śṛṇu vyāsa mahābuddhe śiprāmāhātmyamuttamam
sanatkumāra uvāca
śṛṇu vyāsa mahābuddhe śiprāmāhātmyamuttamam ||
yathā'mṛtabhavā khyātā pātāle nāgasaṃmate
||1||शृणु व्यास महाबुद्धे शिप्रामाहात्म्यमुत्तमम् ॥
यथाऽमृतभवा ख्याता पाताले नागसंमते
ekadā rudro bhikṣārthaṃ nāgaloke bubhukṣitaḥ ||
kare kapālamādāya bhogavatyāṃ samāgataḥ
||2||एकदा रुद्रो भिक्षार्थं नागलोके बुभुक्षितः ॥
करे कपालमादाय भोगवत्यां समागतः
bhikṣāṃ dehi vaco dīnaṃ vācayitvā gṛhegṛhe ||
bhikṣā kenāpi no dattā kṣudhitasya ca dhūrjaṭeḥ
||3||भिक्षां देहि वचो दीनं वाचयित्वा गृहेगृहे ॥
भिक्षा केनापि नो दत्ता क्षुधितस्य च धूर्जटेः
tadā krodhābhiraktākṣaḥ śūlapāṇiḥ kṣudhārditaḥ ||
bhrāmayitvā purīṃ sarvāṃ śanairbahirviniryayau
||4||तदा क्रोधाभिरक्ताक्षः शूलपाणिः क्षुधार्दितः ॥
भ्रामयित्वा पुरीं सर्वां शनैर्बहिर्विनिर्ययौ
ekaviṃśatikuṇḍāni pīyūṣasya dvijottama ||
yatra tiṣṭhaṃti sarvāṇi nāgalokasya rakṣaṇe
||5||एकविंशतिकुण्डानि पीयूषस्य द्विजोत्तम ॥
यत्र तिष्ठंति सर्वाणि नागलोकस्य रक्षणे
tatra gatvā sa bhagavāñchaṃbhuḥ sarvātmasaṃbhavaḥ ||
apibannetramārgeṇa tṛtīyena ca śaṃkaraḥ
||6||तत्र गत्वा स भगवाञ्छंभुः सर्वात्मसंभवः ॥
अपिबन्नेत्रमार्गेण तृतीयेन च शंकरः
riktāni pīyūṣakuṇḍāni kṛtvā tatraiva sotthitaḥ ||
kaṃpitaśca tadā loko nāgānāṃ sarvatomukham
||7||रिक्तानि पीयूषकुण्डानि कृत्वा तत्रैव सोत्थितः ॥
कंपितश्च तदा लोको नागानां सर्वतोमुखम्
kasyedaṃ karma kiṃ jātaṃ sudhā yasmādito gatā ||
ityuktā caiva te sarve nāgā vāsukipurogamāḥ
||8||कस्येदं कर्म किं जातं सुधा यस्मादितो गता ॥
इत्युक्ता चैव ते सर्वे नागा वासुकिपुरोगमाः
mahadatikramaṇe śaṃkāḥ purātte niryayurbahiḥ ||
kiṃ kurvāma kva gacchāma kasyedaṃ helanaṃ kṛtam
||9||महदतिक्रमणे शंकाः पुरात्ते निर्ययुर्बहिः ॥
किं कुर्वाम क्व गच्छाम कस्येदं हेलनं कृतम्
yenāsmākaṃ kopitena hṛtaṃ cāmṛtamuttamam ||
asmākaṃ jīvanaṃ tasmātkathaṃ jīvāma pannagāḥ
||10||येनास्माकं कोपितेन हृतं चामृतमुत्तमम् ॥
अस्माकं जीवनं तस्मात्कथं जीवाम पन्नगाः
ityuktvā pannagāḥ sarve sastrībālaparigrahāḥ ||
hariṃ ca jagmuḥ śaraṇaṃ manasā pariśaṃkitāḥ
||11||इत्युक्त्वा पन्नगाः सर्वे सस्त्रीबालपरिग्रहाः ॥
हरिं च जग्मुः शरणं मनसा परिशंकिताः
teṣāmanugrahārthāya vāguvācāśarīriṇī ||
