gomatītīrthakuṇḍamāhātmyavarṇanam
vyāsa uvāca
gomatīkuṇḍaṃ tvayā proktaṃ purā brahmansanātanam ||
kasminkāle kadā jātaṃ tanno vada suvistarāt
||1||गोमतीकुण्डं त्वया प्रोक्तं पुरा ब्रह्मन्सनातनम् ॥
कस्मिन्काले कदा जातं तन्नो वद सुविस्तरात्
sanatkumāra uvāca
śṛṇuṣva bho mahāprājña kathāṃ pāpaharāṃ parām ||
gomatīkuṇḍodbhavāṃ puṇyāṃ purā rudreṇa bhāṣitām
||2||शृणुष्व भो महाप्राज्ञ कथां पापहरां पराम् ॥
गोमतीकुण्डोद्भवां पुण्यां पुरा रुद्रेण भाषिताम्
naimiṣe ca samāsīnā ṛṣayaḥ śaunakādayaḥ ||
kathayaṃti kathāṃ puṇyāṃ sarvatīrthodbhavāṃ śubhām
||3||नैमिषे च समासीना ऋषयः शौनकादयः ॥
कथयंति कथां पुण्यां सर्वतीर्थोद्भवां शुभाम्
tasminnavasare puṇye kāśīmāhātmyamuttamam ||
kathitaṃ nāradenaiva pavitraṃ pāpahārakam
||4||तस्मिन्नवसरे पुण्ये काशीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥
कथितं नारदेनैव पवित्रं पापहारकम्
ūṣaraḥ puṇya pāpānāṃ dhanyā vārāṇasī purī ||
dhruvaṃ labhaṃte mokṣaṃ ca samaṃ caṃḍālapaṃḍitāḥ
||5||ऊषरः पुण्य पापानां धन्या वाराणसी पुरी ॥
ध्रुवं लभंते मोक्षं च समं चंडालपंडिताः
asīvaruṇayormadhye paṃcakrośī mahāphalam ||
amarā maraṇamicchanti kā kathā itare janāḥ
||6||असीवरुणयोर्मध्ये पंचक्रोशी महाफलम् ॥
अमरा मरणमिच्छन्ति का कथा इतरे जनाः
iti smṛtvā tadā vyāsa svayaṃbhūḥ pratyabhāṣata ||
śṛṇvatāṃ sarvadevānāmṛṣīṇāṃ ca paraṃtapa
||7||इति स्मृत्वा तदा व्यास स्वयंभूः प्रत्यभाषत ॥
शृण्वतां सर्वदेवानामृषीणां च परंतप
nadī na gomatītulyā kṛṣṇatulyā na devatā ||
sarvapātālabhūmadhye na dvārakāsamā purī
||8||नदी न गोमतीतुल्या कृष्णतुल्या न देवता ॥
सर्वपातालभूमध्ये न द्वारकासमा पुरी
iti te niścayaṃ jñātvā ṛṣayaḥ śaunakādayaḥ ||
yatra tatra sthitāḥ sarve prātaḥsaṃdhyāmupāsitum
||9||इति ते निश्चयं ज्ञात्वा ऋषयः शौनकादयः ॥
यत्र तत्र स्थिताः सर्वे प्रातःसंध्यामुपासितुम्
tatraiva gomatītīre cakruste lā dhṛtavratāḥ ||
sāṃdīpano'pi tatraiva prātaḥsaṃdhyāṃ samācarat
||10||तत्रैव गोमतीतीरे चक्रुस्ते ला धृतव्रताः ॥
सांदीपनोऽपि तत्रैव प्रातःसंध्यां समाचरत्
evaṃ bahutithe kāle caratastasya vai vratam ||
sāṃdīpanasya vai vyāsa hyavaṃtīpuravāsinaḥ
||11||एवं बहुतिथे काले चरतस्तस्य वै व्रतम् ॥
सांदीपनस्य वै व्यास ह्यवंतीपुरवासिनः
tasyaiva kāmapūrtyarthaṃ vidyārthinau rāmajanārdanau ||
samāyātau sukumārāṃgau satataṃ brahmacāriṇau
||12||तस्यैव कामपूर्त्यर्थं विद्यार्थिनौ रामजनार्दनौ ॥
समायातौ सुकुमारांगौ सततं ब्रह्मचारिणौ
nivāsaṃ cakratustasya gurorgehe paraṃtapa ||
tasya pāṭhayataḥ samyagvidyāṃ sarvaśrutīḥ param
||13||निवासं चक्रतुस्तस्य गुरोर्गेहे परंतप ॥
तस्य पाठयतः सम्यग्विद्यां सर्वश्रुतीः परम्
