pañcaviṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
sabhāṃ saṃvārayāmāsa cakrapāṇiḥ puro gataḥ |
parārdhyāstaraṇairvastraiḥ patākādhvajacāmaraiḥ
||1||सभां संवारयामास चक्रपाणिः पुरो गतः ।
परार्ध्यास्तरणैर्वस्त्रैः पताकाध्वजचामरैः
nānāratneṣu dīpteṣu bhūmistambhagateṣuca |
ananto dṛśyate yatra saṅkrāntapratimo naraḥ
||2||नानारत्नेषु दीप्तेषु भूमिस्तम्भगतेषुच ।
अनन्तो दृश्यते यत्र सङ्क्रान्तप्रतिमो नरः
dadarśa nagarīṃ devo nānādhvajavirājitām |
prāsādaśikharārūḍhāḥ paśyanti smā'surastriyaḥ
||3||ददर्श नगरीं देवो नानाध्वजविराजिताम् ।
प्रासादशिखरारूढाः पश्यन्ति स्माऽसुरस्त्रियः
tato muktāḥ surāste taṃ sammukhaṃ cakrapāṇinā |
āyaryumādhavaḥ śakro'nala ailavilo'pi ca
||4||ततो मुक्ताः सुरास्ते तं सम्मुखं चक्रपाणिना ।
आयर्युमाधवः शक्रोऽनल ऐलविलोऽपि च
marud raviḥ śaśī cānye vādyaghoṣeṇa satvaram |
svasvavāhāt samuttīrya praṇemuḥ sarva eva tam
||5||मरुद् रविः शशी चान्ये वाद्यघोषेण सत्वरम् ।
स्वस्ववाहात् समुत्तीर्य प्रणेमुः सर्व एव तम्
āliliṅgurmayūreśaṃ devāḥ paurāśca sādaram |
mādhavaśca mayūreśaṃ dṛṣṭvā harṣasamanvitaḥ
||6||आलिलिङ्गुर्मयूरेशं देवाः पौराश्च सादरम् ।
माधवश्च मयूरेशं दृष्ट्वा हर्षसमन्वितः
praśaśaṃsuḥ sindhuvadhāt sarve haryādayaḥ surāḥ |
devā ūcuḥ |
ākrāntaṃ viṣṭapaṃ yena sahataḥ kṣaṇamātrataḥ
||7||प्रशशंसुः सिन्धुवधात् सर्वे हर्यादयः सुराः ।
देवा ऊचुः ।
आक्रान्तं विष्टपं येन सहतः क्षणमात्रतः
dattāni svapadānyāśu nedṛgdṛṣṭo na vā śrutaḥ |
atra ye vaiṣṇavāḥ śaivāḥ śāktāḥ saurāśca te'pyamum
||8||दत्तानि स्वपदान्याशु नेदृग्दृष्टो न वा श्रुतः ।
अत्र ये वैष्णवाः शैवाः शाक्ताः सौराश्च तेऽप्यमुम्
tattadrūpaṃ nirīkṣyaiva pupūjuḥ parayā mudā |
mayūreśa jayasveti śrutvā vācaḥ suvismitāḥ
||9||तत्तद्रूपं निरीक्ष्यैव पुपूजुः परया मुदा ।
मयूरेश जयस्वेति श्रुत्वा वाचः सुविस्मिताः
bālakāśca susampannā mugdhāḥ prauḍhāśca yoṣitaḥ |
pupūjurmanasā devaṃ vṛddhāśca taruṇāstadā
||10||बालकाश्च सुसम्पन्ना मुग्धाः प्रौढाश्च योषितः ।
पुपूजुर्मनसा देवं वृद्धाश्च तरुणास्तदा
cakrapāṇigṛhe devo madhye siṃhāsane śubhe
||11||चक्रपाणिगृहे देवो मध्ये सिंहासने शुभे
upaviṣṭo mayūreśo vibudhāśca samantataḥ |
munayaśca gaṇāḥ sarve saptakoṭimitā mune
||12||उपविष्टो मयूरेशो विबुधाश्च समन्ततः ।
मुनयश्च गणाः सर्वे सप्तकोटिमिता मुने
nunuvurbandinaḥ sarvai dhanyā devā nṛpāstathā |
nanṛtuścāpsaraḥsaṅghā jaguste nāradādayaḥ
||13||नुनुवुर्बन्दिनः सर्वै धन्या देवा नृपास्तथा ।
ननृतुश्चाप्सरःसङ्घा जगुस्ते नारदादयः
cakrapāṇistataḥ sarvān sampūjya vidhivat tadā |