śrūyatāmuragāḥ sarve yuṣmābhirdevahelanam
||12||तेषामनुग्रहार्थाय वागुवाचाशरीरिणी ॥
श्रूयतामुरगाः सर्वे युष्माभिर्देवहेलनम्
bhikṣārthamāgataḥ śambhuḥ kṣudhārtaśca gṛhegṛhe ||
viditvātithivelāyāṃ kapālakarabhikṣukaḥ
||13||भिक्षार्थमागतः शम्भुः क्षुधार्तश्च गृहेगृहे ॥
विदित्वातिथिवेलायां कपालकरभिक्षुकः
dattā na bhikṣā kenāpi bhogavatyāṃ pinākinaḥ ||
tadā bahirgato nāthaḥ kṣudhito dharmavigrahaḥ
||14||दत्ता न भिक्षा केनापि भोगवत्यां पिनाकिनः ॥
तदा बहिर्गतो नाथः क्षुधितो धर्मविग्रहः
tena naṣṭā sudhā sarvā kuṃḍāṃte pannagottamāḥ ||
yūyaṃ prayāta pātālānmahākālavanottame
||15||तेन नष्टा सुधा सर्वा कुंडांते पन्नगोत्तमाः ॥
यूयं प्रयात पातालान्महाकालवनोत्तमे
tatraikā vai saricchreṣṭhā śiprānāmeti viśrutā ||
trailokyapāvanī hyeṣā sarvakāmaphalapradā
||16||तत्रैका वै सरिच्छ्रेष्ठा शिप्रानामेति विश्रुता ॥
त्रैलोक्यपावनी ह्येषा सर्वकामफलप्रदा
yasyā darśanamātreṇa sarvapāpakṣayo bhavet ||
tatra gatvā bhavadbhiśca snānaṃ kāryaṃ yathāvidhi
||17||यस्या दर्शनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत् ॥
तत्र गत्वा भवद्भिश्च स्नानं कार्यं यथाविधि
bhajanaṃ devadevasya tataḥ pūjāṃ kariṣyatha ||
bhajanāddevadevasya śiprāsalilamajjanāt
||18||भजनं देवदेवस्य ततः पूजां करिष्यथ ॥
भजनाद्देवदेवस्य शिप्रासलिलमज्जनात्
bhaviṣyati tataḥ sadyaḥ sudhā loke pureva vaḥ ||
iti saṃbhāṣya tānnāgāṃstatraivāṃtaradhīyata
||19||भविष्यति ततः सद्यः सुधा लोके पुरेव वः ॥
इति संभाष्य तान्नागांस्तत्रैवांतरधीयत
vāṇīṃ vyāsa tadā divyāṃ sahasā lokasākṣiṇīm ||
śrutvā deveritāṃ vāṇīṃ tathetyuktvā ca pannagāḥ
||20||वाणीं व्यास तदा दिव्यां सहसा लोकसाक्षिणीम् ॥
श्रुत्वा देवेरितां वाणीं तथेत्युक्त्वा च पन्नगाः
strībālavṛddhasahitā mahākālavanaṃ yayuḥ ||
tatra gatvā dadṛśuste nadīṃ trailokyavaṃditām
||21||स्त्रीबालवृद्धसहिता महाकालवनं ययुः ॥
तत्र गत्वा ददृशुस्ते नदीं त्रैलोक्यवंदिताम्
sarvatra kusumākīrṇāṃ tarucchāyābhirāśritām ||
haṃsakāraṃḍavākīrṇāṃ maṇimuktāpravālakām
||22||सर्वत्र कुसुमाकीर्णां तरुच्छायाभिराश्रिताम् ॥
हंसकारंडवाकीर्णां मणिमुक्ताप्रवालकाम्
maṇisopānaracitāṃ padmakhaṃḍaiśca maṃḍitām ||
sāyaṃ prātaḥ sthitā viprāḥ saṃdhyopāsanatatparāḥ
||23||मणिसोपानरचितां पद्मखंडैश्च मंडिताम् ॥
