bālacarite nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ
ka uvāca
śaṛṇuṣvāvahito brahmannitihāsaṃ purātanam |
priyavratāyā'kathayat svayameva gajānanaḥ
||1||शृणुष्वावहितो ब्रह्मन्नितिहासं पुरातनम् ।
प्रियव्रतायाऽकथयत् स्वयमेव गजाननः
gajānana uvāca
śamīpatrasya sahimā śaṛṇuṣvārya mahāphalam |
(mahimānaṃ śaṛṇuṣvārya ! śamīpatrasya satphalam) na yajñairna ca dānaiśca vrataiḥ koṭiśatairapi
||2||शमीपत्रस्य सहिमा शृणुष्वार्य महाफलम् ।
(महिमानं शृणुष्वार्य ! शमीपत्रस्य सत्फलम्) न यज्ञैर्न च दानैश्च व्रतैः कोटिशतैरपि
na japaiḥ pūjanairvāpi mama toṣastathā bhavet |
na padmairnānyakusumaiḥ śamīpatrairyathā bhavet
||3||न जपैः पूजनैर्वापि मम तोषस्तथा भवेत् ।
न पद्मैर्नान्यकुसुमैः शमीपत्रैर्यथा भवेत्
śamīti kīrtanādeva pāpaṃ naśyati vācikam |
smaraṇānmānasaṃ pāpaṃ sparśanāt kāyajaṃ tathā
||4||शमीति कीर्तनादेव पापं नश्यति वाचिकम् ।
स्मरणान्मानसं पापं स्पर्शनात् कायजं तथा
nityaṃ tatpūjanāddhyānād vandanāccaiva bhaktitaḥ |
nirvighnakaramāyuṣyaṃ jñānaṃ pāpakṣayo'pi ca
||5||नित्यं तत्पूजनाद्ध्यानाद् वन्दनाच्चैव भक्तितः ।
निर्विघ्नकरमायुष्यं ज्ञानं पापक्षयोऽपि च
vāñchāsiddhiracāpalyaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ |
muniruvāca |
ko'sau priyavrato rājā kiṃśīlaḥ kutra vā'bhavat
||6||वाञ्छासिद्धिरचापल्यं जायते नात्र संशयः ।
मुनिरुवाच ।
कोऽसौ प्रियव्रतो राजा किंशीलः कुत्र वाऽभवत्
kathaṃ vai tasya kathitā guṇāḥ śamyā mahātmanā |
enaṃ me saṃśayaṃ brahman kṛpayā nuda suvrata
||7||कथं वै तस्य कथिता गुणाः शम्या महात्मना ।
एनं मे संशयं ब्रह्मन् कृपया नुद सुव्रत
ka uvāca
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śaṅkarasya ca saṃvādaṃ pārvatyā saha putraka
||8||अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शङ्करस्य च संवादं पार्वत्या सह पुत्रक
pārvatyuvāca
kathaṃ śamī priyā deva sarvajña jagadīśvara |
gajānanasya me śaṃsa yadi te mayyanugrahaḥ
||9||कथं शमी प्रिया देव सर्वज्ञ जगदीश्वर ।
गजाननस्य मे शंस यदि ते मय्यनुग्रहः
śaṅkara uvāca
śaṛṇu priye pravakṣyāmi kathāmekāṃ śucismite |
yathā priyā gaṇeśasya śamīti jñāsyate tathā
||10||शृणु प्रिये प्रवक्ष्यामि कथामेकां शुचिस्मिते ।
यथा प्रिया गणेशस्य शमीति ज्ञास्यते तथा
priyavrato nāma rājā pūrvamāsīnmahāmatiḥ |
satyavān dharmasampanno dharmātmā śaṃsitavrataḥ
||11||प्रियव्रतो नाम राजा पूर्वमासीन्महामतिः ।
सत्यवान् धर्मसम्पन्नो धर्मात्मा शंसितव्रतः
tejasvī ca vadānyaśca vedaśāstrārthatattvavit |
sarvalakṣaṇasampannaścaturaṅgabalādhikaḥ
||12||तेजस्वी च वदान्यश्च वेदशास्त्रार्थतत्त्ववित् ।
सर्वलक्षणसम्पन्नश्चतुरङ्गबलाधिकः
pālayāmāsa pṛthivīṃ prajāḥ putrānivaurasān |
kīrtiśca prathama bhāryā prabhā tasyāparā'bhavat
||13||पालयामास पृथिवीं प्रजाः पुत्रानिवौरसान् ।
कीर्तिश्च प्रथम भार्या प्रभा तस्यापराऽभवत्
dhūrtaśca kuśalastasya prakṛtī sambabhūvatuḥ |
kuśalau nītiśāstreṣu ṣaḍānanaparākramau
||14||धूर्तश्च कुशलस्तस्य प्रकृती सम्बभूवतुः ।
