sundarakuṃḍapiśācamocanatīrthamāhātmyavarṇanam
sanatkumāra uvāca
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni tāni sarvāṇi suvrata ||
avaṃtyāṃ sundare tīrthe tiṣṭhaṃti sarvadā bhuvi
||1||पृथिव्यां यानि तीर्थानि तानि सर्वाणि सुव्रत ॥
अवंत्यां सुन्दरे तीर्थे तिष्ठंति सर्वदा भुवि
vyāsa uvāca
kimidaṃ sundaraṃ kuṇḍaṃ kadākāle'bhavatkṣitau ||
nirmitaṃ kena ko devaḥ kiṃ vā tasya phalaṃ smṛtam
||2||किमिदं सुन्दरं कुण्डं कदाकालेऽभवत्क्षितौ ॥
निर्मितं केन को देवः किं वा तस्य फलं स्मृतम्
sanatkumāra uvāca
śṛṇu puṇyatame kṣetre sundarākhyaṃ yadā 'bhavat ||
sarvapāpapraśamanaṃ vāṃchitārthaphalapradam
||3||शृणु पुण्यतमे क्षेत्रे सुन्दराख्यं यदा ऽभवत् ॥
सर्वपापप्रशमनं वांछितार्थफलप्रदम्
yasya śravaṇamātreṇa brahmahatyā vyapohati ||
aśvamedhādikaṃ puṇyaṃ vājapeyaśa tādhikam
||4||यस्य श्रवणमात्रेण ब्रह्महत्या व्यपोहति ॥
अश्वमेधादिकं पुण्यं वाजपेयश ताधिकम्
purā kalpakṣaye vyāsa naṣṭakalpā ca medinī ||
pracaṇḍavātavarṣābhyāṃ cūrṇito meruparvataḥ
||5||पुरा कल्पक्षये व्यास नष्टकल्पा च मेदिनी ॥
प्रचण्डवातवर्षाभ्यां चूर्णितो मेरुपर्वतः
tadātra patitaṃ vyāsa vaikuṇṭhaśikharottamam ||
mahākālavane ghore guhye cāvyayake dhruve
||6||तदात्र पतितं व्यास वैकुण्ठशिखरोत्तमम् ॥
महाकालवने घोरे गुह्ये चाव्ययके ध्रुवे
tatkṣaṇātpatite śṛṃge kuṇḍaṃ jātaṃ suniścitam ||
ratnasopānamacchodaṃ muktāsaikatapūritam
||7||तत्क्षणात्पतिते शृंगे कुण्डं जातं सुनिश्चितम् ॥
रत्नसोपानमच्छोदं मुक्तासैकतपूरितम्
jāṃbūnadakarārohaṃ hemapadmavirājitam ||
kalpadrumakṛtacchāyaṃ ciṃtāmaṇisamucchritam
||8||जांबूनदकरारोहं हेमपद्मविराजितम् ॥
कल्पद्रुमकृतच्छायं चिंतामणिसमुच्छ्रितम्
haṃsakāraṃḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam ||
bījauṣadhigaṇākīrṇaṃ sarvatattvābhisaṃyutam
||9||हंसकारंडवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् ॥
बीजौषधिगणाकीर्णं सर्वतत्त्वाभिसंयुतम्
kalpakṣaye na kṣīyaṃte yāni tattvāni sarvaśaḥ ||
tāni tatra pratiṣṭhaṃti mūrtimaṃti parāṇi ca
||10||कल्पक्षये न क्षीयंते यानि तत्त्वानि सर्वशः ॥
तानि तत्र प्रतिष्ठंति मूर्तिमंति पराणि च
vedaśāstrapurāṇāni gāthāgītikṣarākṣarāḥ ||
oṃkāraśca vaṣaṭkāro gāyatrī tripadā parā
||11||वेदशास्त्रपुराणानि गाथागीतिक्षराक्षराः ॥
ॐकारश्च वषट्कारो गायत्री त्रिपदा परा
kalāḥ kāṣṭhā muhūrtāśca lavatruṭipalaṃ ghaṭiḥ ||
aharniśaśca yāmāśca pakṣamāsāvṛtustathā