सायं प्रातः स्थिता विप्राः संध्योपासनतत्पराः
ṛṣayaśca mahābhāgā bhṛgvaṃgirasamu khyakāḥ ||
gaṃdharvāścaiva tatraiva devarṣināradādayaḥ
||24||ऋषयश्च महाभागा भृग्वंगिरसमु ख्यकाः ॥
गंधर्वाश्चैव तत्रैव देवर्षिनारदादयः
vasavaśca tathādityā hyaśvinau marutastathā ||
rudrāḥ sādhyāśca devāśca pitaro vimalāśayāḥ
||25||वसवश्च तथादित्या ह्यश्विनौ मरुतस्तथा ॥
रुद्राः साध्याश्च देवाश्च पितरो विमलाशयाः
upāsate ca śiprāṃ vai saṃdhyāvelāṃ samāhitāḥ ||
ṛṣipatnyo mahābhāgā devakanyāpsarogaṇāḥ
||26||उपासते च शिप्रां वै संध्यावेलां समाहिताः ॥
ऋषिपत्न्यो महाभागा देवकन्याप्सरोगणाः
pativratā mahābhāgāstatraiva patibhiḥ saha ||
upāsaṃte sadācārā varṇāśramapurogamāḥ
||27||पतिव्रता महाभागास्तत्रैव पतिभिः सह ॥
उपासंते सदाचारा वर्णाश्रमपुरोगमाः
rājarṣayaḥ samāsīnā nirvāṇapadavīṃ gatāḥ ||
siddhā yogeśvarā śāṃtāstāpasāḥ śaṃsitavratāḥ
||28||राजर्षयः समासीना निर्वाणपदवीं गताः ॥
सिद्धा योगेश्वरा शांतास्तापसाः शंसितव्रताः
nānādeśodbhavā lokā yātriṇaḥ samupāgatāḥ ||
śiprākūle samāsīnā naranārīsamanvitāḥ
||29||नानादेशोद्भवा लोका यात्रिणः समुपागताः ॥
शिप्राकूले समासीना नरनारीसमन्विताः
kurvate tatra dharmāṇi mahādānāni sarvaśaḥ ||
evaṃvidhāṃ samālokya vyāsa trailokyavaṃditām
||30||कुर्वते तत्र धर्माणि महादानानि सर्वशः ॥
एवंविधां समालोक्य व्यास त्रैलोक्यवंदिताम्
nadīṃ sudhāmayīṃ sarvāṃ nāgāḥ paramaharṣitāḥ ||
snānadānādikaṃ kṛtvā mahādevamupā sire
||31||नदीं सुधामयीं सर्वां नागाः परमहर्षिताः ॥
स्नानदानादिकं कृत्वा महादेवमुपा सिरे
vedoktavidhinā sarve bhaktyā pannagasattamāḥ ||
paṃcāṃgapūrvakaṃ snānaṃ yakṣakardamalepanam
||32||वेदोक्तविधिना सर्वे भक्त्या पन्नगसत्तमाः ॥
पंचांगपूर्वकं स्नानं यक्षकर्दमलेपनम्
amlānapaṃkajāṃ mālāṃ nānāpuṣpākṣatai stathā ||
vāsaḥsraganulepādyaiścandanairgaṃdhadhūpakaiḥ
||33||अम्लानपंकजां मालां नानापुष्पाक्षतै स्तथा ॥
वासःस्रगनुलेपाद्यैश्चन्दनैर्गंधधूपकैः
dīpadānādinaivedyaistāṃbūlamatha dakṣiṇāḥ ||
karpūrārtikarāḥ sarve mahādevamupāgatāḥ ||
stutimārebhire kartuṃ sudhākāmāstadoragāḥ
||34||दीपदानादिनैवेद्यैस्तांबूलमथ दक्षिणाः ॥
कर्पूरार्तिकराः सर्वे महादेवमुपागताः ॥
स्तुतिमारेभिरे कर्तुं सुधाकामास्तदोरगाः
sarpā ucuḥ ||
namo'naṃtāya bṛhate sarvadeva namonamaḥ ||
