raṇaśodhanaṃ nāma ṣoḍaśādhika śatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
jayaṃ prāpte mayūreśe yayustatra muniśvarāḥ |
śivo'pi girijāyukto yayau taṃ ca nirīkṣituma
||1||जयं प्राप्ते मयूरेशे ययुस्तत्र मुनिश्वराः ।
शिवोऽपि गिरिजायुक्तो ययौ तं च निरीक्षितुम
autsyukyāt pārvatī cainaṃ samāliṅgyā'bravīttadā |
pārvatyuvāca |
atiśrānto'si daityasya kaṭhinasya raṇe suta
||2||औत्स्युक्यात् पार्वती चैनं समालिङ्ग्याऽब्रवीत्तदा ।
पार्वत्युवाच ।
अतिश्रान्तोऽसि दैत्यस्य कठिनस्य रणे सुत
komalāni tavāṅgāni kathaṃ śastrāṇi sehire |
kṛtāntasadṛśo daityo māyāvī balavattaraḥ
||3||कोमलानि तवाङ्गानि कथं शस्त्राणि सेहिरे ।
कृतान्तसदृशो दैत्यो मायावी बलवत्तरः
sa kathaṃ komalāṅgena tvayā yudhi vinirjitaḥ |
prārudat karuṇaṃ devī dhṛtvāṅge nijabālakam
||4||स कथं कोमलाङ्गेन त्वया युधि विनिर्जितः ।
प्रारुदत् करुणं देवी धृत्वाङ्गे निजबालकम्
tato munigaṇāḥ śambhurvārayāmāsa tāṃ śivām |
śiva uvāca |
na jānīṣe mayūreśaṃ sarvakāraṇakāraṇam
||5||ततो मुनिगणाः शम्भुर्वारयामास तां शिवाम् ।
शिव उवाच ।
न जानीषे मयूरेशं सर्वकारणकारणम्
anādinidhanaṃ devaṃ vedāntāgocaraṃ vibhum |
trayastriṃśatkoṭidevairnutaṃ devāridāraṇam
||6||अनादिनिधनं देवं वेदान्तागोचरं विभुम् ।
त्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवैर्नुतं देवारिदारणम्
sṛṣṭisthitijñānahetuṃ layahetumanāmayam |
bhūbhārottāraṇārthāya nānārūpadharaṃ param
||7||सृष्टिस्थितिज्ञानहेतुं लयहेतुमनामयम् ।
भूभारोत्तारणार्थाय नानारूपधरं परम्
brahmāṇḍavyāptaromāṅkamekānekasvarūpiṇam |
tapobalasamāyuktaṃ yogaśāstrasamanvim
||8||ब्रह्माण्डव्याप्तरोमाङ्कमेकानेकस्वरूपिणम् ।
तपोबलसमायुक्तं योगशास्त्रसमन्विम्
māyāvibhedakaṃ devaṃ māyināmapi māyinam |
bālabhāve'pi daityānāṃ hantāraṃ kiṃ na vetsi tam
||9||मायाविभेदकं देवं मायिनामपि मायिनम् ।
बालभावेऽपि दैत्यानां हन्तारं किं न वेत्सि तम्
ka uvāca
evaṃ stutiṃ samākarṇya hṛṣṭā sā pārvatī tadā |
tato hṛṣṭo mayūreśo munīn prāha śivaṃ śivām
||10||एवं स्तुतिं समाकर्ण्य हृष्टा सा पार्वती तदा ।
ततो हृष्टो मयूरेशो मुनीन् प्राह शिवं शिवाम्
mayūreśa uvāca
na bhayaṃ vajrahastānme anyasmāt tat kathaṃ bhavet |
sarveṣāṃ namanānmātarmunīnāmāśiṣo'pi ca
||11||न भयं वज्रहस्तान्मे अन्यस्मात् तत् कथं भवेत् ।
सर्वेषां नमनान्मातर्मुनीनामाशिषोऽपि च
śivasya varadānena sindhudaityo jito mayā |
skandādayo jitā yena yudhyante na hi tena te
