dūtamocanaṃ nāma pañcapañcāśattamo'dhyāyaḥ
muniruvāca
tayostu gatayoḥ paścānmohāpanno mahānṛpaḥ |
kāśirājo hayārūḍho bhramati sma gṛhe gṛhe
||1||तयोस्तु गतयोः पश्चान्मोहापन्नो महानृपः ।
काशिराजो हयारूढो भ्रमति स्म गृहे गृहे
vināyakamacakṣāṇaḥ kva gato bhoktyumityuta |
vihāya māṃ kathaṃ yāto miṣṭhānnaṃ bhoktumekaśaḥ
||2||विनायकमचक्षाणः क्व गतो भोक्त्युमित्युत ।
विहाय मां कथं यातो मिष्ठान्नं भोक्तुमेकशः
gṛhe gṛhe paryapṛcchat kva gato'sau vināyakaḥ |
idānīṃ bahirāyāto bhuktvā krīḍitumutsukaḥ
||3||गृहे गृहे पर्यपृच्छत् क्व गतोऽसौ विनायकः ।
इदानीं बहिरायातो भुक्त्वा क्रीडितुमुत्सुकः
kāśirājena sahito vṛthā tvaṃ pṛcchase katham |
evaṃ nirākṛtaḥ sarveḥ puravāsijanairasau
||4||काशिराजेन सहितो वृथा त्वं पृच्छसे कथम् ।
एवं निराकृतः सर्वेः पुरवासिजनैरसौ
paramaṃ śramamāpanno kuṭumbyakiñcano yathā |
kecidūcuḥ śuklagṛhe krīḍate'sau vināyakaḥ
||5||परमं श्रममापन्नो कुटुम्ब्यकिञ्चनो यथा ।
केचिदूचुः शुक्लगृहे क्रीडतेऽसौ विनायकः
tato harṣayutaḥ śuklagṛhaṃ yāto nṛpastadā |
dadarśa cāṅgaṇe tasya bālaṃ vṛṣagataṃ vibhum
||6||ततो हर्षयुतः शुक्लगृहं यातो नृपस्तदा ।
ददर्श चाङ्गणे तस्य बालं वृषगतं विभुम्
dṛṣṭvā taṃ vṛṣabhārūḍhaṃ trinetramiva cāparam |
praṇamya parayā bhaktyā baddhāñjalipuṭo'bravīt
||7||दृष्ट्वा तं वृषभारूढं त्रिनेत्रमिव चापरम् ।
प्रणम्य परया भक्त्या बद्धाञ्जलिपुटोऽब्रवीत्
nṛpa uvāca
na bāle sādhucaritaṃ na jñānaṃ sneha eva ca |
vihāya māṃ kathaṃ bhuktaṃ miṣṭānnaṃ vividhaṃ tvayā
||8||न बाले साधुचरितं न ज्ञानं स्नेह एव च ।
विहाय मां कथं भुक्तं मिष्टान्नं विविधं त्वया
ka uvāca
evamākarṇya tadvākyamuvāca sa vināyakaḥ |
yatra yatra mayā bhuktaṃ tatra bhuktaṃ tvayā'pi ca
||9||एवमाकर्ण्य तद्वाक्यमुवाच स विनायकः ।
यत्र यत्र मया भुक्तं तत्र भुक्तं त्वयाऽपि च
mithyā tvaṃ bhāṣase manda bālastvamasi buddhitaḥ |
vadiṣyanti janāḥ sarve pṛccheti ca sasākṣikam
||10||मिथ्या त्वं भाषसे मन्द बालस्त्वमसि बुद्धितः ।
वदिष्यन्ति जनाः सर्वे पृच्छेति च ससाक्षिकम्
śrutvā vaināyakaṃ vākyaṃ janā ūcurnupaṃ tadā |
idānīṃ hi tvayā bhuktaṃ vināyakasamīpataḥ
||11||श्रुत्वा वैनायकं वाक्यं जना ऊचुर्नुपं तदा ।
इदानीं हि त्वया भुक्तं विनायकसमीपतः
kathaṃ mithyā bhāṣase tvaṃ vṛddhaḥ sannṛpasattama |
tataḥ prakṛtimāpanno jñātavānsa nṛpo'bravīt
||12||कथं मिथ्या भाषसे त्वं वृद्धः सन्नृपसत्तम ।
ततः प्रकृतिमापन्नो ज्ञातवान्स नृपोऽब्रवीत्
ajñeyā te parā māyā yogināmapi mohinī |