||12||कलाः काष्ठा मुहूर्ताश्च लवत्रुटिपलं घटिः ॥
अहर्निशश्च यामाश्च पक्षमासावृतुस्तथा
saṃvatsarayugāścaiva kuṇḍe tiṣṭhaṃti mūrtitaḥ ||
devā yakṣāśca nāgāśca guhyakāḥ kinnarāstathā
||13||संवत्सरयुगाश्चैव कुण्डे तिष्ठंति मूर्तितः ॥
देवा यक्षाश्च नागाश्च गुह्यकाः किन्नरास्तथा
gaṃdharvāpsaraso yakṣāḥ siddhāḥ kiṃpuruṣāstathā ||
upāsāṃcakrire tasya kalpadoṣabhayāturāḥ
||14||गंधर्वाप्सरसो यक्षाः सिद्धाः किंपुरुषास्तथा ॥
उपासांचक्रिरे तस्य कल्पदोषभयातुराः
brahmā rudraśca kālaśca lokapālā mahaujasaḥ ||
keciddhyānaparāḥ siddhāstāpasāḥ śaṃsitavratāḥ
||15||ब्रह्मा रुद्रश्च कालश्च लोकपाला महौजसः ॥
केचिद्ध्यानपराः सिद्धास्तापसाः शंसितव्रताः
tiṣṭhaṃti bahuyuga vyāsa yāvatkalpaḥ samāpyate ||
sudarśanasamākāraṃ pūritaṃ cāmṛtāṃbubhiḥ
||16||तिष्ठंति बहुयुग व्यास यावत्कल्पः समाप्यते ॥
सुदर्शनसमाकारं पूरितं चामृतांबुभिः
divyapādapasaṃyuktaṃ pārijātaguṇānvitam ||
divyastrīsnānagaṃdhodairvāsitodgārisaurabham
||17||दिव्यपादपसंयुक्तं पारिजातगुणान्वितम् ॥
दिव्यस्त्रीस्नानगंधोदैर्वासितोद्गारिसौरभम्
kvacinmayūrā nṛtyaṃti kvacitkūjaṃti kokilāḥ ||
kvacitkekāravāḥ kvāpi meghaghoṣasamākulam
||18||क्वचिन्मयूरा नृत्यंति क्वचित्कूजंति कोकिलाः ॥
क्वचित्केकारवाः क्वापि मेघघोषसमाकुलम्
sundaraṃ sundarākāraṃ sundaraṃ tena cocyate ||
bahupuṇyakaraṃ vyāsa sarvapāpaharaṃ param
||19||सुन्दरं सुन्दराकारं सुन्दरं तेन चोच्यते ॥
बहुपुण्यकरं व्यास सर्वपापहरं परम्
yatra saṃnihito viṣṇuḥ śivaḥ śaktyā yuto vaśī ||
upāsāṃcakrire śaśvatsarvakāleṣu sarvadā
||20||यत्र संनिहितो विष्णुः शिवः शक्त्या युतो वशी ॥
उपासांचक्रिरे शश्वत्सर्वकालेषु सर्वदा
pakṣārdhaṃ pakṣamekaṃ ca sundarakuṇḍe naro vaset ||
vaikuṇṭhe niyataṃ vāso yāvatkalpaśataṃ bhavet
||21||पक्षार्धं पक्षमेकं च सुन्दरकुण्डे नरो वसेत् ॥
वैकुण्ठे नियतं वासो यावत्कल्पशतं भवेत्
pakṣikīṭapataṃgāśca mṛtā yāṃti śivālayam ||
kiṃ punarmānavā loke snānapūtāśca tatra vai
||22||पक्षिकीटपतंगाश्च मृता यांति शिवालयम् ॥
किं पुनर्मानवा लोके स्नानपूताश्च तत्र वै
ye dadati tilāndhenuṃ gajavā jirathāvanīḥ ||
dāsīrdāsānsuvarṇaṃ ca ratnāni vividhāni ca
||23||ये ददति तिलान्धेनुं गजवा जिरथावनीः ॥
दासीर्दासान्सुवर्णं च रत्नानि विविधानि च
śayyādānavimānāni dānāni vividhāni ca ||
na teṣāṃ dānajaṃ vedmi kīdṛgvyāsa phalaṃ bhavet
||24||शय्यादानविमानानि दानानि विविधानि च ॥
न तेषां दानजं वेद्मि कीदृग्व्यास फलं भवेत्
