brahmārpaṇayogonāma tṛtīyo'dhyāyaḥ 3 catvāriṃśādadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
śrīgajānana uvāca
purā sargādisamaye traiguṇyaṃ tritanūraham |
nirmāya cainamavadaṃ viṣṇave yogamuttamam
||1||पुरा सर्गादिसमये त्रैगुण्यं त्रितनूरहम् ।
निर्माय चैनमवदं विष्णवे योगमुत्तमम्
aryamṇe so'bravītso'pi manave nijasūnave |
tataḥ paramparāyātaṃ vidurenaṃ maharṣayaḥ
||2||अर्यम्णे सोऽब्रवीत्सोऽपि मनवे निजसूनवे ।
ततः परम्परायातं विदुरेनं महर्षयः
kālena bahunā cāyaṃ naṣṭaḥ syāccarame yuge |
aśraddhayo hyaviśvāsyo vigītavyaśca bhūmipa
||3||कालेन बहुना चायं नष्टः स्याच्चरमे युगे ।
अश्रद्धयो ह्यविश्वास्यो विगीतव्यश्च भूमिप
enaṃ purābhavaṃ yogaṃ śrutavānasi manmukhāt |
guhyādguhyatamaṃ vedaharasyaṃ paramaṃ śubham
||4||एनं पुराभवं योगं श्रुतवानसि मन्मुखात् ।
गुह्याद्गुह्यतमं वेदहरस्यं परमं शुभम्
vareṇya uvāca
sāmprataṃ cāvatīrṇo'si garbhatastvaṃ gajānana |
proktavānkathametaṃ tvaṃ viṣṇave yogamuttamam
||5||साम्प्रतं चावतीर्णोऽसि गर्भतस्त्वं गजानन ।
प्रोक्तवान्कथमेतं त्वं विष्णवे योगमुत्तमम्
śrīgajānana uvāca
anekāni ca te janmānyatītāni mamāpi ca |
saṃsmare tāni sarvāṇi na smṛtistava vartate
||6||अनेकानि च ते जन्मान्यतीतानि ममापि च ।
संस्मरे तानि सर्वाणि न स्मृतिस्तव वर्तते
matta eva mahābāho jātāviṣṇavādayaḥ surāḥ |
mayyeva ca layaṃ yānti pralayeṣu yuge yuge
||7||मत्त एव महाबाहो जाताविष्णवादयः सुराः ।
मय्येव च लयं यान्ति प्रलयेषु युगे युगे
ahameva paro brahmā mahārudro'hameva ca |
ahameva jagatsarvaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat
||8||अहमेव परो ब्रह्मा महारुद्रोऽहमेव च ।
अहमेव जगत्सर्वं स्थावरं जङ्गमं च यत्
ajo'vyayo'haṃ bhūtātmā'nādirīśvara eva ca |
āsthāya triguṇāṃ māyāṃ bhavāmi bahuyoniṣu
||9||अजोऽव्ययोऽहं भूतात्माऽनादिरीश्वर एव च ।
आस्थाय त्रिगुणां मायां भवामि बहुयोनिषु
adharmopacayo dharmāpacayo hi yadā bhavet |
sādhūnsaṃrakṣituṃ duṣṭāṃstāḍitu sambhavāmyaham
||10||अधर्मोपचयो धर्मापचयो हि यदा भवेत् ।
साधून्संरक्षितुं दुष्टांस्ताडितु सम्भवाम्यहम्
ucchidyādharma nicayaṃ dharmaṃ saṃsthāpayāmyaham |
hanmi duṣṭāṃśca daityāṃśca nānālīlākaro mudā
||11||उच्छिद्याधर्म निचयं धर्मं संस्थापयाम्यहम् ।
हन्मि दुष्टांश्च दैत्यांश्च नानालीलाकरो मुदा
varṇāśramānmunīnsādhūnpālaye bahurūpadhṛk |
evaṃ yo vetti sambhūtīṃ mama divyāṃ yuge yuge
||12||वर्णाश्रमान्मुनीन्साधून्पालये बहुरूपधृक् ।
एवं यो वेत्ति सम्भूतीं मम दिव्यां युगे युगे
tattatkarma ca vīryaṃ ca mama rūpaṃ samāsataḥ |
tyaktvāhaṃ mamatābuddhiṃ na punarbhūḥ sa jāyate
||13||तत्तत्कर्म च वीर्यं च मम रूपं समासतः ।