कुशलौ नीतिशास्त्रेषु षडाननपराक्रमौ
buddhayā parākrameṇāpi rasā sarvā vaśīkṛtā |
sa tu rājā vaṃśa nītaḥ prabhayā tasya bhāryayā
||15||बुद्धया पराक्रमेणापि रसा सर्वा वशीकृता ।
स तु राजा वंश नीतः प्रभया तस्य भार्यया
krīḍate'harniśaṃ so'tha nānālaṅkāraśobhayā |
yauvanākrāntavapuṣā rambhādibhyo'tiramyayā
||16||क्रीडतेऽहर्निशं सोऽथ नानालङ्कारशोभया ।
यौवनाक्रान्तवपुषा रम्भादिभ्योऽतिरम्यया
kṣaṇamātraṃ na sahate viyogaṃ sa tayā saha |
dhikkaroti sadā jeṣṭhāṃ tadvaco na śaṛṇotyapi
||17||क्षणमात्रं न सहते वियोगं स तया सह ।
धिक्करोति सदा जेष्ठां तद्वचो न शृणोत्यपि
ruṣā nirīkṣeta tāṃ sa tanmṛtiṃ cintayatyapi |
svayaṃ na bhāṣate kiñcinnagṛhṇāti tayā'rpitam
||18||रुषा निरीक्षेत तां स तन्मृतिं चिन्तयत्यपि ।
स्वयं न भाषते किञ्चिन्नगृह्णाति तयाऽर्पितम्
tatastasyā'bhavatputraḥ prabhāyāṃ patisannibhaḥ |
jātakarma ca rājā'sya kṛtvā dharmamanekadhā
||19||ततस्तस्याऽभवत्पुत्रः प्रभायां पतिसन्निभः ।
जातकर्म च राजाऽस्य कृत्वा धर्ममनेकधा
nāma cāsyākarotpadmanābhiritthaṃ dvijeritam |
śuklapakṣe yathā candro vavṛdhe so'pi bālakaḥ
||20||नाम चास्याकरोत्पद्मनाभिरित्थं द्विजेरितम् ।
शुक्लपक्षे यथा चन्द्रो ववृधे सोऽपि बालकः
buddhimānkuśalo yuddhe pitṛto'pyadhiko'bhavat |
pañcame vratabandhaṃ ca cakārā'sya nṛpastadā
||21||बुद्धिमान्कुशलो युद्धे पितृतोऽप्यधिकोऽभवत् ।
पञ्चमे व्रतबन्धं च चकाराऽस्य नृपस्तदा
priyavato mahābuddhirmadrāṇāmadhipo balī |
pāñcālarājakanyāṃ sa bhāryāṃ tasyāpyamelayat
||22||प्रियवतो महाबुद्धिर्मद्राणामधिपो बली ।
पाञ्चालराजकन्यां स भार्यां तस्याप्यमेलयत्
ativaibhavayuktau tau vivāhaṃ cakratustayoḥ |
kadācidasya sā patnī jyeṣṭhā dāsītvamāpitā
||23||अतिवैभवयुक्तौ तौ विवाहं चक्रतुस्तयोः ।
कदाचिदस्य सा पत्नी ज्येष्ठा दासीत्वमापिता
pādasaṃvāhanaṃ kartumāgatā bhartṛsannidhim |
nipapāta mahīpṛṣṭhe sapatnyā caraṇāhatā
||24||पादसंवाहनं कर्तुमागता भर्तृसन्निधिम् ।
निपपात महीपृष्ठे सपत्न्या चरणाहता
duḥkhitā rudatī hrīṇā jagāma nijamandiram |
kamahaṃ śaraṇaṃ yāyāṃ ko me duḥkha vyapohayet
||25||दुःखिता रुदती ह्रीणा जगाम निजमन्दिरम् ।
कमहं शरणं यायां को मे दुःख व्यपोहयेत्
sapatnyā'mānitāyā me trātā syāddhariravyayaḥ |
smṛtamātrastu yasrātā draupadyā karuṇānidhiḥ
||26||सपत्न्याऽमानिताया मे त्राता स्याद्धरिरव्ययः ।
स्मृतमात्रस्तु यस्राता द्रौपद्या करुणानिधिः
yāṃ naiva manute bhartā na ko'pi manute'pi tām |
ato na jīvitenārthaḥ śoṣayiṣye kalevaram
||27||यां नैव मनुते भर्ता न कोऽपि मनुतेऽपि ताम् ।
अतो न जीवितेनार्थः शोषयिष्ये कलेवरम्
pibe hālāhālaṃ vāpi pate vāpīṃ jalānvitām |
na mano niścayaṃ yāti tasyā vivhalacetasā
||28||पिबे हालाहालं वापि पते वापीं जलान्विताम् ।
न मनो निश्चयं याति तस्या विव्हलचेतसा
etasminnattare daivād devalo brāhmaṇottamaḥ |
purohitaḥ samāyātaḥ sa jagāda gajānanīm
||29||एतस्मिन्नत्तरे दैवाद् देवलो ब्राह्मणोत्तमः ।
पुरोहितः समायातः स जगाद गजाननीम्
upāsanāṃ kleśahantrīṃ sarvakāmaphalapradām |
sā tadaiva prapadyāśu mūrtiṃ mandāranirmitām
