catustriṃśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
bālaḥ sa vavṛdhe tatra divase divase śaśī |
ānandaṃ janayan mātuḥ pituśca caritaiḥ svakaiḥ
||1||बालः स ववृधे तत्र दिवसे दिवसे शशी ।
आनन्दं जनयन् मातुः पितुश्च चरितैः स्वकैः
vyāsa uvāca
vada brahman guṇeśasya caritaṃ dvāparodbhavam |
śrutvā pūrvacaritrāṇi na tṛptirme'bhavatprabho
||2||वद ब्रह्मन् गुणेशस्य चरितं द्वापरोद्भवम् ।
श्रुत्वा पूर्वचरित्राणि न तृप्तिर्मेऽभवत्प्रभो
gajānaneti nāmāsya vāhanaṃ mūṣakaḥ katham |
etatsarvaṃ savistāraṃ vada me caturānana
||3||गजाननेति नामास्य वाहनं मूषकः कथम् ।
एतत्सर्वं सविस्तारं वद मे चतुरानन
ka uvāca
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
pralhādasya ca saṃvādaṃ bhārgavasya kaverapi
||4||अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रल्हादस्य च संवादं भार्गवस्य कवेरपि
evameva purā pṛṣṭaḥ pralhādena mahāmuniḥ |
tasmai provāca bhagavān kavistacchṛṇu sāmpratam
||5||एवमेव पुरा पृष्टः प्रल्हादेन महामुनिः ।
तस्मै प्रोवाच भगवान् कविस्तच्छृणु साम्प्रतम्
śaṛṇu pralhāda yenāsya vāhanaṃ mūṣako'bhavat |
tadahaṃ sampravakṣyāmi śravaṇātsarvakāmadam
||6||शृणु प्रल्हाद येनास्य वाहनं मूषकोऽभवत् ।
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि श्रवणात्सर्वकामदम्
purā śakrasabhāmadhye krauñcau gandharvasattamaḥ |
vāmadevamuniṃ so'tha tvarāvānprapadā'hanat
||7||पुरा शक्रसभामध्ये क्रौञ्चौ गन्धर्वसत्तमः ।
वामदेवमुनिं सोऽथ त्वरावान्प्रपदाऽहनत्
sa śaśāpa ca gandharvaṃ mūṣakastvaṃ bhaviṣyasi |
kalpayiṣyati vāhatve tvāmākramya guṇeśvaraḥ
||8||स शशाप च गन्धर्वं मूषकस्त्वं भविष्यसि ।
कल्पयिष्यति वाहत्वे त्वामाक्रम्य गुणेश्वरः
sa eva karuṇāyukto mokṣaṃ neṣyati viśvakṛt |
parāśarāśrame so'tha papāta mūṣakākṛtiḥ
||9||स एव करुणायुक्तो मोक्षं नेष्यति विश्वकृत् ।
पराशराश्रमे सोऽथ पपात मूषकाकृतिः
giriśaṛṅganibho ghoro mahāromā mahāravaḥ |
mahāvīryo mahādaṃṣṭro mahāsvanavirājitaḥ
||10||गिरिशृङ्गनिभो घोरो महारोमा महारवः ।
महावीर्यो महादंष्ट्रो महास्वनविराजितः
tasyāśrame mahāghoramupadravamathākarot |
bhakṣayāmāsa dhānyāni bhaṅaktvā mṛtpātrasañcayān
||11||तस्याश्रमे महाघोरमुपद्रवमथाकरोत् ।
भक्षयामास धान्यानि भङक्त्वा मृत्पात्रसञ्चयान्