uṣasyuṣasi tatraiva dṛśyate na tadā guruḥ ||
vidyopadeśakālo'yaṃ kva gato nau gururvaraḥ
||14||उषस्युषसि तत्रैव दृश्यते न तदा गुरुः ॥
विद्योपदेशकालोऽयं क्व गतो नौ गुरुर्वरः
iti pṛṣṭe tayorevaṃ gurupatnī hyuvāca ha ||
sadaiva kurute vatsa prātaḥsaṃdhyādyupāsa nam
||15||इति पृष्टे तयोरेवं गुरुपत्नी ह्युवाच ह ॥
सदैव कुरुते वत्स प्रातःसंध्याद्युपास नम्
tatraiva yāti vai nityaṃ guruste snānakāraṇāt ||
gomatī vai saricchreṣṭhā dvārakāyāṃ ca pāvanī
||16||तत्रैव याति वै नित्यं गुरुस्ते स्नानकारणात् ॥
गोमती वै सरिच्छ्रेष्ठा द्वारकायां च पावनी
iti śrutvā tadā kṛṣṇo rāmeṇa saha saṃyutaḥ ||
kiṃ kartavyamihāsmābhirātmano hitamuttamam
||17||इति श्रुत्वा तदा कृष्णो रामेण सह संयुतः ॥
किं कर्तव्यमिहास्माभिरात्मनो हितमुत्तमम्
gurorāgamanaṃ kāṃkṣe atraiva sthitikāṃkṣayā ||
etasminneva kāle tu sāṃdīpaniragā dgṛham
||18||गुरोरागमनं कांक्षे अत्रैव स्थितिकांक्षया ॥
एतस्मिन्नेव काले तु सांदीपनिरगा द्गृहम्
tata utthāya tau vīrau gurorāvaṃdanaṃ tataḥ ||
praśrayāvanatau kṛtvā hyabrūtāṃ vacanaṃ gurum
||19||तत उत्थाय तौ वीरौ गुरोरावंदनं ततः ॥
प्रश्रयावनतौ कृत्वा ह्यब्रूतां वचनं गुरुम्
śrūyatāṃ bho mahāyoginnasmākaṃ vāsakāra ṇam ||
vidyārthināviha prāptau yuṣmākaṃ ca gṛhottame
||20||श्रूयतां भो महायोगिन्नस्माकं वासकार णम् ॥
विद्यार्थिनाविह प्राप्तौ युष्माकं च गृहोत्तमे
prātaḥkāle ca te brahmansamayo nāsti nau prabho ||
etacchutvā vacastasya kṛṣṇasya ca balasya ca
||21||प्रातःकाले च ते ब्रह्मन्समयो नास्ति नौ प्रभो ॥
एतच्छुत्वा वचस्तस्य कृष्णस्य च बलस्य च
uvāca bhagavānvyāsa ātmano vratakāraṇam ||
asmākaṃ paramaṃ vatsa vrataṃ vai śāśvataṃ matam
||22||उवाच भगवान्व्यास आत्मनो व्रतकारणम् ॥
अस्माकं परमं वत्स व्रतं वै शाश्वतं मतम्
gomatīsnānaṃ kartavyaṃ prātaḥkāle sadā budhaiḥ ||
tatraivopāsanaṃ puṇyaṃ saṃdhyāyā iti niścitam
||23||गोमतीस्नानं कर्तव्यं प्रातःकाले सदा बुधैः ॥
तत्रैवोपासनं पुण्यं संध्याया इति निश्चितम्
iti niścitya yuṣmābhiryadyogyaṃ kriyatāṃ tathā ||
tacchrutvā bhagavānviṣṇurmāyāmānuṣarūpavān
||24||इति निश्चित्य युष्माभिर्यद्योग्यं क्रियतां तथा ॥
तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुर्मायामानुषरूपवान्
gomatyārādhanaṃ cakre kuśasthalyāṃ dvijottama ||
yatra śiveśvaro devo yajñakuṇḍamanuttamam
||25||गोमत्याराधनं चक्रे कुशस्थल्यां द्विजोत्तम ॥
यत्र शिवेश्वरो देवो यज्ञकुण्डमनुत्तमम्
kaṃthaḍeśvarasyottare bhāge gomatī sā samāgatā ||
pātālatalamābhedya sarasvatyā sahāgatā
||26||कंथडेश्वरस्योत्तरे भागे गोमती सा समागता ॥
पातालतलमाभेद्य सरस्वत्या सहागता
prātarutthāya te sarve gomatīṃ saritāṃ varām ||