||12||शिवस्य वरदानेन सिन्धुदैत्यो जितो मया ।
स्कन्दादयो जिता येन युध्यन्ते न हि तेन ते
asaṅkhyātā hatā devā daityasenācarairnaraiḥ |
asṛṅganadyaḥ sampravṛttā vīraharṣakarā bahu
||13||असङ्ख्याता हता देवा दैत्यसेनाचरैर्नरैः ।
असृङ्गनद्यः सम्प्रवृत्ता वीरहर्षकरा बहु
raṇe nipatitān devān vicinvāno munīśvarāḥ |
ka uvāca |
evaṃ mayūreśavaco niśamya prāha dharmavit
||14||रणे निपतितान् देवान् विचिन्वानो मुनीश्वराः ।
क उवाच ।
एवं मयूरेशवचो निशम्य प्राह धर्मवित्
vasiṣṭho munivaryastaṃ yāmaḥ sarve calantu vai |
tato yayau raṇe draṣṭuṃ munibhistairmayūrarāṭ
||15||वसिष्ठो मुनिवर्यस्तं यामः सर्वे चलन्तु वै ।
ततो ययौ रणे द्रष्टुं मुनिभिस्तैर्मयूरराट्
majjāraktavasāgandho ghrātuṃ yatra na śakyate |
atibhīṣaṇakāyāṃstān chinnabhinnānanekaśaḥ
||16||मज्जारक्तवसागन्धो घ्रातुं यत्र न शक्यते ।
अतिभीषणकायांस्तान् छिन्नभिन्नाननेकशः
dṛṣṭvā bībhatsarūpāṃstān praphullān kiśukāniva |
vikṛtiṃ pariyātāni manāṃsi dānavadviṣām
||17||दृष्ट्वा बीभत्सरूपांस्तान् प्रफुल्लान् किशुकानिव ।
विकृतिं परियातानि मनांसि दानवद्विषाम्
paśyatāṃ vīrarāśīṃstān vīro pari pratiṣṭhitān |
kāṃścicca jīvataḥ kāṃścinmūrchitānśastraghātataḥ
||18||पश्यतां वीरराशींस्तान् वीरो परि प्रतिष्ठितान् ।
कांश्चिच्च जीवतः कांश्चिन्मूर्छितान्शस्त्रघाततः
kāṃścicca praviśīrṇāṅgān devān devā vyakarṣayan |
sahasā na vidurdevā devān vā dānavānapi
||19||कांश्चिच्च प्रविशीर्णाङ्गान् देवान् देवा व्यकर्षयन् ।
सहसा न विदुर्देवा देवान् वा दानवानपि
abruvaṃstatra kecicca tvadarthaṃ mṛtyumāgatāḥ |
ante te darśanaṃ prāptamiyuktvā vyasṛjannasūn
||20||अब्रुवंस्तत्र केचिच्च त्वदर्थं मृत्युमागताः ।
अन्ते ते दर्शनं प्राप्तमियुक्त्वा व्यसृजन्नसून्
ka uvāca
evaṃ śrutvā tu tadvākyaṃ sāśrukaṇṭho mayūrarāṭ |
bhraman bhraman dadarśāgre mūrchitaṃ tu ṣaḍānanam
||21||एवं श्रुत्वा तु तद्वाक्यं साश्रुकण्ठो मयूरराट् ।
भ्रमन् भ्रमन् ददर्शाग्रे मूर्छितं तु षडाननम्
patadaśrurmayūreśaḥ snehāt taccābravīditi |
uttiṣṭhottiṣṭhabhadrante kiṃ śeṣe prākṛtoyathā
||22||पतदश्रुर्मयूरेशः स्नेहात् तच्चाब्रवीदिति ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठभद्रन्ते किं शेषे प्राकृतोयथा
śrānto'si daityahananāt yacchāliṅganamadya me |
pramārjitastu hastena tataḥ sa prodatiṣṭhata
||23||श्रान्तोऽसि दैत्यहननात् यच्छालिङ्गनमद्य मे ।
प्रमार्जितस्तु हस्तेन ततः स प्रोदतिष्ठत
apaśyannikaṭe devapādapadmaṃ bhayāpaham |
