catuḥsamudramāhātmyavarṇanam
sanatkumāra uvāca
snātvā catuḥsamudre tu paśyedrājasthalaṃ śivam ||
yasya darśanamātreṇa putravāñjāyate naraḥ
||1||स्नात्वा चतुःसमुद्रे तु पश्येद्राजस्थलं शिवम् ॥
यस्य दर्शनमात्रेण पुत्रवाञ्जायते नरः
samudrāḥ saṃti catvāraḥ kṣārakṣīradadhīkṣavaḥ ||
samīpe tasya devasya sudyumnena pratiṣṭhitāḥ
||2||समुद्राः संति चत्वारः क्षारक्षीरदधीक्षवः ॥
समीपे तस्य देवस्य सुद्युम्नेन प्रतिष्ठिताः
vyāsa uvāca
rājasthala samīpe tu samudrāḥ kena hetunā ||
kathaya tvaṃ muniśreṣṭha sudyumnena pratiṣṭhitāḥ
||3||राजस्थल समीपे तु समुद्राः केन हेतुना ॥
कथय त्वं मुनिश्रेष्ठ सुद्युम्नेन प्रतिष्ठिताः
lakṣayojanaparyaṃtaṃ jaṃbudvīpaṃ suśobhanam ||
maryādāyāṃ sthāpito'yaṃ samudraḥ kṣārasaṃjñitaḥ
||4||लक्षयोजनपर्यंतं जंबुद्वीपं सुशोभनम् ॥
मर्यादायां स्थापितोऽयं समुद्रः क्षारसंज्ञितः
śākadvīpe dvilakṣe tu kṣīrābdhiḥ saṃpratiṣṭhitaḥ ||
dadhyabdhistu kuśadvīpe caturlakṣaḥ pratiṣṭhitaḥ ||
śālmale tvikṣujaladhirhyaṣṭalakṣaḥ pratiṣṭhitaḥ
||5||शाकद्वीपे द्विलक्षे तु क्षीराब्धिः संप्रतिष्ठितः ॥
दध्यब्धिस्तु कुशद्वीपे चतुर्लक्षः प्रतिष्ठितः ॥
शाल्मले त्विक्षुजलधिर्ह्यष्टलक्षः प्रतिष्ठितः
catvāraste samākhyātāḥ samudrā bhūmimaṃḍale ||
rājasthalasamīpe tu kathamekatra saṃgatāḥ
||6||चत्वारस्ते समाख्याताः समुद्रा भूमिमंडले ॥
राजस्थलसमीपे तु कथमेकत्र संगताः
sanatkumāra uvāca
sudyumno nāma rājāsītpurā kalpe sudhārmikaḥ ||
tasya patnī varārohā nāmnā khyātā sudarśanā
||7||सुद्युम्नो नाम राजासीत्पुरा कल्पे सुधार्मिकः ॥
तस्य पत्नी वरारोहा नाम्ना ख्याता सुदर्शना
muniṃ dālbhyaṃ ca sā dṛṣṭvā papraccha sutakāmyayā ||
bhagavankena dānena snānena vidhinā'thavā
||8||मुनिं दाल्भ्यं च सा दृष्ट्वा पप्रच्छ सुतकाम्यया ॥
भगवन्केन दानेन स्नानेन विधिनाऽथवा
sarvalakṣaṇasaṃpūrṇaḥ putro labhyo mayā katham ||
etadākhyāhi viprarṣe yāthātathyaṃ savistaram
||9||सर्वलक्षणसंपूर्णः पुत्रो लभ्यो मया कथम् ॥
एतदाख्याहि विप्रर्षे याथातथ्यं सविस्तरम्
dālbhya uvāca
vihitāste purā putryabdhayaḥ putrepsayottamāḥ ||
svayaṃbhuvena devena brahmaṇā lokakāriṇā
||10||विहितास्ते पुरा पुत्र्यब्धयः पुत्रेप्सयोत्तमाः ॥
स्वयंभुवेन देवेन ब्रह्मणा लोककारिणा
teṣu rājñā kṛte snāne tava putro bhaviṣyati ||
śaṃkarārādhane putri tasmātpreraya vallabham