uvāca ca sabhāmadhye dhanyaṃ me janma karma ca
||14||चक्रपाणिस्ततः सर्वान् सम्पूज्य विधिवत् तदा ।
उवाच च सभामध्ये धन्यं मे जन्म कर्म च
indrādayo lokapālāḥ samitau yasya me'dhunā |
śatajanmārjitaiḥ puṇyairmayūreśo nirīkṣitaḥ
||15||इन्द्रादयो लोकपालाः समितौ यस्य मेऽधुना ।
शतजन्मार्जितैः पुण्यैर्मयूरेशो निरीक्षितः
ka uvāca
indro dṛṣṭvā mayūreśaṃ prathamaṃ pūjitaṃ ruṣā |
abravīt sahasā bhrānto māyayā jagadīśituḥ
||16||इन्द्रो दृष्ट्वा मयूरेशं प्रथमं पूजितं रुषा ।
अब्रवीत् सहसा भ्रान्तो मायया जगदीशितुः
śakra uvāca
caturmukho'pi lakṣmīśo jagadutpattikārakaḥ |
mūḍho'si cakrapāṇe tvamarbhasya prapūjanāt
||17||चतुर्मुखोऽपि लक्ष्मीशो जगदुत्पत्तिकारकः ।
मूढोऽसि चक्रपाणे त्वमर्भस्य प्रपूजनात्
asmān dhikkṛtya yanmohāt pūjito bālakastvayā |
janakaṃ sarvalokānāṃ tyajya saṃhārakārakam
||18||अस्मान् धिक्कृत्य यन्मोहात् पूजितो बालकस्त्वया ।
जनकं सर्वलोकानां त्यज्य संहारकारकम्
trailokyajananīmambāṃ sṛṣṭisthityantakāriṇīm |
raviṃ trailokyanetāraṃ trayīkarmapravartakam
||19||त्रैलोक्यजननीमम्बां सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम् ।
रविं त्रैलोक्यनेतारं त्रयीकर्मप्रवर्तकम्
hitvā sampūcito bālo nedaṃ samyakkṛtaṃ tvayā
||20||हित्वा सम्पूचितो बालो नेदं सम्यक्कृतं त्वया
ka uvāca
evaṃ vadati devendre cakrapāṇistadā'bravīt |
rudrātsūryātkuberācca śakrācca maruto'nalāt
||21||एवं वदति देवेन्द्रे चक्रपाणिस्तदाऽब्रवीत् ।
रुद्रात्सूर्यात्कुबेराच्च शक्राच्च मरुतोऽनलात्
dṛṣṭaḥ parākramo'tīva sindhudaityavināśanāt |
mokṣātsarvasurāṇāñca kārāgārād guṇeśvaraḥ
||22||दृष्टः पराक्रमोऽतीव सिन्धुदैत्यविनाशनात् ।
मोक्षात्सर्वसुराणाञ्च कारागाराद् गुणेश्वरः
yova'tīrṇo bhuvo bhāraṃ hartuṃ śivaniveśane |
paramātmānantaśaktirnānādaityavibhañjanaḥ
||23||योवऽतीर्णो भुवो भारं हर्तुं शिवनिवेशने ।
परमात्मानन्तशक्तिर्नानादैत्यविभञ्जनः
ka uvāca
evaṃ vadati tasmiṃstu śrutaḥ śabdaḥ surairmahān |
mūrchitāḥ patitāḥ kecid brahmāṇḍasphoṭaśaṅkayā
||24||एवं वदति तस्मिंस्तु श्रुतः शब्दः सुरैर्महान् ।
मूर्छिताः पतिताः केचिद् ब्रह्माण्डस्फोटशङ्कया
ca kampe dharaṇī sarvā na prājñāyata kicana |
koṭisūryaprakāśena sahasācchāditaṃ jagat
||25||च कम्पे धरणी सर्वा न प्राज्ञायत किचन ।
कोटिसूर्यप्रकाशेन सहसाच्छादितं जगत्
tatastaistridaśaistatra dṛṣṭo devo'tisundaraḥ |
nānālaṅkārasaṃyukto daśabāhurgajānanaḥ
||26||ततस्तैस्त्रिदशैस्तत्र दृष्टो देवोऽतिसुन्दरः ।
नानालङ्कारसंयुक्तो दशबाहुर्गजाननः
evaṃ dṛṣṭvā svarūpaṃ te vismitāstridaśāstadā |
punastameva dadṛśuḥ pañcarūpiṇamīśvaram