dhanyo'si sarvarūpeṇa sarvatra mānito yataḥ
||13||अज्ञेया ते परा माया योगिनामपि मोहिनी ।
धन्योऽसि सर्वरूपेण सर्वत्र मानितो यतः
ka uvāca
romāñcāñcitagātraḥ sa dhyānamevānvapadyata |
tato vaināyakaṃ rūpaṃ svayamevānvapadyata
||14||रोमाञ्चाञ्चितगात्रः स ध्यानमेवान्वपद्यत ।
ततो वैनायकं रूपं स्वयमेवान्वपद्यत
yathā jale jalaṃ kṣiptaṃ jalatvaṃ pratipadyate |
punarmāyābalenāsau bhinnamūrtirnṛpottamaḥ
||15||यथा जले जलं क्षिप्तं जलत्वं प्रतिपद्यते ।
पुनर्मायाबलेनासौ भिन्नमूर्तिर्नृपोत्तमः
sa tu taṃ śibikārūḍhaṃ nināya nijamandiram |
nānāvāditranirghoṣairnṛtyairgītairanekaśaḥ
||16||स तु तं शिबिकारूढं निनाय निजमन्दिरम् ।
नानावादित्रनिर्घोषैर्नृत्यैर्गीतैरनेकशः
śuśubhe bālako'tīva deveṣu madano yathā |
anuyāti sapatnīko bhaktyā śuklaḥ śanaiḥ śanaiḥ
||17||शुशुभे बालकोऽतीव देवेषु मदनो यथा ।
अनुयाति सपत्नीको भक्त्या शुक्लः शनैः शनैः
parāvartya mukhaṃ dṛṣṭo bālena vrīḍatā bhṛśam |
kathaṃ prayāto'dattvā'smaiḥvaraṃ kaṃ ca na toṣakam
||18||परावर्त्य मुखं दृष्टो बालेन व्रीडता भृशम् ।
कथं प्रयातोऽदत्त्वाऽस्मैःवरं कं च न तोषकम्
ityevaṃ manasā tasmai dadau sampattimuttamām |
kuberasampadaḥ śreṣṭhāṃ sarvāścaryakarīṃ vibhuḥ
||19||इत्येवं मनसा तस्मै ददौ सम्पत्तिमुत्तमाम् ।
कुबेरसम्पदः श्रेष्ठां सर्वाश्चर्यकरीं विभुः
śuklaḥ parāvṛto dīnaḥ sapatnīko mahāmanāḥ |
kadannabhakṣaṇād devo ruṣṭaḥ kintviti cintayan
||20||शुक्लः परावृतो दीनः सपत्नीको महामनाः ।
कदन्नभक्षणाद् देवो रुष्टः किन्त्विति चिन्तयन्
nāpaśyat tāṃ parṇakuṭīṃ cintāṃ paramikāṃ yayau |
tatastu sevakāḥ śuklaṃ sugandhatailamardanaiḥ
||21||नापश्यत् तां पर्णकुटीं चिन्तां परमिकां ययौ ।
ततस्तु सेवकाः शुक्लं सुगन्धतैलमर्दनैः
snāpayitvā'pyalañcakrurbhūṣaṇaiḥ kāñcanāśukaiḥ |
tathaiva tasya patnīṃ ca balādiva niyojitāḥ
||22||स्नापयित्वाऽप्यलञ्चक्रुर्भूषणैः काञ्चनाशुकैः ।
तथैव तस्य पत्नीं च बलादिव नियोजिताः
atyāścaryayutau cobhau paśyataḥ sarvasampadaḥ |
ratnakāñcanabhittīśca mañcān nānāsanāni ca
||23||अत्याश्चर्ययुतौ चोभौ पश्यतः सर्वसम्पदः ।
रत्नकाञ्चनभित्तीश्च मञ्चान् नानासनानि च
muktāmaṇigaṇaiścitrāṇyanekāni sthale sthale |
kāñcanāni ca bhāṇḍāni vastrāṇyācchādanāni ca
||24||मुक्तामणिगणैश्चित्राण्यनेकानि स्थले स्थले ।
काञ्चनानि च भाण्डानि वस्त्राण्याच्छादनानि च
bhakṣyāṇyanekarūpāṇi khādyāni vividhāni ca |
dṛṣṭvetthaṃ sakalaṃ caubhau parasparamabhāṣatām