uvāca ca mayūreśaṃ darśanāt te gataṃ mama
||24||अपश्यन्निकटे देवपादपद्मं भयापहम् ।
उवाच च मयूरेशं दर्शनात् ते गतं मम
sarvaduḥkhaṃ śramaścaiva viśrāntaścāsmi sāmpratam |
āliliṅga mayūreśaṃ dorbhirdvādaśabhistadā
||25||सर्वदुःखं श्रमश्चैव विश्रान्तश्चास्मि साम्प्रतम् ।
आलिलिङ्ग मयूरेशं दोर्भिर्द्वादशभिस्तदा
ubhau yātau raṇaṃ draṣṭuṃ gṛhitvā ca parasparam |
apaśyatāṃ puraḥ suptaṃ vīrabhadramiṣukṣatam
||26||उभौ यातौ रणं द्रष्टुं गृहित्वा च परस्परम् ।
अपश्यतां पुरः सुप्तं वीरभद्रमिषुक्षतम्
nandinaṃ ca śarāghātaiḥ pīḍitaṃ balavattaram |
bhūtarājaṃ ca purato vibhinnamastakaṃ tadā
||27||नन्दिनं च शराघातैः पीडितं बलवत्तरम् ।
भूतराजं च पुरतो विभिन्नमस्तकं तदा
krandantaṃ vikaṭaṃ caiva puṣpadantaṃ bhṛśārditam |
lalāṭe dṛḍhaviddhaṃ ca hiraṇyagarbhameva ca
||28||क्रन्दन्तं विकटं चैव पुष्पदन्तं भृशार्दितम् ।
ललाटे दृढविद्धं च हिरण्यगर्भमेव च
mṛtaprāyaṃ ca capalaṃ mṛtaṃ śyāmalameva ca |
lambakarṇo na cājñāsīd bhrāntyā kañcana saṅgare
||29||मृतप्रायं च चपलं मृतं श्यामलमेव च ।
लम्बकर्णो न चाज्ञासीद् भ्रान्त्या कञ्चन सङ्गरे
udānavāyunākrāntaḥ sumukhastatra cābhavat |
paramaṃ khedamāpannaḥ somaśca raktalocanaḥ
||30||उदानवायुनाक्रान्तः सुमुखस्तत्र चाभवत् ।
परमं खेदमापन्नः सोमश्च रक्तलोचनः
śete sma mūrchayāḥ bhṛṅgī pañcāsyaśca mumūrṣayā |
śaṅkhaḥ pretatvamāpanno bhayakṛt sarvayodhinām
||31||शेते स्म मूर्छयाः भृङ्गी पञ्चास्यश्च मुमूर्षया ।
शङ्खः प्रेतत्वमापन्नो भयकृत् सर्वयोधिनाम्
evaṃ dṛṣṭvā sarvavīrān hataprāyān hatānapi |
cintayā parayāviṣṭaḥ papraccha taṃ ṣaḍānanam
||32||एवं दृष्ट्वा सर्ववीरान् हतप्रायान् हतानपि ।
चिन्तया परयाविष्टः पप्रच्छ तं षडाननम्
mayūreśa uvāca
asurāśca svakīyāśca mahāvīrā hatā mṛdhe |
nijadhāmagatāḥ sarve jīvatāmatra kā gatiḥ
||33||असुराश्च स्वकीयाश्च महावीरा हता मृधे ।
निजधामगताः सर्वे जीवतामत्र का गतिः
skanda uvāca
anantakoṭibrahmāṇḍanāyakastvaṃ guṇeśvara |
caturdaśānāṃ vidyānāṃ sarvāsāṃ ca svayaṃ nidhiḥ
||34||अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायकस्त्वं गुणेश्वर ।
चतुर्दशानां विद्यानां सर्वासां च स्वयं निधिः
kalānāṃ tatra kiṃ praśnaṃ karoṣi tvaṃ mamāntike |
nāhaṃ mantraṃ vijānāmi vettha tvaṃ hi na vai surāḥ
||35||कलानां तत्र किं प्रश्नं करोषि त्वं ममान्तिके ।
नाहं मन्त्रं विजानामि वेत्थ त्वं हि न वै सुराः
vivarddhayasi kīrtiṃ tvaṃ nānādaityavibhañjanāt |