||30||उपासनां क्लेशहन्त्रीं सर्वकामफलप्रदाम् ।
सा तदैव प्रपद्याशु मूर्तिं मन्दारनिर्मिताम्
gajānanasya sampūjya snātvā śuddhadine tu sā |
upaviṣṭā pūjayituṃ parameṇa samādhinā
||31||गजाननस्य सम्पूज्य स्नात्वा शुद्धदिने तु सा ।
उपविष्टा पूजयितुं परमेण समाधिना
tyaktvā haraṃ hariṃ cāmbāṃ tejoyuktaṃ paraṃ ravim |
sarvaiḥ sampūjyate devadeva ādau gajānanaḥ
||32||त्यक्त्वा हरं हरिं चाम्बां तेजोयुक्तं परं रविम् ।
सर्वैः सम्पूज्यते देवदेव आदौ गजाननः
vicāryamāṇe pañcānāṃ bhedo naivopalabhyate |
yo bhedenekṣate caitān sa yāti narakān naraḥ
||33||विचार्यमाणे पञ्चानां भेदो नैवोपलभ्यते ।
यो भेदेनेक्षते चैतान् स याति नरकान् नरः
eka eva parānandapūrṇo'sau parameśvaraḥ |
svecchayā pañcadhā jāto lokānugrahakāraṇāt |
eka eva pumān yadvat putramātulanāmabhiḥ
||34||एक एव परानन्दपूर्णोऽसौ परमेश्वरः ।
स्वेच्छया पञ्चधा जातो लोकानुग्रहकारणात् ।
एक एव पुमान् यद्वत् पुत्रमातुलनामभिः
sā samyak ṣoḍaśabhistamupacāraiḥ pupūja ha |
dūrvāpuṣpairdakṣiṇābhirnamaskārairanekadhā
||35||सा सम्यक् षोडशभिस्तमुपचारैः पुपूज ह ।
दूर्वापुष्पैर्दक्षिणाभिर्नमस्कारैरनेकधा
kṛtvā karapuṭaṃ sā tu tuṣṭāva jagadīśvaram |
kīrtiruvāca |
tvameva jagadādhārastvameva sarvakāraṇam
||36||कृत्वा करपुटं सा तु तुष्टाव जगदीश्वरम् ।
कीर्तिरुवाच ।
त्वमेव जगदाधारस्त्वमेव सर्वकारणम्
tvameva brahmā viṣṇuśca bṛhad bhānustvameva hi |
candro yamo vaiśravaṇo varuṇo vāyureva ca
||37||त्वमेव ब्रह्मा विष्णुश्च बृहद् भानुस्त्वमेव हि ।
चन्द्रो यमो वैश्रवणो वरुणो वायुरेव च
tvameva sāgarā nadyo latākusumasaṃhatiḥ |
sukhaṃ dukhaṃ tayorhetustvaṃ nāśastvaṃ vimocakaḥ
||38||त्वमेव सागरा नद्यो लताकुसुमसंहतिः ।
सुखं दुखं तयोर्हेतुस्त्वं नाशस्त्वं विमोचकः
iṣṭavighnakaro nityaṃ mahāvighnakaro virāṭ |
tvameva putralakṣmīdastvameva sarvakāmadhuk
||39||इष्टविघ्नकरो नित्यं महाविघ्नकरो विराट् ।
त्वमेव पुत्रलक्ष्मीदस्त्वमेव सर्वकामधुक्
tvameva viśvayoniśca tvameva viśvahārakaḥ |
tvameva prakṛtistvaṃ vai puruṣo nirguṇo mahān
||40||त्वमेव विश्वयोनिश्च त्वमेव विश्वहारकः ।
त्वमेव प्रकृतिस्त्वं वै पुरुषो निर्गुणो महान्
tvameva śaśirūpeṇa sarvamāpyāyase jagat |
tvameva bhūtabhavyaṃ ca bhāvibhāvātmakaḥ svarāṭ
||41||त्वमेव शशिरूपेण सर्वमाप्यायसे जगत् ।
त्वमेव भूतभव्यं च भाविभावात्मकः स्वराट्
śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ śatrūṇāṃ tāpanaḥ paraḥ |
karmakāṇḍaparo yajvā jñānakāṇḍaparaḥ śuciḥ
||42||शरण्यः सर्वभूतानां शत्रूणां तापनः परः ।
कर्मकाण्डपरो यज्वा ज्ञानकाण्डपरः शुचिः
sarvavettā sarvavidhiḥ sarvasākṣī ca sarvagaḥ |
sarvavyāpī sarvaviṣṇuḥ sarvasatyamayaḥ prabhuḥ
||43||सर्ववेत्ता सर्वविधिः सर्वसाक्षी च सर्वगः ।
सर्वव्यापी सर्वविष्णुः सर्वसत्यमयः प्रभुः
sarvamāyāmayaḥ sarvamantratantravidhānavit
||44||सर्वमायामयः सर्वमन्त्रतन्त्रविधानवित्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite kīrtistavanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 32 ||