||25||भक्ष्याण्यनेकरूपाणि खाद्यानि विविधानि च ।
दृष्ट्वेत्थं सकलं चौभौ परस्परमभाषताम्
kimidaṃ bhavanaṃ kṣudraṃ jātamindragṛhopamam |
tataḥ śuklo'bravīt patnīṃ vināyakaprasādataḥ
||26||किमिदं भवनं क्षुद्रं जातमिन्द्रगृहोपमम् ।
ततः शुक्लोऽब्रवीत् पत्नीं विनायकप्रसादतः
sarvaṃ jānīhi subhage na samakṣaṃ mahāvibhuḥ |
dadāti tu parākṣe'sau alpamātreṇa toṣayan
||27||सर्वं जानीहि सुभगे न समक्षं महाविभुः ।
ददाति तु पराक्षेऽसौ अल्पमात्रेण तोषयन्
svayaṃ dattaṃ bahutaramalpameva hi manyate |
bhaktyopapāditaṃ svalpaṃ manyate bahulaṃ vibhuḥ
||28||स्वयं दत्तं बहुतरमल्पमेव हि मन्यते ।
भक्त्योपपादितं स्वल्पं मन्यते बहुलं विभुः
tasmād bhayena kāmena snehena ripubhāvataḥ |
smartavyo namanīyaśca stavyaḥ pūjyo hitāya ca
||29||तस्माद् भयेन कामेन स्नेहेन रिपुभावतः ।
स्मर्तव्यो नमनीयश्च स्तव्यः पूज्यो हिताय च
muniruvāca
tatastu nagare guptau narāntakasamīritau |
āstāṃ dūtau ciraṃ kālaṃ śūraśca capalastathā
||30||ततस्तु नगरे गुप्तौ नरान्तकसमीरितौ ।
आस्तां दूतौ चिरं कालं शूरश्च चपलस्तथा
yaccaṇḍaśabdāt trailokyaṃ kampate'śvatthapatravat |
yacchiraḥkampataḥ kampaṃ yānti devāḥ savāsavāḥ
||31||यच्चण्डशब्दात् त्रैलोक्यं कम्पतेऽश्वत्थपत्रवत् ।
यच्छिरःकम्पतः कम्पं यान्ति देवाः सवासवाः
parākrame bale śabde trailokye na samastayoḥ |
ayaṃ tu śibikāmadhye hantavyo munidehajaḥ
||32||पराक्रमे बले शब्दे त्रैलोक्ये न समस्तयोः ।
अयं तु शिबिकामध्ये हन्तव्यो मुनिदेहजः
yato'nena hatā daityā balinaḥ pūrvamāgatāḥ |
teṣāṃ pratikṛtiḥ kāryetyevamūcuḥ parasparam
||33||यतोऽनेन हता दैत्या बलिनः पूर्वमागताः ।
तेषां प्रतिकृतिः कार्येत्येवमूचुः परस्परम्
vidyudrūpaṃ samāsthāya garjataḥ sma mahāravau |
tattejasā pratihatacakṣuṣā vīrasañcayāḥ |
kimidaṃ kimidamiti cukruśurbhṛśavivhalāḥ
||34||विद्युद्रूपं समास्थाय गर्जतः स्म महारवौ ।
तत्तेजसा प्रतिहतचक्षुषा वीरसञ्चयाः ।
किमिदं किमिदमिति चुक्रुशुर्भृशविव्हलाः
etasminnantare prāptau śibikānikaṭaṃ tu tau |
vāhāḥ palāyitāḥ sarve tyaktvā taṃ ca vināyakam
||35||एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तौ शिबिकानिकटं तु तौ ।
वाहाः पलायिताः सर्वे त्यक्त्वा तं च विनायकम्
dhṛtau vināyakenobhau hastābhyāṃ balinau balāt |
utpāṭituṃ dharaṇyāṃ sa bhrāmayāmāsa tāvubhau
||36||धृतौ विनायकेनोभौ हस्ताभ्यां बलिनौ बलात् ।
उत्पाटितुं धरण्यां स भ्रामयामास तावुभौ
karurṇādramanāḥ paścāt sthāpayāmāsa bhūtale |
hantavyaḥ puruṣeṇāsau yaḥ parākramato'dhikaḥ