yathāmati bravīmi tvāmājñayā ca smṛterbalāt
||36||विवर्द्धयसि कीर्तिं त्वं नानादैत्यविभञ्जनात् ।
यथामति ब्रवीमि त्वामाज्ञया च स्मृतेर्बलात्
pūrvaṃ tu tripuravadhe śivena yuddhamadbhutam |
kṛtaṃ tatra mṛtāndevān droṇādrivallijaṃ rasam
||37||पूर्वं तु त्रिपुरवधे शिवेन युद्धमद्भुतम् ।
कृतं तत्र मृतान्देवान् द्रोणाद्रिवल्लिजं रसम्
devaḥ kṣateṣu saṃyojya jīvayāmāsa tatkṣaṇāt |
ka uvāca |
śrutvetthaṃ vacanaṃ devo jagāda taṃ ṣaḍānanam
||38||देवः क्षतेषु संयोज्य जीवयामास तत्क्षणात् ।
क उवाच ।
श्रुत्वेत्थं वचनं देवो जगाद तं षडाननम्
idānīṃ daityakoṭayastu yuddhārthaṃ balavattarāḥ |
āyāsyanti tadā ko'tra yuddheta tābhiḥ ṣaḍānana
||39||इदानीं दैत्यकोटयस्तु युद्धार्थं बलवत्तराः ।
आयास्यन्ति तदा कोऽत्र युद्धेत ताभिः षडानन
kaścānetuṃ vrajedadriṃ vallīrasamanuttamam |
evaṃ bruvanmayūreśo māyāmāviścakāra ha
||40||कश्चानेतुं व्रजेदद्रिं वल्लीरसमनुत्तमम् ।
एवं ब्रुवन्मयूरेशो मायामाविश्चकार ह
ujjīvayāmāsa tadā nijāṅgavāyusparśataḥ |
tataste harṣasampannāḥ praṇemustaṃ guṇeśvaram
||41||उज्जीवयामास तदा निजाङ्गवायुस्पर्शतः ।
ततस्ते हर्षसम्पन्नाः प्रणेमुस्तं गुणेश्वरम्
āliliṅgu punaryuddhaṃ kartuṃ taṃ ca vijijñapuḥ |
tvaddṛṣṭivinipātena tejo no dviguṇīkṛtam
||42||आलिलिङ्गु पुनर्युद्धं कर्तुं तं च विजिज्ञपुः ।
त्वद्दृष्टिविनिपातेन तेजो नो द्विगुणीकृतम्
guṇeśvara uvāca
brahmādayo devagaṇāḥ stuvanti vaḥ parākramam |
tārakāsuramukhyāśca nihatā daityadānavaḥ
||43||ब्रह्मादयो देवगणाः स्तुवन्ति वः पराक्रमम् ।
तारकासुरमुख्याश्च निहता दैत्यदानवः
ka uvāca
tatastaiḥ sahitā devairmayūreśaḥ śivaṃ yayau |
namaskṛtya śivaṃ gaurīṃ yuddhāya gantumudyataḥ
||44||ततस्तैः सहिता देवैर्मयूरेशः शिवं ययौ ।
नमस्कृत्य शिवं गौरीं युद्धाय गन्तुमुद्यतः
āliliṅga mudā gaurī śivastaṃ ca guṇeśvaram |
tataḥ ṣaḍānanādyāste śivamāliṅgire mudā
||45||आलिलिङ्ग मुदा गौरी शिवस्तं च गुणेश्वरम् ।
ततः षडाननाद्यास्ते शिवमालिङ्गिरे मुदा
vayaṃ raṇe nipatitāḥ punaḥ sañjīvitā hara |
mayūreśāṅgasambhūta vāyunā'dbhutakāriṇā
||46||वयं रणे निपतिताः पुनः सञ्जीविता हर ।
मयूरेशाङ्गसम्भूत वायुनाऽद्भुतकारिणा
punaryuddhāya yāsyāmo'nena sārddhaṃ śivādhunā |
prasādāttava jeṣyāmaḥ sarvānevāsurān yudhi
||47||पुनर्युद्धाय यास्यामोऽनेन सार्द्धं शिवाधुना ।
प्रसादात्तव जेष्यामः सर्वानेवासुरान् युधि
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe raṇaśodhanaṃ nāma ṣoḍaśādhika śatatamo'dhyāyaḥ || 116 ||