paraṃ puṇyaṃ daivājjātaṃ tayostadā |
evaṃ pāpasamācārau rājyaṃ kṛtvā'tha mamratuḥ
||19||एतदेव परं पुण्यं दैवाज्जातं तयोस्तदा ।
एवं पापसमाचारौ राज्यं कृत्वाऽथ मम्रतुः
badhvā pāśairyāmyadūtairnītau tau śamanāntikam |
citraguptaṃ samāhūya papraccha sa śubhāśubham
||20||बध्वा पाशैर्याम्यदूतैर्नीतौ तौ शमनान्तिकम् ।
चित्रगुप्तं समाहूय पप्रच्छ स शुभाशुभम्
tenoktaṃ na tayorasti puṇyaleśo raveḥ suta |
pāpānāṃ gaṇanā nāsti dūtāṃścaivedamabravīt
||21||तेनोक्तं न तयोरस्ति पुण्यलेशो रवेः सुत ।
पापानां गणना नास्ति दूतांश्चैवेदमब्रवीत्
badhyatāṃ badhyatāmetau lohadaṇḍena pātyatām |
kuṇḍe vīcimaye paṅkti sahasraparivatsarān
||22||बध्यतां बध्यतामेतौ लोहदण्डेन पात्यताम् ।
कुण्डे वीचिमये पङ्क्ति सहस्रपरिवत्सरान्
ekaikasmin krameṇaitau kuṇḍe bhuktvā'ghasañcayān |
kṣipyatāṃ mṛtyuloke ca nīcayonigatāvubhau
||23||एकैकस्मिन् क्रमेणैतौ कुण्डे भुक्त्वाऽघसञ्चयान् ।
क्षिप्यतां मृत्युलोके च नीचयोनिगतावुभौ
anayoḥ puṇyaleśo'sti dūtāḥ śaṛṇuta tatkṛtim |
prasaṅgādarcito dṛṣṭo deva ābhyāṃ gajānanaḥ
||24||अनयोः पुण्यलेशोऽस्ति दूताः शृणुत तत्कृतिम् ।
प्रसङ्गादर्चितो दृष्टो देव आभ्यां गजाननः
tena puṇyena so'pyetāvuddhariṣyatī tatra vai |
evamākarṇya tadvākyaṃ dūtairbaddhau hatau dṛḍham
||25||तेन पुण्येन सोऽप्येतावुद्धरिष्यती तत्र वै ।
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं दूतैर्बद्धौ हतौ दृढम्
kumbhīpāke śoṇitode niraye raurave'pi tau |
nikṣiptau kālakūṭe ca kramaśaḥ śatavatsarān
||26||कुम्भीपाके शोणितोदे निरये रौरवेऽपि तौ ।
निक्षिप्तौ कालकूटे च क्रमशः शतवत्सरान्
tāmisre cāndhatāmisre pūyaśoṇitakardame |
kaṇṭake tu kṣatāṅgau tau santaptau taptavāluke
||27||तामिस्रे चान्धतामिस्रे पूयशोणितकर्दमे ।
कण्टके तु क्षताङ्गौ तौ सन्तप्तौ तप्तवालुके
vikṣatau kṛmibhistatra bhṛśaṃ sūcīmukhairubhau |
asipatravane ghore tato nītāvubhāvapi
||28||विक्षतौ कृमिभिस्तत्र भृशं सूचीमुखैरुभौ ।
असिपत्रवने घोरे ततो नीतावुभावपि
yatra śastrābhighātena varṣmabhidyatipāpinām |
tatastaptaśilāyāṃ to niṣpiṣṭau ghanaghātataḥ
||29||यत्र शस्त्राभिघातेन वर्ष्मभिद्यतिपापिनाम् ।
ततस्तप्तशिलायां तो निष्पिष्टौ घनघाततः
bhuñjantau narakānekaviṃśati bahuvāsaram |
na duḥkhaṃ śakyate vaktuṃ śeṣeṇā'śeṣatastayoḥ
||30||भुञ्जन्तौ नरकानेकविंशति बहुवासरम् ।
न दुःखं शक्यते वक्तुं शेषेणाऽशेषतस्तयोः
evaṃ kati sahasrāṇi bhuktvā bhogānanekaśaḥ |
nistīrṇabhogau tau pāpaśeṣeṇa bhuvamāgatau
||30||एवं कति सहस्राणि भुक्त्वा भोगाननेकशः ।
निस्तीर्णभोगौ तौ पापशेषेण भुवमागतौ
eko jātaḥ kākayonau kauśiko'bhūt paro'pi ca |
