tīrthasyā'narakasyāsya māhātmyaṃ śṛṇu sāṃpratam
sanatkumāra uvāca
tīrthasyā'narakasyāsya māhātmyaṃ śṛṇu sāṃpratam ||
tīrthe cānarake snātvā dṛṣṭvā devaṃ maheśvaram ||
na paśyennarakaṃ kvāpi yadyapi brahmahā bhavet
||1||तीर्थस्याऽनरकस्यास्य माहात्म्यं शृणु सांप्रतम् ॥
तीर्थे चानरके स्नात्वा दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् ॥
न पश्येन्नरकं क्वापि यद्यपि ब्रह्महा भवेत्
vyāsa uvāca
kiyaṃto narakāstāta kasminsthāne pratiṣṭhitāḥ ||
patanti kena pāpena pāpinasteṣu duḥkhitāḥ
||2||कियंतो नरकास्तात कस्मिन्स्थाने प्रतिष्ठिताः ॥
पतन्ति केन पापेन पापिनस्तेषु दुःखिताः
tatkathaṃ prāṇinastatra gacchanti pāpakāriṇaḥ ||
etatsarvaṃ samākhyāhi yadi tuṣṭo'si me prabho
||3||तत्कथं प्राणिनस्तत्र गच्छन्ति पापकारिणः ॥
एतत्सर्वं समाख्याहि यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो
sanatkumāra uvāca
śṛṇuṣva narakānvyāsa tāvanto yatra saṃsthitāḥ ||
na labhyaṃte yathā caite satyametadvadāmi te
||4||शृणुष्व नरकान्व्यास तावन्तो यत्र संस्थिताः ॥
न लभ्यंते यथा चैते सत्यमेतद्वदामि ते
pātālani layāḥ sarve vikhyātā duḥkhadāḥ sadā ||
puṇyaplāvena te sarve tiryagyāṃti svakarmabhiḥ
||5||पातालनि लयाः सर्वे विख्याता दुःखदाः सदा ॥
पुण्यप्लावेन ते सर्वे तिर्यग्यांति स्वकर्मभिः
rauravaḥ sūkaro raudrastālo vinaśakastathā ||
taptakumbhastu taptāyo mahājvālastathaiva ca
||6||रौरवः सूकरो रौद्रस्तालो विनशकस्तथा ॥
तप्तकुम्भस्तु तप्तायो महाज्वालस्तथैव च
kuṃbhīpākaḥ krakacanastathā devātidāruṇaḥ ||
kṛmibhuktiśca raktākhyo lālābhakṣaśca gaṃḍakaḥ
||7||कुंभीपाकः क्रकचनस्तथा देवातिदारुणः ॥
कृमिभुक्तिश्च रक्ताख्यो लालाभक्षश्च गंडकः
adhomukhaścāsthibhaṃgo yaṃtrapīḍanakastathā ||
saṃdaṃśo rudhirāṃgaśca śvabhojyaśca kubhojanaḥ
||8||अधोमुखश्चास्थिभंगो यंत्रपीडनकस्तथा ॥
संदंशो रुधिरांगश्च श्वभोज्यश्च कुभोजनः
ityevamādayaḥ sarve narakā bhṛśadāruṇāḥ ||
yamasya viṣaye saṃti stutā hi bhayadāyinaḥ
||9||इत्येवमादयः सर्वे नरका भृशदारुणाः ॥
यमस्य विषये संति स्तुता हि भयदायिनः
pataṃti puruṣāsteṣu pāpakarmaratāśca ye ||
patitāśca prapacyaṃte narāḥ karmānurūpataḥ
||10||पतंति पुरुषास्तेषु पापकर्मरताश्च ये ॥
पतिताश्च प्रपच्यंते नराः कर्मानुरूपतः
yātanābhirvicitrābhī raudrakarma kṣayādbhṛśam ||
sugāḍhaṃ hastayorbaddhāstaptaśṛṃkhalayā narāḥ
||11||यातनाभिर्विचित्राभी रौद्रकर्म क्षयाद्भृशम् ॥
सुगाढं हस्तयोर्बद्धास्तप्तशृंखलया नराः
mahāvṛkṣāgraśṛṃgeṣu laṃbyaṃte yamakiṃkaraiḥ ||
śocaṃtaḥ svāni karmāṇi tūṣṇīṃ tiṣṭhaṃti niścalāḥ
||12||महावृक्षाग्रशृंगेषु लंब्यंते यमकिंकरैः ॥
शोचंतः स्वानि कर्माणि तूष्णीं तिष्ठंति निश्चलाः
agnivarṇaiḥ śaṃkubhiśca lohadaṃḍaiḥ sakaṃṭakaiḥ ||
hanyaṃte kiṃkarairghoraiḥ samaṃtātpāpakāriṇaḥ
||13||अग्निवर्णैः शंकुभिश्च लोहदंडैः सकंटकैः ॥
हन्यंते किंकरैर्घोरैः समंतात्पापकारिणः
tattatkṣaṇātpradīptena vahninā ca viśeṣataḥ ||
samaṃtataḥ prakṣipyaṃte kṛttāśca jarjarīkṛtāḥ
||14||तत्तत्क्षणात्प्रदीप्तेन वह्निना च विशेषतः ॥
समंततः प्रक्षिप्यंते कृत्ताश्च जर्जरीकृताः
kūṭasākṣī tathā'samyakpakṣapātena yo vadet ||
yaścānyadanṛtaṃ brūyātsa naro yāti rauravam
||15||कूटसाक्षी तथाऽसम्यक्पक्षपातेन यो वदेत् ॥
यश्चान्यदनृतं ब्रूयात्स नरो याति रौरवम्