caṃdramaule namaste'stu kapardinparamātmane ||
vṛṣadhvaja namaste'stu triśūlavaradhāriṇe
||35||सर्पा उचुः ॥
नमोऽनंताय बृहते सर्वदेव नमोनमः ॥
चंद्रमौले नमस्तेऽस्तु कपर्दिन्परमात्मने ॥
वृषध्वज नमस्तेऽस्तु त्रिशूलवरधारिणे
tryambakāya namaste'stu jaṭāmukuṭadhāriṇe ||
śeṣahāra namastestu citābhasmāṃgadhāriṇe
||36||त्र्यम्बकाय नमस्तेऽस्तु जटामुकुटधारिणे ॥
शेषहार नमस्तेस्तु चिताभस्मांगधारिणे
kṛttivāsa namaste'stu girīśāya namonamaḥ ||
tripuraghna namastestu smarāṃtaka namo'stu te
||37||कृत्तिवास नमस्तेऽस्तु गिरीशाय नमोनमः ॥
त्रिपुरघ्न नमस्तेस्तु स्मरांतक नमोऽस्तु ते
mṛgavyādha namaste'stu ghasmarāya namonamaḥ ||
śaṃkarātmannamastestu sarvakāmaphalaprada
||38||मृगव्याध नमस्तेऽस्तु घस्मराय नमोनमः ॥
शंकरात्मन्नमस्तेस्तु सर्वकामफलप्रद
sarvasākṣinnamaste'stu sarvabhūtāśayākṛte ||
sarvādhāra namaste'stu sarvaśaktidharāya ca
||39||सर्वसाक्षिन्नमस्तेऽस्तु सर्वभूताशयाकृते ॥
सर्वाधार नमस्तेऽस्तु सर्वशक्तिधराय च
sarvabhoga namaste'stu sarvabījasamudbhava ||
divyahāsa namaste'stu namo'mṛtasravāya ca
||40||सर्वभोग नमस्तेऽस्तु सर्वबीजसमुद्भव ॥
दिव्यहास नमस्तेऽस्तु नमोऽमृतस्रवाय च
kāmyakāma namastestu sarvakāmavaraprada ||
namaḥ śivāya śāṃtāya paśūnāṃ pataye namaḥ
||41||काम्यकाम नमस्तेस्तु सर्वकामवरप्रद ॥
नमः शिवाय शांताय पशूनां पतये नमः
namo mṛḍāya dāṃtāya śāṃtarūpāya vai namaḥ
||42||नमो मृडाय दांताय शांतरूपाय वै नमः
evaṃ prasādito nāgairbhagavānvṛṣabhadhvajaḥ ||
prasannavadano bhūtvā pratyakṣaḥ prāha pannagān
||43||एवं प्रसादितो नागैर्भगवान्वृषभध्वजः ॥
प्रसन्नवदनो भूत्वा प्रत्यक्षः प्राह पन्नगान्
śrīmahādeva uvāca
śṛṇudhvamuragāḥ sarve vacastathyaṃ vadāmi vaḥ ||
nāgaloke purā nityaṃ bhikṣārthaṃ cāgatosmyaham
||44||शृणुध्वमुरगाः सर्वे वचस्तथ्यं वदामि वः ॥
नागलोके पुरा नित्यं भिक्षार्थं चागतोस्म्यहम्
gṛhegṛhe bhogavatyāṃ vyacaratkṣudhito bhṛśam ||
kapālaṃ ca kare kṛtvā dhṛtvā kaṃthāṃ sucīrakām
||45||गृहेगृहे भोगवत्यां व्यचरत्क्षुधितो भृशम् ॥
कपालं च करे कृत्वा धृत्वा कंथां सुचीरकाम्
aprāptabhikṣo bhikṣārthī punarāgāṃ tato gṛham ||
tena pāpaprasaṃgena sudhā naṣṭā ca vaḥ sthalāt
||46||अप्राप्तभिक्षो भिक्षार्थी पुनरागां ततो गृहम् ॥
तेन पापप्रसंगेन सुधा नष्टा च वः स्थलात्