त्यक्त्वाहं ममताबुद्धिं न पुनर्भूः स जायते
nirīhā nirbhayāroṣā matparā madyapāśrayāḥ |
vijñāna tapasā śuddhā aneke māmupāgatāḥ
||14||निरीहा निर्भयारोषा मत्परा मद्यपाश्रयाः ।
विज्ञान तपसा शुद्धा अनेके मामुपागताः
yena yena hi bhāvena saṃsevante narottamāḥ |
tathā tathā phalaṃ tebhyaḥ prayacchāmyavyayaḥ sphuṭam
||15||येन येन हि भावेन संसेवन्ते नरोत्तमाः ।
तथा तथा फलं तेभ्यः प्रयच्छाम्यव्ययः स्फुटम्
janāḥ syuritare rājan mama mārgānuyāyinaḥ |
tathaiva vyavahāraṃ te sveṣu cānyeṣu kurvate
||16||जनाः स्युरितरे राजन् मम मार्गानुयायिनः ।
तथैव व्यवहारं ते स्वेषु चान्येषु कुर्वते
kurvanti devatāprītiṃ vāñchantaṃ karmaṇāṃ phalam |
prāpnuvantīha te loke śīghraṃ siddhiṃ hi karmajām
||17||कुर्वन्ति देवताप्रीतिं वाञ्छन्तं कर्मणां फलम् ।
प्राप्नुवन्तीह ते लोके शीघ्रं सिद्धिं हि कर्मजाम्
catvāro hi mayā varṇā rajaḥsattvatamoṃ'śataḥ |
karmāṃ śataśca saṃsṛṣṭā mṛtyuloke mayā nṛpa
||18||चत्वारो हि मया वर्णा रजःसत्त्वतमोंऽशतः ।
कर्मां शतश्च संसृष्टा मृत्युलोके मया नृप
kartāramapi māṃ teṣāmakartāraṃ vidurbudhāḥ |
anādimīśvaraṃ nityamaliptaṃ karmajairguṇaiḥ
||19||कर्तारमपि मां तेषामकर्तारं विदुर्बुधाः ।
अनादिमीश्वरं नित्यमलिप्तं कर्मजैर्गुणैः
nirīhaṃ yo'bhijānāti karma badhnāti naiva tam |
cakruḥ karmāṇi buddhvaivaṃ pūrvaṃ pūrvaṃ mumukṣavaḥ
||20||निरीहं योऽभिजानाति कर्म बध्नाति नैव तम् ।
चक्रुः कर्माणि बुद्ध्वैवं पूर्वं पूर्वं मुमुक्षवः
vāsanāsahitādādyāt saṃsārakāraṇād dṛḍhāt |
ajñānabandhanājjanturbuddhvāyaṃ mucyate'khilāt
||21||वासनासहितादाद्यात् संसारकारणाद् दृढात् ।
अज्ञानबन्धनाज्जन्तुर्बुद्ध्वायं मुच्यतेऽखिलात्
tadakarma ca karmāpi kathayāmyadhunā tava |
yatra maunaṃ gatā mohāt ṛṣayo buddhiśālinaḥ
||22||तदकर्म च कर्मापि कथयाम्यधुना तव ।
यत्र मौनं गता मोहात् ऋषयो बुद्धिशालिनः
tattvaṃ mumukṣuṇā jñeyaṃ karmākarmavikarmaṇām |
trividhānīha karmāṇi sunimnaiṣāṃ gatipriya
||23||तत्त्वं मुमुक्षुणा ज्ञेयं कर्माकर्मविकर्मणाम् ।
त्रिविधानीह कर्माणि सुनिम्नैषां गतिप्रिय
kriyāyāmakriyājñānamakriyāyāṃ kriyāmatiḥ |
yasyasyātsahi martye'smim̐lloke mukto'khilārthakṛt
||24||क्रियायामक्रियाज्ञानमक्रियायां क्रियामतिः ।
यस्यस्यात्सहि मर्त्येऽस्मिँल्लोके मुक्तोऽखिलार्थकृत्
karmāṅkuraviyogena yaḥ karmāṇyārabhennaraḥ |
tattvadarśananirdagdhakriyamāhurbudhā budham
||25||कर्माङ्कुरवियोगेन यः कर्माण्यारभेन्नरः ।
तत्त्वदर्शननिर्दग्धक्रियमाहुर्बुधा बुधम्
phalatṛṣṇāṃ vihāya syāt sadā tṛpto visādhanaḥ |
udyukto'pi kriyāṃ kartuṃ kiñcinnaiva karoti saḥ
||26||फलतृष्णां विहाय स्यात् सदा तृप्तो विसाधनः ।
उद्युक्तोऽपि क्रियां कर्तुं किञ्चिन्नैव करोति सः