||27||एवं दृष्ट्वा स्वरूपं ते विस्मितास्त्रिदशास्तदा ।
पुनस्तमेव ददृशुः पञ्चरूपिणमीश्वरम्
padmāsanagataṃ madhye vakratuṇḍaṃ śivaṃ punaḥ |
āgneyyāṃ naiṛte sūryaṃ pārvatīṃ mārute'pi ca
||28||पद्मासनगतं मध्ये वक्रतुण्डं शिवं पुनः ।
आग्नेय्यां नैऋते सूर्यं पार्वतीं मारुतेऽपि च
nārāyaṇaṃ tatheśānye tato bhramamitāḥ surāḥ |
tataste śuśruvurvyomavāṇīṃ bhramanivārikām
||29||नारायणं तथेशान्ये ततो भ्रममिताः सुराः ।
ततस्ते शुश्रुवुर्व्योमवाणीं भ्रमनिवारिकाम्
ārādhyo'yaṃ sarvajanaireko jātaḥ sa pañcadhā |
anādinidhano devo jagadvyāpī gajānanaḥ
||30||आराध्योऽयं सर्वजनैरेको जातः स पञ्चधा ।
अनादिनिधनो देवो जगद्व्यापी गजाननः
ayameva sadā pūjyaḥ sarvavighnavināśanaḥ |
devairmanuṣyairyakṣaiśca nāgai rakṣobhireva ca
||31||अयमेव सदा पूज्यः सर्वविघ्नविनाशनः ।
देवैर्मनुष्यैर्यक्षैश्च नागै रक्षोभिरेव च
etāsminpūjite pañcapūjanaṃ ca bhaviṣyati |
na buddhibhedaṃ tanuyādetasmin narakāya sā
||32||एतास्मिन्पूजिते पञ्चपूजनं च भविष्यति ।
न बुद्धिभेदं तनुयादेतस्मिन् नरकाय सा
ka uvāca
śrutvaivaṃ te mayūreśaṃ śuṇḍādaṇḍavirājitam |
dadṛśurvajrimukhyāste ādyamoṅkārarūpiṇam
||33||श्रुत्वैवं ते मयूरेशं शुण्डादण्डविराजितम् ।
ददृशुर्वज्रिमुख्यास्ते आद्यमोङ्काररूपिणम्
tataḥ prabuddhāste devāstyaktvā bhrāntismayaṃ ca tam |
pupūjurjayaśabdaistaṃ sarvāntaryāmiṇaṃ vibhum
||34||ततः प्रबुद्धास्ते देवास्त्यक्त्वा भ्रान्तिस्मयं च तम् ।
पुपूजुर्जयशब्दैस्तं सर्वान्तर्यामिणं विभुम्
tataḥ pupūje harṣeṇa cakrapāṇirguṇeśvaram |
pañcāmṛtaiḥ śuddhajalairdivyavastraiśca bhūṣaṇaiḥ
||35||ततः पुपूजे हर्षेण चक्रपाणिर्गुणेश्वरम् ।
पञ्चामृतैः शुद्धजलैर्दिव्यवस्त्रैश्च भूषणैः
puṣpairdhūpaiśca dīpaiśca naivedyairvividhairapi |
phalatāmbūlanicayairdakṣiṇābhiranekaśaḥ
||36||पुष्पैर्धूपैश्च दीपैश्च नैवेद्यैर्विविधैरपि ।
फलताम्बूलनिचयैर्दक्षिणाभिरनेकशः
nīrājanairmantrapuṣpairnatibhiḥ stutibhistadā |
tathaiva pūjayāmāsa bhaktyā sarvasurānapi
||37||नीराजनैर्मन्त्रपुष्पैर्नतिभिः स्तुतिभिस्तदा ।
तथैव पूजयामास भक्त्या सर्वसुरानपि
uvāca tān nṛpavaro dhanyo'haṃ ca prapūjanāt |
yato naitādṛśaḥ kvāpi jātaḥ sarvasamāgamaḥ
||38||उवाच तान् नृपवरो धन्योऽहं च प्रपूजनात् ।
यतो नैतादृशः क्वापि जातः सर्वसमागमः
tatastatrābravīt hṛṣṭo nāradaścaturānanam |
nārada uvāca |
siddhibuddhi vivāhārthamājñayā te'bjasambhava
||39||ततस्तत्राब्रवीत् हृष्टो नारदश्चतुराननम् ।
नारद उवाच ।
सिद्धिबुद्धि विवाहार्थमाज्ञया तेऽब्जसम्भव
śivaṃ śivāṃ ca vijñāpya niścayaḥ prāṅmayā kṛtaḥ |
mayūreśāya samyakte dātavye bahulakṣaṇe
||40||शिवं शिवां च विज्ञाप्य निश्चयः प्राङ्मया कृतः ।