kiṃcitpuṇyaprasaṃgena mahākālavanottame ||
yūyaṃ prāptā mahābhāgā hitvā nāgālayottamam
||47||किंचित्पुण्यप्रसंगेन महाकालवनोत्तमे ॥
यूयं प्राप्ता महाभागा हित्वा नागालयोत्तमम्
ābālavṛddhaiḥ sastrībhi dṛṣṭā śiprā saridvarā ||
yasyā darśanamātreṇa suniṣpāpo'smyahaṃ purā
||48||आबालवृद्धैः सस्त्रीभि दृष्टा शिप्रा सरिद्वरा ॥
यस्या दर्शनमात्रेण सुनिष्पापोऽस्म्यहं पुरा
śiprāyāṃ snānajaṃ puṇyaṃ vaktuṃ śakto na kīdṛśam ||
darśanājjāyate śaṃbhustatkṣaṇādbhuvi pannagāḥ
||49||शिप्रायां स्नानजं पुण्यं वक्तुं शक्तो न कीदृशम् ॥
दर्शनाज्जायते शंभुस्तत्क्षणाद्भुवि पन्नगाः
yasmātsnānaṃ kṛtaṃ sarvaiḥ śiprāyāṃ pannagottamaiḥ ||
tena puṇyaprabhāvena sudhāstu vo gṛhegṛhe
||50||यस्मात्स्नानं कृतं सर्वैः शिप्रायां पन्नगोत्तमैः ॥
तेन पुण्यप्रभावेन सुधास्तु वो गृहेगृहे
nītvā śiprodakaṃ puṇyaṃ kuṇḍeṣu pariṣiñcata ||
tenaitāni ca kuṇḍāni amṛtānyekaviṃśatiḥ
||51||नीत्वा शिप्रोदकं पुण्यं कुण्डेषु परिषिञ्चत ॥
तेनैतानि च कुण्डानि अमृतान्येकविंशतिः
saṃpūrṇāni bhaviṣyaṃti sthirāṇi pannagottamāḥ ||
tathetyuktvā ca te sarve dhṛtvā śiprodakaṃ karaiḥ
||52||संपूर्णानि भविष्यंति स्थिराणि पन्नगोत्तमाः ॥
तथेत्युक्त्वा च ते सर्वे धृत्वा शिप्रोदकं करैः
gatāste vai svakaṃ lokaṃ namaskṛtvā maheśvaram ||
tataḥ prabhṛti sā śiprā nāgaloke'mṛtodbhavā
||53||गतास्ते वै स्वकं लोकं नमस्कृत्वा महेश्वरम् ॥
ततः प्रभृति सा शिप्रा नागलोकेऽमृतोद्भवा
sarvalokeṣu vikhyātā vyāsa śiprā'mṛtodbhavā ||
ye tu tasyāṃ prakurvaṃti narāḥ snānādikaṃ bhuvi
||54||सर्वलोकेषु विख्याता व्यास शिप्राऽमृतोद्भवा ॥
ये तु तस्यां प्रकुर्वंति नराः स्नानादिकं भुवि
na teṣāṃ duṣkṛtaṃ kiṃcinnāpado na ca durgatiḥ ||
na viyogo bhavetteṣāṃ putradārādikaiḥ kadā
||55||न तेषां दुष्कृतं किंचिन्नापदो न च दुर्गतिः ॥
न वियोगो भवेत्तेषां पुत्रदारादिकैः कदा
na ca mitrāṇi duṣyaṃti na rogo na daridratā ||
kathāṃ pāpaharāṃ puṇyāṃ sarvakāmavara pradām ||
paṭhanācchravaṇādvāpi gosahasraphalaṃ labhet
||56||न च मित्राणि दुष्यंति न रोगो न दरिद्रता ॥
कथां पापहरां पुण्यां सर्वकामवर प्रदाम् ॥
पठनाच्छ्रवणाद्वापि गोसहस्रफलं लभेत्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe' vantīkṣetramāhātmye śiprāmāhātmye'mṛtodbhavānāmakathāvarṇanaṃnāmaikapañcāśattamo'dhyāyaḥ || 51 ||