bhūyaḥ śṛṇu paraṃ vyāsa sundarakuṇḍaphalaṃ smṛtam ||
ekadā bahupāpena patitaḥ pāpayoniṣu
||25||भूयः शृणु परं व्यास सुन्दरकुण्डफलं स्मृतम् ॥
एकदा बहुपापेन पतितः पापयोनिषु
piśāco mokṣamāpannaḥ śiva rūpadharo gataḥ ||
piśācamocane snātvā dṛṣṭvā devaṃ maheśvaram
||26||पिशाचो मोक्षमापन्नः शिव रूपधरो गतः ॥
पिशाचमोचने स्नात्वा दृष्ट्वा देवं महेश्वरम्
mucyate sarvapāpebhyo yadyapi brahmahā bhavet
||27||मुच्यते सर्वपापेभ्यो यद्यपि ब्रह्महा भवेत्
vyāsa uvāca
ko'sau piśāca iti khyātaḥ kiṃ tena duṣkṛtaṃ kṛtam ||
yena pāpaprasaṃgena piśācatvamupāgataḥ
||28||कोऽसौ पिशाच इति ख्यातः किं तेन दुष्कृतं कृतम् ॥
येन पापप्रसंगेन पिशाचत्वमुपागतः
kathaṃ tīrthaprasaṃgo'sya jāto vai dvija sattama ||
etadveditumicchāmi tvatto brahmavidāṃvara
||29||कथं तीर्थप्रसंगोऽस्य जातो वै द्विज सत्तम ॥
एतद्वेदितुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदांवर
sanatkumāra uvāca
śṛṇu vyāsa mahākhyānaṃ tīrthamāhātmyamuttamam ||
yasya śravaṇamātreṇa sarvapāpakṣayo bhavet
||30||शृणु व्यास महाख्यानं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ॥
यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
brāhmaṇo devalo nāma dākṣiṇātyo dvijādhamaḥ ||
sadā pāparato lobhī kūṭasākṣī ca laṃpaṭaḥ
||31||ब्राह्मणो देवलो नाम दाक्षिणात्यो द्विजाधमः ॥
सदा पापरतो लोभी कूटसाक्षी च लंपटः
gurudrohī kitavo dhūrto guruhā gurutalpagaḥ ||
hemahārī surāpī ca brahmahā svāmidrohakaḥ
||32||गुरुद्रोही कितवो धूर्तो गुरुहा गुरुतल्पगः ॥
हेमहारी सुरापी च ब्रह्महा स्वामिद्रोहकः
abhakṣyabhakṣakaścaiva vedaśāstravivarjitaḥ ||
anekajanmārjitapāpī sarvadharmabahiṣkṛtaḥ
||33||अभक्ष्यभक्षकश्चैव वेदशास्त्रविवर्जितः ॥
अनेकजन्मार्जितपापी सर्वधर्मबहिष्कृतः
viśvāsaghātako mānī corasaṃgarataḥ khalaḥ ||
deśāṃtaragato maṃdaścaurakāryārthasādhakaḥ
||34||विश्वासघातको मानी चोरसंगरतः खलः ॥
देशांतरगतो मंदश्चौरकार्यार्थसाधकः
bahavo nihatā mārge pāpācāreṇa jaṃtavaḥ ||
magadhe sa gato duṣṭaḥ prasaṃgātpāpakāriṇām
||35||बहवो निहता मार्गे पापाचारेण जंतवः ॥
मगधे स गतो दुष्टः प्रसंगात्पापकारिणाम्
tatraiko brāhmaṇo dāṃto vedavedāṃgapāragaḥ ||
sāgnikaḥ śuddhasattvastho brahmakarmarataḥ sadā
||36||तत्रैको ब्राह्मणो दांतो वेदवेदांगपारगः ॥
साग्निकः शुद्धसत्त्वस्थो ब्रह्मकर्मरतः सदा
śvaśuragṛhe sthitā bhāryā tāmādāya yaśasvinīm ||
calito yānamāruhya tena pāpena ghātitaḥ