||37||करुर्णाद्रमनाः पश्चात् स्थापयामास भूतले ।
हन्तव्यः पुरुषेणासौ यः पराक्रमतोऽधिकः
maśake nihate kaḥ syāt pumarthaḥ puruṣasya ha |
tataḥ papraccha tau kasya dūtau vā kathyatāmiti
||38||मशके निहते कः स्यात् पुमर्थः पुरुषस्य ह ।
ततः पप्रच्छ तौ कस्य दूतौ वा कथ्यतामिति
svaśaktyā tu kṛte yatne na doṣaḥ puruṣasya ha |
evaṃ tadvacanaṃ śrutvā procatuḥ purataḥ sthitau
||39||स्वशक्त्या तु कृते यत्ने न दोषः पुरुषस्य ह ।
एवं तद्वचनं श्रुत्वा प्रोचतुः पुरतः स्थितौ
karuṇābdhirbhavānkhyāto dinanāthaḥ pitā'si naḥ |
sekakṛccopanetā ca vidyādo'bhayado'paraḥ
||40||करुणाब्धिर्भवान्ख्यातो दिननाथः पिताऽसि नः ।
सेककृच्चोपनेता च विद्यादोऽभयदोऽपरः
annadaḥ pañca pitaro vikhyātā bhuvanatraye |
āvāṃ dūtau guptarūpau narāntakasamīritau
||41||अन्नदः पञ्च पितरो विख्याता भुवनत्रये ।
आवां दूतौ गुप्तरूपौ नरान्तकसमीरितौ
tava vighnakarau deva rakṣitau kṛpayā tvayā |
bhūtaṃ bhavyaṃ bhavaccaiva sarvaṃ jānāsi sarvavit
||42||तव विघ्नकरौ देव रक्षितौ कृपया त्वया ।
भूतं भव्यं भवच्चैव सर्वं जानासि सर्ववित्
ye ye vaireṇa tvāṃ yātā hatāste kṣaṇamātrataḥ |
etasminnantare paurā vināyakamathābruvan
||43||ये ये वैरेण त्वां याता हतास्ते क्षणमात्रतः ।
एतस्मिन्नन्तरे पौरा विनायकमथाब्रुवन्
kimetau rakṣitau deva duṣṭau lokabhayaṅkarau |
anayorupakārastu kṛto'pakṛtaye bhavet
||44||किमेतौ रक्षितौ देव दुष्टौ लोकभयङ्करौ ।
अनयोरुपकारस्तु कृतोऽपकृतये भवेत्
pannagāya payo dattaṃ viṣameva hi jāyate |
muniruvāca |
tānuvāca tato devaḥ pūrvamevānayormayā
||45||पन्नगाय पयो दत्तं विषमेव हि जायते ।
मुनिरुवाच ।
तानुवाच ततो देवः पूर्वमेवानयोर्मया
abhayaṃ dattamadhunā viparītaṃ kathaṃ bhavet |
ityuktvā'mocayat tau sa tato rājā'bravīt punaḥ
||46||अभयं दत्तमधुना विपरीतं कथं भवेत् ।
इत्युक्त्वाऽमोचयत् तौ स ततो राजाऽब्रवीत् पुनः
aparādhānasaṅkhyātān kṣāntvā tau mocitau ripū |
maraṇe jīvane jantoricchā te kāraṇaṃ matā
||47||अपराधानसङ्ख्यातान् क्षान्त्वा तौ मोचितौ रिपू ।
मरणे जीवने जन्तोरिच्छा ते कारणं मता
ityuktvā mandiraṃ prāptau kāśirājavināyakau |
natvā tau sarvalokāśca svaṃ svaṃ bhavanamāgaman
||48||इत्युक्त्वा मन्दिरं प्राप्तौ काशिराजविनायकौ ।
नत्वा तौ सर्वलोकाश्च स्वं स्वं भवनमागमन्
praśaṃsanto nṛpaṃ nānārūpiṇaṃ ca vināyakam
||49||प्रशंसन्तो नृपं नानारूपिणं च विनायकम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe dūtamocanaṃ nāma pañcapañcāśattamo'dhyāyaḥ || 55 ||