dadṛśuḥ sucirāpāṃgīṃ vyāsa svāśramagāminīm
||27||प्रातरुत्थाय ते सर्वे गोमतीं सरितां वराम् ॥
ददृशुः सुचिरापांगीं व्यास स्वाश्रमगामिनीम्
śrīkṛṣṇa uvāca
atraiva cāgatā brahmangomatī saritāṃvarā ||
snānadānādikaṃ sarvamatraiva samupāsaya
||28||अत्रैव चागता ब्रह्मन्गोमती सरितांवरा ॥
स्नानदानादिकं सर्वमत्रैव समुपासय
gomatyatra samālīnā yajñakuṇḍe sarasvatī ||
tadāprabhṛti loke'smingomatīkuṇḍamucyate
||29||गोमत्यत्र समालीना यज्ञकुण्डे सरस्वती ॥
तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन्गोमतीकुण्डमुच्यते
sarveṣāmapi lokānāṃ mārgo' traiva ca vidyate ||
tasmādvyāsa mahāpuṇyaṃ bhuvi tīrthamanuttamam
||30||सर्वेषामपि लोकानां मार्गोऽ त्रैव च विद्यते ॥
तस्माद्व्यास महापुण्यं भुवि तीर्थमनुत्तमम्
gomatīkuṇḍamākhyātaṃ sarvapāpapraṇānaśanam ||
bhādre māsyasitā'ṣṭamyāṃ kṛṣṇa janmasamudbhavam
||31||गोमतीकुण्डमाख्यातं सर्वपापप्रणानशनम् ॥
भाद्रे मास्यसिताऽष्टम्यां कृष्ण जन्मसमुद्भवम्
tatra snātvā naro nityaṃ rātrau jāgaraṇaṃ caret ||
upoṣya vidhivadvyāsa saśiṣyaṃ vyāsamarcayet
||32||तत्र स्नात्वा नरो नित्यं रात्रौ जागरणं चरेत् ॥
उपोष्य विधिवद्व्यास सशिष्यं व्यासमर्चयेत्
vaiṣṇavāṃśca narāṃścaiva kṛṣṇajanmotsukānvarān ||
nānāsugaṃdhapuṣpādyairvastrālaṃkārasaṃyutaiḥ
||33||वैष्णवांश्च नरांश्चैव कृष्णजन्मोत्सुकान्वरान् ॥
नानासुगंधपुष्पाद्यैर्वस्त्रालंकारसंयुतैः
gobrāhmaṇānāṃ pūjāśca kriyate yaiḥ samāhitaiḥ ||
na teṣāṃ durlabhaṃ kiṃcitsarvalokeṣu vidyate
||34||गोब्राह्मणानां पूजाश्च क्रियते यैः समाहितैः ॥
न तेषां दुर्लभं किंचित्सर्वलोकेषु विद्यते
gomatīsnānajātpuṇyādvāsudevasamāgamāt ||
manorathaphalaprāptirjāyate nā'tra saṃśayaḥ
||35||गोमतीस्नानजात्पुण्याद्वासुदेवसमागमात् ॥
मनोरथफलप्राप्तिर्जायते नाऽत्र संशयः
tathā caitrasite pakṣe yāvaccaikādaśī bhavet ||
taddine ca naraḥ snātvā gomatyāṃ ca viśeṣataḥ
||36||तथा चैत्रसिते पक्षे यावच्चैकादशी भवेत् ॥
तद्दिने च नरः स्नात्वा गोमत्यां च विशेषतः
rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā viṣṇupūjāṃ tathaiva ca ||
āmalakīṃ tato gatvā pradakṣiṇātpadepade
||37||रात्रौ जागरणं कृत्वा विष्णुपूजां तथैव च ॥
आमलकीं ततो गत्वा प्रदक्षिणात्पदेपदे
gosahasraphalaṃ teṣāṃ prāpyate nā'tra saṃśayaḥ ||
ye śṛṇvaṃti kathāṃ puṇyāṃ pavitrāṃ pāpahāriṇīm
||38||गोसहस्रफलं तेषां प्राप्यते नाऽत्र संशयः ॥
ये शृण्वंति कथां पुण्यां पवित्रां पापहारिणीम्
sarvapāpavinirmuktā viṣṇulokaṃ prayāṃti te
||39||सर्वपापविनिर्मुक्ता विष्णुलोकं प्रयांति ते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye gomatītīrthakuṇḍamāhātmyavarṇanaṃnāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 62 ||