pustakāni ca vastrāṇi valkalāni mahāntyapi |
sa sārabhūtaṃ yatsarvaṃ bhakṣayāmāsa mūṣakaḥ
||12||पुस्तकानि च वस्त्राणि वल्कलानि महान्त्यपि ।
स सारभूतं यत्सर्वं भक्षयामास मूषकः
pucchāghātena vṛkṣān sa pātayāmāsa bhūtale |
cuñcukāreṇa śabdena garjayāmāsa viṣṭapam
||13||पुच्छाघातेन वृक्षान् स पातयामास भूतले ।
चुञ्चुकारेण शब्देन गर्जयामास विष्टपम्
jñātvā tathāvidhaṃ taṃ tu cintāmāsa munīśvaraḥ |
durjanasya balātkāraiḥ sthānaṃ tyājyaṃ na saṃśayaḥ
||14||ज्ञात्वा तथाविधं तं तु चिन्तामास मुनीश्वरः ।
दुर्जनस्य बलात्कारैः स्थानं त्याज्यं न संशयः
adhunā kvā nu gantavyaṃ kasminsthāne sukhaṃ bhavet |
prāṇatyāge mahaddoṣaṃ vadanti śāstracintakāḥ
||15||अधुना क्वा नु गन्तव्यं कस्मिन्स्थाने सुखं भवेत् ।
प्राणत्यागे महद्दोषं वदन्ति शास्त्रचिन्तकाः
kathaṃ sukhāśrame duḥkhaṃ prāptaṃ karmaprasaṅgataḥ |
kasya vā smaraṇaṃ kāryaṃ ko vā duḥkhātpramokṣyati
||16||कथं सुखाश्रमे दुःखं प्राप्तं कर्मप्रसङ्गतः ।
कस्य वा स्मरणं कार्यं को वा दुःखात्प्रमोक्ष्यति
ka enaṃ nāśayedatra kaḥ samartho bhaved vadhe |
kamadya śaraṇaṃ yāyāṃ ko nasrātā bhaviṣyati
||17||क एनं नाशयेदत्र कः समर्थो भवेद् वधे ।
कमद्य शरणं यायां को नस्राता भविष्यति
evaṃ pitṛvacaḥ śrutvā bālako'nantavikramaḥ |
uvāca madhuraṃ vākyaṃ cintāṃ mā kuru sarvathā
||18||एवं पितृवचः श्रुत्वा बालकोऽनन्तविक्रमः ।
उवाच मधुरं वाक्यं चिन्तां मा कुरु सर्वथा
mayi tiṣṭhati duṣṭānāṃ saṃhāriṇi mahāprabhau |
putratāṃ te prayāto'smi vidhāsye te priyaṃ tu yat
||19||मयि तिष्ठति दुष्टानां संहारिणि महाप्रभौ ।
पुत्रतां ते प्रयातोऽस्मि विधास्ये ते प्रियं तु यत्
yasya me kranditeneyaṃ pṛthivī śīrṇatāmiyāt |
parvatāścūrṇatāmāpuḥ pādāghātena me mune
||20||यस्य मे क्रन्दितेनेयं पृथिवी शीर्णतामियात् ।
पर्वताश्चूर्णतामापुः पादाघातेन मे मुने
paśya me kautukaṃ tāta nayāmyenaṃ tu vāhatām |
evamuktvā'sṛjatpāśaṃ koṭisūryanibhaṃ śiśuḥ
||21||पश्य मे कौतुकं तात नयाम्येनं तु वाहताम् ।
एवमुक्त्वाऽसृजत्पाशं कोटिसूर्यनिभं शिशुः
megheṣviva taḍitpuñjaḥ śuśubhe so'ntarikṣagaḥ |
tatyajurbhayato devā svāni dhiṣṇyāni tatkṣaṇāt
||22||मेघेष्विव तडित्पुञ्जः शुशुभे सोऽन्तरिक्षगः ।
तत्यजुर्भयतो देवा स्वानि धिष्ण्यानि तत्क्षणात्
sa yayau vahnivadano daśadigbhramaṇe rataḥ |
pātāle mūṣakaṃ kaṇṭhe badhvā bahirakāśayat