nirīho nigṛhītātmā parityaktaparigrahaḥ |
kevalaṃ vai gṛhaṃ karmācarannāyāti pātakam
||27||निरीहो निगृहीतात्मा परित्यक्तपरिग्रहः ।
केवलं वै गृहं कर्माचरन्नायाति पातकम्
advandvo'matsaro bhūtvā siddhyasiddhyoḥ samaśca yaḥ |
yathāprāptyeha santuṣṭaḥ kurvan karma na badhyate
||28||अद्वन्द्वोऽमत्सरो भूत्वा सिद्ध्यसिद्ध्योः समश्च यः ।
यथाप्राप्त्येह सन्तुष्टः कुर्वन् कर्म न बध्यते
akhilaiviṣayairmukto jñānavijñānavānapi |
yajñārthaṃ tasya sakalaṃ kṛtaṃ karma vilīyate
||29||अखिलैविषयैर्मुक्तो ज्ञानविज्ञानवानपि ।
यज्ञार्थं तस्य सकलं कृतं कर्म विलीयते
ahamagnirhavirhotā hutaṃ yanmayi cārpitam |
brahmāptavyaṃ ca tenātha brahmaṇyeva yato rataḥ
||30||अहमग्निर्हविर्होता हुतं यन्मयि चार्पितम् ।
ब्रह्माप्तव्यं च तेनाथ ब्रह्मण्येव यतो रतः
yoginaḥ kecidapare diṣṭaṃ yajñaṃ vadanti ca ||
brahmāgnireva yajño vai iti kecana menire
||31||योगिनः केचिदपरे दिष्टं यज्ञं वदन्ति च ॥
ब्रह्माग्निरेव यज्ञो वै इति केचन मेनिरे
saṃyamāgnau parebhūpa indriyāṇyupajuhvati ||
khāgniṣvanye tadviṣayān śabdādīnupajuvhati
||32||संयमाग्नौ परेभूप इन्द्रियाण्युपजुह्वति ॥
खाग्निष्वन्ये तद्विषयान् शब्दादीनुपजुव्हति
prāṇānāmindriyāṇāṃ ca pare karmāṇi kṛtsnaśaḥ |
nijātmarasirūpe'gnau jñānadīpte prajuvhati
||33||प्राणानामिन्द्रियाणां च परे कर्माणि कृत्स्नशः ।
निजात्मरसिरूपेऽग्नौ ज्ञानदीप्ते प्रजुव्हति
dravyeṇa tapasā vāpi svādhyāye nāpi kecana |
tīvravratena yatino jñānenāpi yajanti mām
||34||द्रव्येण तपसा वापि स्वाध्याये नापि केचन ।
तीव्रव्रतेन यतिनो ज्ञानेनापि यजन्ति माम्
prāṇe'pānaṃ tathā prāṇamapāne prakṣipanti ye |
ruddhvā gatīścobhayoste prāṇāyāmaparāyaṇāḥ
||35||प्राणेऽपानं तथा प्राणमपाने प्रक्षिपन्ति ये ।
रुद्ध्वा गतीश्चोभयोस्ते प्राणायामपरायणाः
jitvā prāṇān prāṇagatīrūpajuvhati teṣu ca |
evaṃ nānā yajñaratā yajñadhvaṃsitapātakāḥ
||36||जित्वा प्राणान् प्राणगतीरूपजुव्हति तेषु च ।
एवं नाना यज्ञरता यज्ञध्वंसितपातकाः
nityaṃ brahma prayāntyete yajñaśiṣṭāmṛtāśinaḥ |
(yajñāśeṣāmṛtāśinaḥ) ayajñakāriṇo lokonāyamanyaḥ kuto bhavet
||37||नित्यं ब्रह्म प्रयान्त्येते यज्ञशिष्टामृताशिनः ।
(यज्ञाशेषामृताशिनः) अयज्ञकारिणो लोकोनायमन्यः कुतो भवेत्
kāyikāditridhābhūtān yajñān vede pratiṣṭhitān |
jñātvā tānakhilān bhūpa mokṣyase'khilabandhanāt
||38||कायिकादित्रिधाभूतान् यज्ञान् वेदे प्रतिष्ठितान् ।
ज्ञात्वा तानखिलान् भूप मोक्ष्यसेऽखिलबन्धनात्
sarveṣāṃ bhūpa yajñānāṃ jñānayajñaḥ paro mataḥ |
akhilaṃ līyate karma jñāne mokṣasya sādhane
||39||सर्वेषां भूप यज्ञानां ज्ञानयज्ञः परो मतः ।
अखिलं लीयते कर्म ज्ञाने मोक्षस्य साधने
tajjñeyaṃ puruṣavyāghra praśnena natitaḥ satām |