||11||तेषु राज्ञा कृते स्नाने तव पुत्रो भविष्यति ॥
शंकराराधने पुत्रि तस्मात्प्रेरय वल्लभम्
dālbhyasyaiva tu vākyena vicitrākhyānakena ca ||
prasthāpayāmāsa patiṃ śaṃkarārādhane drutam
||12||दाल्भ्यस्यैव तु वाक्येन विचित्राख्यानकेन च ॥
प्रस्थापयामास पतिं शंकराराधने द्रुतम्
sa gatvā toṣayāmāsa śaṃkaraṃ gaṃdhamādane ||
saṃtuṣṭaḥ śaṃkaraḥ prāha śaśisūryāgnilocanaḥ
||13||स गत्वा तोषयामास शंकरं गंधमादने ॥
संतुष्टः शंकरः प्राह शशिसूर्याग्निलोचनः
avaṃtīṃ gaccha rājedra putraṃ prāpsyasi śobhanam ||
macchāsanājjaladhayo gamiṣyaṃti kuśasthalīm
||14||अवंतीं गच्छ राजेद्र पुत्रं प्राप्स्यसि शोभनम् ॥
मच्छासनाज्जलधयो गमिष्यंति कुशस्थलीम्
merurūpe sthale rājansamīpe śaṃkarasya ca ||
drakṣyasi tvaṃ naraśreṣṭha jaladhīṃstatra saṃgatān ||
abhyarthitāstvayā tatra sthāsyaṃti kalayā sadā
||15||मेरुरूपे स्थले राजन्समीपे शंकरस्य च ॥
द्रक्ष्यसि त्वं नरश्रेष्ठ जलधींस्तत्र संगतान् ॥
अभ्यर्थितास्त्वया तत्र स्थास्यंति कलया सदा
evamuktvā mahādevo jagāmādarśanaṃ vibhuḥ ||
sudyumno bhāryayā sārdhamājagāma kuśasthalīm
||16||एवमुक्त्वा महादेवो जगामादर्शनं विभुः ॥
सुद्युम्नो भार्यया सार्धमाजगाम कुशस्थलीम्
āgatastu kuśasthalyāṃ samudrāṃśca dadarśa ha ||
tāṃstu dṛṣṭvā namaścakre rājasthalasamīpataḥ
||17||आगतस्तु कुशस्थल्यां समुद्रांश्च ददर्श ह ॥
तांस्तु दृष्ट्वा नमश्चक्रे राजस्थलसमीपतः
te vai dṛṣṭvā ca sudyumnaṃ praṇataṃ bhaktavatsalam ||
procurvāridhayaḥ sarve varaṃ varaya suvrata
||16||ते वै दृष्ट्वा च सुद्युम्नं प्रणतं भक्तवत्सलम् ॥
प्रोचुर्वारिधयः सर्वे वरं वरय सुव्रत
sa vavre manasā putraṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam ||
uvāca ca punā rājā yāvatti ṣṭhati medinī ||
tāvadatraiva sthātavyaṃ rājasthalasamīpataḥ
||19||स वव्रे मनसा पुत्रं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥
उवाच च पुना राजा यावत्ति ष्ठति मेदिनी ॥
तावदत्रैव स्थातव्यं राजस्थलसमीपतः
samudrā ūcuḥ
tāvatsthāsyāmahe'traiva yāvatkalpāvasānakam
||20||तावत्स्थास्यामहेऽत्रैव यावत्कल्पावसानकम्
bhaviṣyati ca te putraḥ sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ ||
atra te snānamātreṇa tasmātsnānaṃ samācara
||21||भविष्यति च ते पुत्रः सर्वलक्षणसंयुतः ॥
अत्र ते स्नानमात्रेण तस्मात्स्नानं समाचर