||23||स ययौ वह्निवदनो दशदिग्भ्रमणे रतः ।
पाताले मूषकं कण्ठे बध्वा बहिरकाशयत्
mūrchāmavāpa mahatīmākhuḥ pāśabalārditaḥ |
śuśoca paramakruddho niruddhaśvāsamārutaḥ
||24||मूर्छामवाप महतीमाखुः पाशबलार्दितः ।
शुशोच परमक्रुद्धो निरुद्धश्वासमारुतः
kathaṃ kālasya maraṇamāgataṃ daivanirmitam |
bhavitavyaṃ bhavatyeva puruṣārtho nirarthakaḥ
||25||कथं कालस्य मरणमागतं दैवनिर्मितम् ।
भवितव्यं भवत्येव पुरुषार्थो निरर्थकः
yena daṃṣṭrāgramātreṇa dāritāḥ parvatā bahu |
na mayā gaṇitā devā nāsurā rākṣasā narāḥ
||26||येन दंष्ट्राग्रमात्रेण दारिताः पर्वता बहु ।
न मया गणिता देवा नासुरा राक्षसा नराः
tasya me kena pāśena kaṇṭho'krāmi gatāyuṣaḥ |
ka uvāca |
mūṣake prabruvatyevaṃ yāvat tāvad gajānanaḥ
||27||तस्य मे केन पाशेन कण्ठोऽक्रामि गतायुषः ।
क उवाच ।
मूषके प्रब्रुवत्येवं यावत् तावद् गजाननः
cakarṣa manasā taṃ sa so'gān mūṣakasaṃyutaḥ |
yathā gārūḍaśāstrajñaḥ sarpaṃ karṣati tatkṣaṇāt
||28||चकर्ष मनसा तं स सोऽगान् मूषकसंयुतः ।
यथा गारूडशास्त्रज्ञः सर्पं कर्षति तत्क्षणात्
sa taṃ dṛṣṭvā pāśakaṇṭho mūṣako labdhadhīḥ kṣaṇāt |
namaskṛtya vibhuṃ devaṃ gajānanamanāmayam
||29||स तं दृष्ट्वा पाशकण्ठो मूषको लब्धधीः क्षणात् ।
नमस्कृत्य विभुं देवं गजाननमनामयम्
tuṣṭāva parayā bhaktyā cidānandaghanaṃ prabhum |
tvameva jagatāṃ nāthaḥ kartā harttā prapālakaḥ
||30||तुष्टाव परया भक्त्या चिदानन्दघनं प्रभुम् ।
त्वमेव जगतां नाथः कर्ता हर्त्ता प्रपालकः
guṇatrayavihīnaśca guṇatrayasahāyakṛt |
māyātīto'pi māyāvī māyināmapi mohakṛt
||31||गुणत्रयविहीनश्च गुणत्रयसहायकृत् ।
मायातीतोऽपि मायावी मायिनामपि मोहकृत्
brahmādīnāmagamyastvaṃ munihṛtpadmasaṃsthitaḥ |
kāraṇaṃ karaṇaṃ karttā kāraṇānāṃ ca kāraṇam
||32||ब्रह्मादीनामगम्यस्त्वं मुनिहृत्पद्मसंस्थितः ।
कारणं करणं कर्त्ता कारणानां च कारणम्
so'dya dṛṣṭaḥ svacakṣurbhyāmato dhanyaṃ janurmama |
dhanyā me pitarau netre tapo vidyā vrataṃ japaḥ
||33||सोऽद्य दृष्टः स्वचक्षुर्भ्यामतो धन्यं जनुर्मम ।
धन्या मे पितरौ नेत्रे तपो विद्या व्रतं जपः
ka uvāca
evamākarṇya tadvākyaṃ prīto'sau dviradānanaḥ |
prāha bhaktiṃ dṛḍhāṃ jñātvā bhaktaṃ taṃ mūṣakaṃ vibhuḥ
||34||एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं प्रीतोऽसौ द्विरदाननः ।