||37||श्वशुरगृहे स्थिता भार्या तामादाय यशस्विनीम् ॥
चलितो यानमारुह्य तेन पापेन घातितः
tasya strī ca varārohā rūpalāvaṇyaśālinī ||
pativratā mahābhāgā dṛḍhacittā śucismitā
||38||तस्य स्त्री च वरारोहा रूपलावण्यशालिनी ॥
पतिव्रता महाभागा दृढचित्ता शुचिस्मिता
hate bhartari duḥkhārtā pativirahakātarā ||
vane ghore paribhraṣṭā kāṣṭhānyādāya bhāminī
||39||हते भर्तरि दुःखार्ता पतिविरहकातरा ॥
वने घोरे परिभ्रष्टा काष्ठान्यादाय भामिनी
āruroha citāṃ dīptāṃ patinā hṛṣṭamānasā ||
sa ca duṣṭataraḥ sarvaṃ tasya viprasya jīvanam
||40||आरुरोह चितां दीप्तां पतिना हृष्टमानसा ॥
स च दुष्टतरः सर्वं तस्य विप्रस्य जीवनम्
gṛhītvā calito mārge gṛhīto rājakiṃkaraiḥ ||
baṃdhayitvā ca taiḥ sarvaistena vittena vai saha ||
nīto'sau rājabhavanaṃ nivedito rājasaṃnidhau
||41||गृहीत्वा चलितो मार्गे गृहीतो राजकिंकरैः ॥
बंधयित्वा च तैः सर्वैस्तेन वित्तेन वै सह ॥
नीतोऽसौ राजभवनं निवेदितो राजसंनिधौ
pātito vai gale baddhvā rajjunā vṛkṣakoṭare ||
cāṃḍālairghṛṣṭito bhūmāvitastataḥ śvapākibhiḥ
||42||पातितो वै गले बद्ध्वा रज्जुना वृक्षकोटरे ॥
चांडालैर्घृष्टितो भूमावितस्ततः श्वपाकिभिः
tena karmavipākena rauravaṃ narakaṃ gataḥ ||
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi viṣṭhāyāṃ kṛmitāṃ gataḥ
||43||तेन कर्मविपाकेन रौरवं नरकं गतः ॥
षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां कृमितां गतः
tato'nyaṃ narakaṃ prāpto yamaśāsanakārakaiḥ ||
asipatravanaṃ ghoramāyasaṃ taptasāyakam
||44||ततोऽन्यं नरकं प्राप्तो यमशासनकारकैः ॥
असिपत्रवनं घोरमायसं तप्तसायकम्
mudgaraistāḍyamāno hi śṛṃkhalābhiśca kiṃkaraiḥ ||
kuṃbhīpākagatau rauti vaitaraṇyāṃ supīḍitaḥ
||45||मुद्गरैस्ताड्यमानो हि शृंखलाभिश्च किंकरैः ॥
कुंभीपाकगतौ रौति वैतरण्यां सुपीडितः
evaṃ bahuvidhānkuṇḍānbhuktvā pāpī navānnavān ||
tataḥ pretatvamāpanno yugānāṃ paṃcasaptatim
||46||एवं बहुविधान्कुण्डान्भुक्त्वा पापी नवान्नवान् ॥
ततः प्रेतत्वमापन्नो युगानां पंचसप्ततिम्
mahākāyo mahārāvo mahodaraḥ sūcīmukhaḥ ||
kṣuttṛḍbhyāṃ ca parākrāṃto marudeśaṃ samāśritaḥ
||47||महाकायो महारावो महोदरः सूचीमुखः ॥
क्षुत्तृड्भ्यां च पराक्रांतो मरुदेशं समाश्रितः
tataḥ kaṣṭatarāṃ prāpya paiśācīṃ tanumāśritaḥ ||
kuṭilo duṣṭabhāvaśca duṣṭacārī digaṃbaraḥ
||48||ततः कष्टतरां प्राप्य पैशाचीं तनुमाश्रितः ॥
कुटिलो दुष्टभावश्च दुष्टचारी दिगंबरः
viṇmūtradūṣitocchiṣṭapūtiparyuṣṭabhojanaḥ ||