sthale cātra śubhe rājansthāsyāmaḥ kalayā saha ||
evaṃ vyāsa samudrāstu sudyumnenāvatāritāḥ
||22||स्थले चात्र शुभे राजन्स्थास्यामः कलया सह ॥
एवं व्यास समुद्रास्तु सुद्युम्नेनावतारिताः
kurute teṣu yo yātrāṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu ||
snānaṃ kṛtvā mahāpuṇye samudre kṣārasaṃjñake
||23||कुरुते तेषु यो यात्रां तस्य पुण्यफलं शृणु ॥
स्नानं कृत्वा महापुण्ये समुद्रे क्षारसंज्ञके
kuryācchāddhaṃ tato vyāsa pitṝṇāṃ bhaktitatparaḥ ||
pūjayecca mahādevaṃ sthalasthaṃ pārvatīpatim
||24||कुर्याच्छाद्धं ततो व्यास पितॄणां भक्तितत्परः ॥
पूजयेच्च महादेवं स्थलस्थं पार्वतीपतिम्
maṃḍakāṃśca tato dadyādbrāhmaṇe vedapārage ||
pātraṃ tāmramayaṃ kāryaṃ lavaṇena prapūritam
||25||मंडकांश्च ततो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे ॥
पात्रं ताम्रमयं कार्यं लवणेन प्रपूरितम्
sahiraṇyaṃ ca dātavyaṃ brāhmaṇe vedapārage ||
saptadhānyasamāyuktaṃ veṇujaṃ vastraveṣṭitam
||26||सहिरण्यं च दातव्यं ब्राह्मणे वेदपारगे ॥
सप्तधान्यसमायुक्तं वेणुजं वस्त्रवेष्टितम्
sadakṣiṇaṃ phalairyuktamarghyaṃ dadyātprayatnataḥ ||
kṣīrābdhiṃ ca tato gatvā snānaṃ kuryācca pūrvavat
||27||सदक्षिणं फलैर्युक्तमर्घ्यं दद्यात्प्रयत्नतः ॥
क्षीराब्धिं च ततो गत्वा स्नानं कुर्याच्च पूर्ववत्
kṣīraṃ tatra pradātavyaṃ tāmrapātreṇa pūritam ||
dadhyabdhau ca tathā kṛtvā dadyāddadhyodanaṃ śubham
||28||क्षीरं तत्र प्रदातव्यं ताम्रपात्रेण पूरितम् ॥
दध्यब्धौ च तथा कृत्वा दद्याद्दध्योदनं शुभम्
ikṣvabdhau ca tathā kṛtvā dadyādvipre guḍaṃ śubham ||
yātrāṃ kṛtvā tu vai vyāsa gāṃ ca dadyātpayasvinīm
||29||इक्ष्वब्धौ च तथा कृत्वा दद्याद्विप्रे गुडं शुभम् ॥
यात्रां कृत्वा तु वै व्यास गां च दद्यात्पयस्विनीम्
evaṃ yaḥ kurute yātrāṃ rājasthalasamīpataḥ ||
bhavyāṃ hi labhate lakṣmīṃ putrāṃścāpi manoramān
||30||एवं यः कुरुते यात्रां राजस्थलसमीपतः ॥
भव्यां हि लभते लक्ष्मीं पुत्रांश्चापि मनोरमान्
mṛte svargamavāpnoti yāvadiṃdrāścaturdaśa ||
tāvatsvargaphalaṃ bhuktvā paścānmokṣaṃ prayāsyati
||31||मृते स्वर्गमवाप्नोति यावदिंद्राश्चतुर्दश ॥
तावत्स्वर्गफलं भुक्त्वा पश्चान्मोक्षं प्रयास्यति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhā tmye rājasthaleśvarasamīpe catuḥsamudramāhātmyavarṇanaṃnāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||