प्राह भक्तिं दृढां ज्ञात्वा भक्तं तं मूषकं विभुः
tavaiva puruṣārthena devadvijadruho'nagha |
nirguṇo'haṃ guṇī jāto duṣṭanāśanahetave
||35||तवैव पुरुषार्थेन देवद्विजद्रुहोऽनघ ।
निर्गुणोऽहं गुणी जातो दुष्टनाशनहेतवे
sādhūnāṃ rakṣaṇārthāya yatastvaṃ śaraṇaṃ gataḥ |
ataste dattamabhayaṃ varaṃ vṛṇuyamicchasi
||36||साधूनां रक्षणार्थाय यतस्त्वं शरणं गतः ।
अतस्ते दत्तमभयं वरं वृणुयमिच्छसि
mūṣaka uvāca
nāhaṃ vṛṇe gajāsya tvāṃ tvameva vṛṇu vāñchitam |
ka uvāca |
ityukto mūṣakenāsau garvitena gajānanaḥ
||37||नाहं वृणे गजास्य त्वां त्वमेव वृणु वाञ्छितम् ।
क उवाच ।
इत्युक्तो मूषकेनासौ गर्वितेन गजाननः
vāhatāṃ mama yāhi tvaṃ yadi satyaṃ vacastava |
tathetyukte sa piṅgākṣo rurohākramya tatkṣaṇāt
||38||वाहतां मम याहि त्वं यदि सत्यं वचस्तव ।
तथेत्युक्ते स पिङ्गाक्षो रुरोहाक्रम्य तत्क्षणात्
bhāreṇa cūrṇayaṃstaṃ tu punardevaṃ sa yācata |
ahaṃ te vāhanaṃ jāto laghubhūto bhava prabho
||39||भारेण चूर्णयंस्तं तु पुनर्देवं स याचत ।
अहं ते वाहनं जातो लघुभूतो भव प्रभो
yācatastasya vacasā laghubhāro'bhavadvibhuḥ |
etadṛṣṭvā mahāścaryaṃ praṇamya munirabravīt
||40||याचतस्तस्य वचसा लघुभारोऽभवद्विभुः ।
एतदृष्ट्वा महाश्चर्यं प्रणम्य मुनिरब्रवीत्
nā bāle pauruṣaṃ kvāpi mayā dṛṣṭaṃ jagattraye |
yacchabdātparvatāḥ śīrṇā lokapālāścyutasthalāḥ
||41||ना बाले पौरुषं क्वापि मया दृष्टं जगत्त्रये ।
यच्छब्दात्पर्वताः शीर्णा लोकपालाश्च्युतस्थलाः
sa tvayā kṣaṇamātreṇa nīto vāhanatāṃ balāt |
tata āgatya mātā'sya vatsalā gṛhya taṃ śiśum
||42||स त्वया क्षणमात्रेण नीतो वाहनतां बलात् ।
तत आगत्य माताऽस्य वत्सला गृह्य तं शिशुम्
prasnutau pāyayāmāsa stanau mātā mudā yutā |
uvāca na ca jāne te svarūpaṃ ca parākramam
||43||प्रस्नुतौ पाययामास स्तनौ माता मुदा युता ।
उवाच न च जाने ते स्वरूपं च पराक्रमम्
janmajanmāntarīyeṇa puṇyena nau gṛhaṃ gataḥ |
tataḥ sa mūṣakaṃ baddhavā cikrīḍe prākṛto yathā
||44||जन्मजन्मान्तरीयेण पुण्येन नौ गृहं गतः ।
ततः स मूषकं बद्धवा चिक्रीडे प्राकृतो यथा
evaṃ te kathitā cāsya yathā mūṣakavāhatā
||45||एवं ते कथिता चास्य यथा मूषकवाहता
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe mūṣakavāhanarūpadhāraṇaṃ nāma catustriṃśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 134 ||