tata eko darduro'bhūdaparaḥ saraṭo'bhavat
||31||एको जातः काकयोनौ कौशिकोऽभूत् परोऽपि च ।
तत एको दर्दुरोऽभूदपरः सरटोऽभवत्
tata eko viṣadharo'paro'bhūd vṛściko'pi ca |
tatrāpi kurvataḥ pāpaṃ nānālokānvidaṃśataḥ
||32||तत एको विषधरोऽपरोऽभूद् वृश्चिकोऽपि च ।
तत्रापि कुर्वतः पापं नानालोकान्विदंशतः
śvamārjārayoryonau jātau nakulasūkarau |
vṛkajambukayoryonau jātau ghoṭakagardabhau
||33||श्वमार्जारयोर्योनौ जातौ नकुलसूकरौ ।
वृकजम्बुकयोर्योनौ जातौ घोटकगर्दभौ
tata uṣṭragajau jātau tato nakra mahājhaṣau |
tato vyāghramṛgau jātau tato vṛṣabhamāhiṣau
||34||तत उष्ट्रगजौ जातौ ततो नक्र महाझषौ ।
ततो व्याघ्रमृगौ जातौ ततो वृषभमाहिषौ
evaṃ nānāyonigatau jātau cāṇḍālakīṭakau |
rākṣasībhillayoryono tataścānte samīyatuḥ
||35||एवं नानायोनिगतौ जातौ चाण्डालकीटकौ ।
राक्षसीभिल्लयोर्योनो ततश्चान्ते समीयतुः
piṅgākṣo durbuddhiriti nāmnā khyātau ca bhūtale |
ājanmakṛtapāpasya kathyate bahudoṣatā
||36||पिङ्गाक्षो दुर्बुद्धिरिति नाम्ना ख्यातौ च भूतले ।
आजन्मकृतपापस्य कथ्यते बहुदोषता
yadā to rājaprakṛtī āstāṃ pāparatau purā |
ekaṃ puṇyaṃ tayorāsīn mṛgayāyāṃ prasarpatoḥ
||37||यदा तो राजप्रकृती आस्तां पापरतौ पुरा ।
एकं पुण्यं तयोरासीन् मृगयायां प्रसर्पतोः
vināyakasya namanaṃ darśanaṃ ca pradakṣiṇā |
arcanaṃ phalapuṣpādyaistuṣṭa āsīd gajānanaḥ
||38||विनायकस्य नमनं दर्शनं च प्रदक्षिणा ।
अर्चनं फलपुष्पाद्यैस्तुष्ट आसीद् गजाननः
agādhaṃ tattayoḥ puṇyamāsīt tajjanmasañcitam |
yadā purā rākṣaso'sau bhīmaṃ bhakṣitumāgataḥ
||39||अगाधं तत्तयोः पुण्यमासीत् तज्जन्मसञ्चितम् ।
यदा पुरा राक्षसोऽसौ भीमं भक्षितुमागतः
sa ārūḍhaḥ śamīvṛkṣaṃ tatpatrāṇi ca mastake |
patitāni gaṇeśasya tuṣṭo'bhūt sa dvayorapi
||40||स आरूढः शमीवृक्षं तत्पत्राणि च मस्तके ।
पतितानि गणेशस्य तुष्टोऽभूत् स द्वयोरपि
divyadehaṃ tayordattvā svarlokaṃ prāprad vibhuḥ |
etatte kathitaṃ pūrvajanmakarma mayā tayoḥ
||41||दिव्यदेहं तयोर्दत्त्वा स्वर्लोकं प्राप्रद् विभुः ।
एतत्ते कथितं पूर्वजन्मकर्म मया तयोः
śamīpatrārcanādeva tuṣṭo'bhūt sa gajānanaḥ |
yathā'yaṃ sthāpitastena vāmanena tadapyaham
||42||शमीपत्रार्चनादेव तुष्टोऽभूत् स गजाननः ।
यथाऽयं स्थापितस्तेन वामनेन तदप्यहम्
kathayāmi mune sarvaṃ tadanuṣṭhānameva ca |
yathā ca gaṇanātho'sya prasanno varado'bhavat
||43||कथयामि मुने सर्वं तदनुष्ठानमेव च ।
यथा च गणनाथोऽस्य प्रसन्नो वरदोऽभवत्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite bhīmapiṅgākṣayoḥ pūrvajanmavarṇanaṃ nāmaṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 28 ||