gayātīrthapraśaṃsāvarṇanam
sanatkumāra uvāca
śṛṇu vyāsa pravakṣyāmi tīrthamekamataḥ param ||
tīrthānāmuttamaṃ tīrthaṃ gayānāmeti nāmataḥ
||1||शृणु व्यास प्रवक्ष्यामि तीर्थमेकमतः परम् ॥
तीर्थानामुत्तमं तीर्थं गयानामेति नामतः
tatra snātvā naro nityaṃ mucyate ca ṛṇatrayāt ||
devānpitṝnsamabhyarcya viṣṇulokaṃ sa gacchati
||2||तत्र स्नात्वा नरो नित्यं मुच्यते च ऋणत्रयात् ॥
देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य विष्णुलोकं स गच्छति
vyāsa uvāca
kīkaṭeṣu gayā puṇyā nadī puṇyā punaḥ punā ||
cyavanasyāśramaḥ puṇyaḥ puṇyo rājagiristathā
||3||कीकटेषु गया पुण्या नदी पुण्या पुनः पुना ॥
च्यवनस्याश्रमः पुण्यः पुण्यो राजगिरिस्तथा
sa kathaṃ vidito deśe mahākālavane śubhe ||
etadveditumicchāmi vistareṇa tapodhana
||4||स कथं विदितो देशे महाकालवने शुभे ॥
एतद्वेदितुमिच्छामि विस्तरेण तपोधन
sanatkumāra uvāca
śṛṇu vyāsa kathāṃ puṇyāṃ pavitrāṃ pāpahāriṇīm ||
yasyāḥ śravaṇamātreṇa pitaro yāṃti sadgatim
||5||शृणु व्यास कथां पुण्यां पवित्रां पापहारिणीम् ॥
यस्याः श्रवणमात्रेण पितरो यांति सद्गतिम्
purā kṛtayuge puṇye yugādidevanāmataḥ ||
rājāsītsa tu dharmātmā puṇyaśravaṇakīrtanaḥ
||6||पुरा कृतयुगे पुण्ये युगादिदेवनामतः ॥
राजासीत्स तु धर्मात्मा पुण्यश्रवणकीर्तनः
tasya pālayataḥ samyakprajāḥ putrānivaurasān ||
babhūvuḥ sarvasaṃpannā vardhamānāḥ samaṃtataḥ
||7||तस्य पालयतः सम्यक्प्रजाः पुत्रानिवौरसान् ॥
बभूवुः सर्वसंपन्ना वर्धमानाः समंततः
dharmaścatuṣpado nityaṃ yasminrājñi praśāsati ||
kālavarṣī ca parjanya ṛtavaḥ svāṃgacāriṇaḥ
||8||धर्मश्चतुष्पदो नित्यं यस्मिन्राज्ञि प्रशासति ॥
कालवर्षी च पर्जन्य ऋतवः स्वांगचारिणः
bahusasyaphalā pṛthvī gāvaśca bahudugdhadāḥ ||
vedavādaratā viprāḥ kṣattriyā bāhuśālinaḥ
||9||बहुसस्यफला पृथ्वी गावश्च बहुदुग्धदाः ॥
वेदवादरता विप्राः क्षत्त्रिया बाहुशालिनः
vaiśyā dhanaparā nityaṃ śūdrāḥ śuśrūṣaṇe ratāḥ ||
varṇāśramaratāḥ sarve sarve dharmopadeśakāḥ
||10||वैश्या धनपरा नित्यं शूद्राः शुश्रूषणे रताः ॥
वर्णाश्रमरताः सर्वे सर्वे धर्मोपदेशकाः
śrutismṛtiparo dharmo hṛṣṭapuṣṭajanākaraḥ ||
nādhivyādhyabhibhūtaśca lakṣyate ko'pi mānavaḥ
||11||श्रुतिस्मृतिपरो धर्मो हृष्टपुष्टजनाकरः ॥
नाधिव्याध्यभिभूतश्च लक्ष्यते कोऽपि मानवः
duḥśīlā durbhagā nārī vidhavā naiva lakṣyate ||
bahuputrā'lpaputrā ca mṛtaputrā na vaṃdhyakā
||12||दुःशीला दुर्भगा नारी विधवा नैव लक्ष्यते ॥