मयूरेशाय सम्यक्ते दातव्ये बहुलक्षणे
tataḥ sarve surā devaṃ brahmāṇaṃ manmathāturāḥ |
pratyekaṃ te hyayācanta mama dehīti sādaram
||41||ततः सर्वे सुरा देवं ब्रह्माणं मन्मथातुराः ।
प्रत्येकं ते ह्ययाचन्त मम देहीति सादरम्
tato brahmā tayorhaste mālāṃ dattvā'bravīdidam |
ka uvāca |
trayastriṃśatkoṭisureṣveko yo bhāsate hṛdi
||42||ततो ब्रह्मा तयोर्हस्ते मालां दत्त्वाऽब्रवीदिदम् ।
क उवाच ।
त्रयस्त्रिंशत्कोटिसुरेष्वेको यो भासते हृदि
tameva vṛṇutaṃ devyau mālābhyāṃ matsamakṣataḥ |
tyakvā sarvānsurām̐stetu siddhibuddhī ubhe api
||43||तमेव वृणुतं देव्यौ मालाभ्यां मत्समक्षतः ।
त्यक्वा सर्वान्सुराँस्तेतु सिद्धिबुद्धी उभे अपि
mayūreśagale māle nikṣipetāṃ mudā tadā |
vimanaskāstato devā asṛjan śvāsamārutam
||44||मयूरेशगले माले निक्षिपेतां मुदा तदा ।
विमनस्कास्ततो देवा असृजन् श्वासमारुतम्
tābhyāṃ jānugatābhyāṃ tu śuśubhe sa mayūrarāṭ |
brahmā yathāvidhi tayorvivāhamakarottadā
||45||ताभ्यां जानुगताभ्यां तु शुशुभे स मयूरराट् ।
ब्रह्मा यथाविधि तयोर्विवाहमकरोत्तदा
uvāca ca sabhāmadhye mayā labdhaṃ hṛdi sthitam |
nyavedayat taṃ deveśaṃ mayūreśaṃ vidhānataḥ
||46||उवाच च सभामध्ये मया लब्धं हृदि स्थितम् ।
न्यवेदयत् तं देवेशं मयूरेशं विधानतः
adya yāvanmayaite vai pālite bahuyatnataḥ |
idānīṃ te mayā datte rakṣasva bahuyatnataḥ
||47||अद्य यावन्मयैते वै पालिते बहुयत्नतः ।
इदानीं ते मया दत्ते रक्षस्व बहुयत्नतः
tata indrādayo devā mayūreśaṃ vyajijñapuḥ |
tava prasādād deveśa muktāḥ kārāgṛhāt tataḥ
||48||तत इन्द्रादयो देवा मयूरेशं व्यजिज्ञपुः ।
तव प्रसादाद् देवेश मुक्ताः कारागृहात् ततः
tataḥ sindhurgato mokṣaṃ svasthānaṃ kṛpayā tava |
yāsyāmo dehyanujñāṃ no munibhirgautamādibhiḥ
||49||ततः सिन्धुर्गतो मोक्षं स्वस्थानं कृपया तव ।
यास्यामो देह्यनुज्ञां नो मुनिभिर्गौतमादिभिः
ka uvāca
dadāvājñāṃ mayūreśo yātukāmānmudā tadā |
pārvatī ca snuṣe cobhe svāṅkamāropya sādaram
||50||ददावाज्ञां मयूरेशो यातुकामान्मुदा तदा ।
पार्वती च स्नुषे चोभे स्वाङ्कमारोप्य सादरम्
mayūreśaṃ ca paramaṃ harṣamāpa śivānvitā |
dadau dānānyanekāni vāsāṃsyābharaṇāni ca
||51||मयूरेशं च परमं हर्षमाप शिवान्विता ।
ददौ दानान्यनेकानि वासांस्याभरणानि च
ya idaṃ śaṛṇuyānmartyo vivāhaṃ ca vayaṃ śubham |
sindhorjaya gaṇeśasya sarvakāmāllam̐bhennaraḥ
||52||य इदं शृणुयान्मर्त्यो विवाहं च वयं शुभम् ।
सिन्धोर्जय गणेशस्य सर्वकामाल्लँभेन्नरः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe śrīgaṇeśavivāhavarṇanaṃ nāma pañcaviṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ || 125 ||