śmaśānocchiṣṭabhojī ca kṛttivāsā vilocanaḥ
||49||विण्मूत्रदूषितोच्छिष्टपूतिपर्युष्टभोजनः ॥
श्मशानोच्छिष्टभोजी च कृत्तिवासा विलोचनः
bhagnavāpītaḍāge ca śuṣkavṛkṣe nirūdake ||
prākāraparikhāgāre śūnyāgāre nadītaṭe
||50||भग्नवापीतडागे च शुष्कवृक्षे निरूदके ॥
प्राकारपरिखागारे शून्यागारे नदीतटे
nivāso rocate tasya sarvadā sarvasaṃdhiṣu ||
evaṃ bahuyuge yāte mahākālavane gataḥ
||51||निवासो रोचते तस्य सर्वदा सर्वसंधिषु ॥
एवं बहुयुगे याते महाकालवने गतः
yatra māheśvaraṃ liṃgaṃ sundaraṃ kuṃḍamuttamam ||
tatroṣitatvamātreṇa siṃhena vinipātitaḥ
||52||यत्र माहेश्वरं लिंगं सुन्दरं कुंडमुत्तमम् ॥
तत्रोषितत्वमात्रेण सिंहेन विनिपातितः
ghātayitvā ca taṃ pāpaṃ jalārthī kuṃḍamāviśat ||
daṃṣṭrāṃtaragataṃ cāsthyapatattasya mukhājjale
||53||घातयित्वा च तं पापं जलार्थी कुंडमाविशत् ॥
दंष्ट्रांतरगतं चास्थ्यपतत्तस्य मुखाज्जले
tena puṇyaprabhāvena sarvapāpaṃ kṣayaṃ gatam ||
mṛtamātre ca liṃgaṃ tannetrāṃtaragataṃ tadā
||54||तेन पुण्यप्रभावेन सर्वपापं क्षयं गतम् ॥
मृतमात्रे च लिंगं तन्नेत्रांतरगतं तदा
hitvā paiśācakaṃ dehaṃ jyotistalliṃgamāviśat ||
tadārabhya paraṃ vyāsa tīrthaṃ paiśācamocanam
||55||हित्वा पैशाचकं देहं ज्योतिस्तल्लिंगमाविशत् ॥
तदारभ्य परं व्यास तीर्थं पैशाचमोचनम्
piśācamocaneśeti devaḥ khyātiṃ tato gataḥ ||
tāvadgarjaṃti pāpāni madonmattagajā yathā
||56||पिशाचमोचनेशेति देवः ख्यातिं ततो गतः ॥
तावद्गर्जंति पापानि मदोन्मत्तगजा यथा
yāvannāyāti śiprāyāstīrthe paiśācamo cane ||
piśācamocane snātvā śucirbhūtvā samāhitaḥ
||57||यावन्नायाति शिप्रायास्तीर्थे पैशाचमो चने ॥
पिशाचमोचने स्नात्वा शुचिर्भूत्वा समाहितः
piśācamocanaṃ devaṃ pūjayitvā yathāvidhi ||
sarvapāpaviśuddhātmā jāyate nātra saṃśayaḥ
||58||पिशाचमोचनं देवं पूजयित्वा यथाविधि ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा जायते नात्र संशयः
piśācamocane vyāsa mahādānāni kārayet ||
na tasya punarāvṛttiḥ śivalokātkadācana
||59||पिशाचमोचने व्यास महादानानि कारयेत् ॥
न तस्य पुनरावृत्तिः शिवलोकात्कदाचन
piśācamocanakathāṃ pavitrāṃ pāpahāriṇīm ||
yaḥ paṭhecchaṇuyāccaiva hayamedhaphalaṃ labhet
||60||पिशाचमोचनकथां पवित्रां पापहारिणीम् ॥
यः पठेच्छणुयाच्चैव हयमेधफलं लभेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe'va ntīkṣetramāhātmye sundarakuṃḍapiśācamocanatīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma tripañcāśattamo'dhyāyaḥ || 53 ||