बहुपुत्राऽल्पपुत्रा च मृतपुत्रा न वंध्यका
rūpaśīlaguṇopetā pativrataparāyaṇā ||
no mārgaḥ kaṃṭasaṃkīrṇo dasyudoṣaiśca dūṣitaḥ
||13||रूपशीलगुणोपेता पतिव्रतपरायणा ॥
नो मार्गः कंटसंकीर्णो दस्युदोषैश्च दूषितः
hūyatāṃ bhujyatāṃ śaśvaddīyatāṃ ca gṛhegṛhe ||
dayādānatapohomajapayajñakriyāparāḥ
||14||हूयतां भुज्यतां शश्वद्दीयतां च गृहेगृहे ॥
दयादानतपोहोमजपयज्ञक्रियापराः
janāḥ sarvatra dṛśyaṃte sarvadharma parāyaṇāḥ ||
catuṣpādacaro dharmo hyadharmo'pādavigrahaḥ
||15||जनाः सर्वत्र दृश्यंते सर्वधर्म परायणाः ॥
चतुष्पादचरो धर्मो ह्यधर्मोऽपादविग्रहः
evaṃ rājā sa dharmātmā yugādidevasaṃjñitaḥ ||
yeneyaṃ pālitā pṛthvī dharmeṇa vardhitāḥ prajāḥ
||16||एवं राजा स धर्मात्मा युगादिदेवसंज्ञितः ॥
येनेयं पालिता पृथ्वी धर्मेण वर्धिताः प्रजाः
avaṃtyāṃ ca purā vyāsa yajñakoṭiṃ samācarat ||
tasminkāletivikrāṃtastuhaṃḍo nāma dānavaḥ
||17||अवंत्यां च पुरा व्यास यज्ञकोटिं समाचरत् ॥
तस्मिन्कालेतिविक्रांतस्तुहंडो नाम दानवः
tena sarvaṃ vaśaṃ nītaṃ carā caramidaṃjagat ||
ghoraṃ taptvā tapaḥ puṇyaṃ brahmalabdhavaraḥ khalaḥ
||18||तेन सर्वं वशं नीतं चरा चरमिदंजगत् ॥
घोरं तप्त्वा तपः पुण्यं ब्रह्मलब्धवरः खलः
naiva devā na yajñāśca vedamārgavivarjitāḥ ||
devatāpūjanaṃ nāsti svadhā svāhā na dṛśyate
||19||नैव देवा न यज्ञाश्च वेदमार्गविवर्जिताः ॥
देवतापूजनं नास्ति स्वधा स्वाहा न दृश्यते
utsanno dharmamārgo'yaṃ śāśvato vai durātmanā ||
naṣṭaprāyāḥ surāstena kṛtāḥ sarve dvijottamāḥ
||20||उत्सन्नो धर्ममार्गोऽयं शाश्वतो वै दुरात्मना ॥
नष्टप्रायाः सुरास्तेन कृताः सर्वे द्विजोत्तमाः
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ pitṛbhiḥ saha sādhubhiḥ ||
kiṃ kurmo vā kva gacchāma tuhaṃḍena parājitāḥ
||21||ब्रह्माणं शरणं जग्मुः पितृभिः सह साधुभिः ॥
किं कुर्मो वा क्व गच्छाम तुहंडेन पराजिताः
iti śrutvā vacasteṣāṃ brahmā lokapitāmahaḥ ||
samutthāya tataḥ sarvairviṣṇulokaṃ jagāma ha
||22||इति श्रुत्वा वचस्तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
समुत्थाय ततः सर्वैर्विष्णुलोकं जगाम ह
tatra gatvā samārādhya viṣṇuṃ devagaṇaiḥ saha ||
stutiṃ puruṣasūktena viṣṇoratulatejasaḥ
||23||तत्र गत्वा समाराध्य विष्णुं देवगणैः सह ॥
स्तुतिं पुरुषसूक्तेन विष्णोरतुलतेजसः
pracakruḥ sarva evaite hyātmanobhyudayāya ca ||
tadā teṣāṃ śamicchantī vāguvācāśarīriṇī
||24||प्रचक्रुः सर्व एवैते ह्यात्मनोभ्युदयाय च ॥
तदा तेषां शमिच्छन्ती वागुवाचाशरीरिणी