śuśrūṣayā vadiṣyanti santastattvaviśāradāḥ
||40||तज्ज्ञेयं पुरुषव्याघ्र प्रश्नेन नतितः सताम् ।
शुश्रूषया वदिष्यन्ति सन्तस्तत्त्वविशारदाः
nānāsaṅgān janaḥ kurvannaikaṃ sādhusamāgamam |
karoti tena saṃsāre bandhanaṃ samupaiti saḥ
||41||नानासङ्गान् जनः कुर्वन्नैकं साधुसमागमम् ।
करोति तेन संसारे बन्धनं समुपैति सः
satsaṅgādguṇasambhūtirāpadāṃ laya eva ca |
svahitaṃ prāpyate sarvairihaloke paratra ca
||42||सत्सङ्गाद्गुणसम्भूतिरापदां लय एव च ।
स्वहितं प्राप्यते सर्वैरिहलोके परत्र च
itaratsulabhaṃ rājan satsaṅgo'tīvadurlabhaḥ |
yajjñātvā na punarbandhameti jñeyaṃ tatastataḥ
||43||इतरत्सुलभं राजन् सत्सङ्गोऽतीवदुर्लभः ।
यज्ज्ञात्वा न पुनर्बन्धमेति ज्ञेयं ततस्ततः
tataḥ sarvāṇi bhūtāni svātmanyevābhipaśyati |
atipāparato jantustatastasmātpramucyate
||44||ततः सर्वाणि भूतानि स्वात्मन्येवाभिपश्यति ।
अतिपापरतो जन्तुस्ततस्तस्मात्प्रमुच्यते
vividhānyapi karmāṇi jñānāgnirdahati kṣaṇāt |
prasiddho'gniryathā sarvaṃ bhasmatāṃ nayati kṣaṇāt
||45||विविधान्यपि कर्माणि ज्ञानाग्निर्दहति क्षणात् ।
प्रसिद्धोऽग्निर्यथा सर्वं भस्मतां नयति क्षणात्
na jñāna samatāmeti pavitramitarannṛpa |
ātmanyevāvagacchanti yogāt kālena yoginaḥ
||46||न ज्ञान समतामेति पवित्रमितरन्नृप ।
आत्मन्येवावगच्छन्ति योगात् कालेन योगिनः
bhaktimānindriyajayī tatparo jñānamāpnuyāt |
labdhvā tatparamaṃ mokṣaṃ svalpakālena yātyasau
||47||भक्तिमानिन्द्रियजयी तत्परो ज्ञानमाप्नुयात् ।
लब्ध्वा तत्परमं मोक्षं स्वल्पकालेन यात्यसौ
bhaktihīno'śraddadhānaḥ sarvatrasaṃśayī tu yaḥ |
tasya śaṃ nāpi vijñātamiha loke na cāpare
||48||भक्तिहीनोऽश्रद्दधानः सर्वत्रसंशयी तु यः ।
तस्य शं नापि विज्ञातमिह लोके न चापरे
ātmajñānarataṃ jñānanāśitākhilasaṃśayam |
yogāstākhilakarmāṇaṃ badhnanti bhūpa tāni na
||49||आत्मज्ञानरतं ज्ञाननाशिताखिलसंशयम् ।
योगास्ताखिलकर्माणं बध्नन्ति भूप तानि न
jñānakhaḍgaprahāreṇa sambhūtāmajñatāṃ balāt |
chittvā'ntaḥsaṃśayaṃ tasmād yogayukto bhavennaraḥ
||50||ज्ञानखड्गप्रहारेण सम्भूतामज्ञतां बलात् ।
छित्त्वाऽन्तःसंशयं तस्माद् योगयुक्तो भवेन्नरः
oṃ tatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārtha śāstre śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde brahmārpaṇayogonāma tṛtīyo'dhyāyaḥ
||3||ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थ शास्त्रे श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखण्डे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे ब्रह्मार्पणयोगोनाम तृतीयोऽध्यायः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe brahmārpaṇayogonāma catvāriṃśādadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 140 ||