śrūyatāṃ bhoḥ suraśreṣṭhā bhavatāṃ śreya uttamam ||
yūyaṃ yāta kṣitau kṣipraṃ mahākālavanaṃ prati
||25||श्रूयतां भोः सुरश्रेष्ठा भवतां श्रेय उत्तमम् ॥
यूयं यात क्षितौ क्षिप्रं महाकालवनं प्रति
guhyādguhyataraṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam ||
no yatra māyināṃ māyā prakāśayati bhūtale
||26||गुह्याद्गुह्यतरं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥
नो यत्र मायिनां माया प्रकाशयति भूतले
sarvatīrthamayaṃ tīrthaṃ koṭitīrthavarapradam ||
yatra śiprā saricchreṣṭhā sarvakāmaphalapradā
||27||सर्वतीर्थमयं तीर्थं कोटितीर्थवरप्रदम् ॥
यत्र शिप्रा सरिच्छ्रेष्ठा सर्वकामफलप्रदा
daityāṃtakāriṇī divyā mahākālī kuleśvarī ||
koṭikoṭigaṇākīrṇā mātṝ ṇāṃ śaktivardhinī
||28||दैत्यांतकारिणी दिव्या महाकाली कुलेश्वरी ॥
कोटिकोटिगणाकीर्णा मातॄ णां शक्तिवर्धिनी
yatra gayā mahāpuṇyā phalguścaiva mahānadī ||
puruṣottamagiriśreṣṭho yatra buddhagayā smṛtā
||29||यत्र गया महापुण्या फल्गुश्चैव महानदी ॥
पुरुषोत्तमगिरिश्रेष्ठो यत्र बुद्धगया स्मृता
tathaivādyagayā khyātā triṣu lokeṣu viśrutā ||
viṣṇoḥ ṣoḍaśapadītīrthaṃ gadādharavinirmitam
||30||तथैवाद्यगया ख्याता त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥
विष्णोः षोडशपदीतीर्थं गदाधरविनिर्मितम्
sarvapāpaharā puṇyā yatra prācī sarasvatī ||
mahāsuranadī proktā yatra tiṣṭhati puṇyadā
||31||सर्वपापहरा पुण्या यत्र प्राची सरस्वती ॥
महासुरनदी प्रोक्ता यत्र तिष्ठति पुण्यदा
nyagrodhaścākṣayo nityaḥ purā prokto maharṣiṇā ||
tatraiva sā śilā proktā pretamokṣakarī śubhā
||32||न्यग्रोधश्चाक्षयो नित्यः पुरा प्रोक्तो महर्षिणा ॥
तत्रैव सा शिला प्रोक्ता प्रेतमोक्षकरी शुभा
tatraiva saṃti tāḥ sarvā devatāḥ pitṛkalpajāḥ ||
sarvākṣaramayoṃkāraḥ sarvadevamayo hariḥ
||33||तत्रैव संति ताः सर्वा देवताः पितृकल्पजाः ॥
सर्वाक्षरमयोंकारः सर्वदेवमयो हरिः
sarvatīrthamayā devā gayātīrthamanuttamam ||
śīghraṃ gacchata tatraiva parāṃ siddhi mavāpsyatha
||34||सर्वतीर्थमया देवा गयातीर्थमनुत्तमम् ॥
शीघ्रं गच्छत तत्रैव परां सिद्धि मवाप्स्यथ
yatra praviṣṭamātreṇa pitaro nirayasthitāḥ ||
te sarve svargamāyāṃti brahmabhūyāya kalpate
||35||यत्र प्रविष्टमात्रेण पितरो निरयस्थिताः ॥
ते सर्वे स्वर्गमायांति ब्रह्मभूयाय कल्पते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye gayātīrthamāhātmye gayātīrthapraśaṃsāvarṇanaṃ nāma saptapañcā śattamo'dhyāyaḥ || 57 ||