surāpo brahmahā hartā suvarṇasya ca sūcakaḥ ||
prayāṃti narakāṃścaiva taiḥ saṃsargamupaiti yaḥ
||16||सुरापो ब्रह्महा हर्ता सुवर्णस्य च सूचकः ॥
प्रयांति नरकांश्चैव तैः संसर्गमुपैति यः
bhrūṇahā guruhaṃtā ca goghnaśca munisattama ||
yāṃtyete narakaṃ raudraṃ ye ca viśvāsaghātakāḥ
||17||भ्रूणहा गुरुहंता च गोघ्नश्च मुनिसत्तम ॥
यांत्येते नरकं रौद्रं ये च विश्वासघातकाः
taptaloṣṭheṣu pacyaṃte yastu bhaktaṃ parityajet ||
snuṣāṃ sutāṃ ca yo gacchenmahā jvāle sa pātyate
||18||तप्तलोष्ठेषु पच्यंते यस्तु भक्तं परित्यजेत् ॥
स्नुषां सुतां च यो गच्छेन्महा ज्वाले स पात्यते
kuṃbhīpāke prayātyeva pādairūrdhvairadhomukhaḥ ||
karoti karma vai nityaṃ yaśca gāṃ pratiṣedhayet
||19||कुंभीपाके प्रयात्येव पादैरूर्ध्वैरधोमुखः ॥
करोति कर्म वै नित्यं यश्च गां प्रतिषेधयेत्
svāmidrohī ca yo raudrastaptakuṃbhe sa pātyate ||
devadūṣayitā yaśca vedavikrayikastathā
||20||स्वामिद्रोही च यो रौद्रस्तप्तकुंभे स पात्यते ॥
देवदूषयिता यश्च वेदविक्रयिकस्तथा
parastrīgāmino ye ca yāṃti krakacane tu te ||
cauro'tidāruṇe yāti maryādābhedakastathā
||21||परस्त्रीगामिनो ये च यांति क्रकचने तु ते ॥
चौरोऽतिदारुणे याति मर्यादाभेदकस्तथा
devadvijapitṛdveṣṭā ratnadūṣayitā ca yaḥ ||
sa yāti kṛmibhakṣe vai raktākhye ca pataṃti te
||22||देवद्विजपितृद्वेष्टा रत्नदूषयिता च यः ॥
स याति कृमिभक्षे वै रक्ताख्ये च पतंति ते
pitṛdevagurūṇāṃ ca saparyāṃ na karoti yaḥ ||
lālābhakṣe sa yātyugre kūṭakarma karoti yaḥ
||23||पितृदेवगुरूणां च सपर्यां न करोति यः ॥
लालाभक्षे स यात्युग्रे कूटकर्म करोति यः
aṃtyajebhyo grahītā ca narake yātyadhomukhe ||
asthibhaṃge prayātyeva eko miṣṭānnabhuṅnaraḥ
||24||अंत्यजेभ्यो ग्रहीता च नरके यात्यधोमुखे ॥
अस्थिभंगे प्रयात्येव एको मिष्टान्नभुङ्नरः
kṛtaghnaḥ piśunaḥ krūraḥ kūṭamānī viḍaṃbakaḥ ||
yaṃtrapīḍanake yāti paraguhyaprakāśakaḥ
||25||कृतघ्नः पिशुनः क्रूरः कूटमानी विडंबकः ॥
यंत्रपीडनके याति परगुह्यप्रकाशकः
lākṣāmāṃsarasānāṃ ca tilānāṃ rasakasya ca ||
vikrayī brāhmaṇo yāti śvadaṃśe nātra saṃśayaḥ
||26||लाक्षामांसरसानां च तिलानां रसकस्य च ॥
विक्रयी ब्राह्मणो याति श्वदंशे नात्र संशयः
madhuhā grāmahaṃtā ca yāti vaitaraṇīṃ naraḥ ||
varṇāśramaviruddhaṃ ca karma kurvaṃti ye narāḥ
||27||मधुहा ग्रामहंता च याति वैतरणीं नरः ॥
वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वंति ये नराः
karmaṇā manasā vācā mahānadyāṃ prayāṃti te ||
gurūṇāmavamaṃtā ca śāstradūṣayitā ca yaḥ
||28||कर्मणा मनसा वाचा महानद्यां प्रयांति ते ॥
गुरूणामवमंता च शास्त्रदूषयिता च यः
asipatre prayātyeva tathā parvavilaṃghakaḥ ||
dhanayauvanamattā ye maryādābhedino narāḥ
||29||असिपत्रे प्रयात्येव तथा पर्वविलंघकः ॥
धनयौवनमत्ता ये मर्यादाभेदिनो नराः
te yāṃti narake ghore kṛṣṇasūtre'tidāruṇe ||
asaṃskṛtaśca yo vipro vṛṣalīṃ sevate tu vai
||30||ते यांति नरके घोरे कृष्णसूत्रेऽतिदारुणे ॥
असंस्कृतश्च यो विप्रो वृषलीं सेवते तु वै
vṛṣalīmithuno yaśca patatastāvubhāvapi ||
ucchiṣṭā ye spṛśaṃtīha gāvo'gniṃ jananīṃ dvijān
||31||वृषलीमिथुनो यश्च पततस्तावुभावपि ॥
उच्छिष्टा ये स्पृशंतीह गावोऽग्निं जननीं द्विजान्
te pacyaṃte kubhojye ca mitra dveṣī viśeṣataḥ ||
paṃktibhede divāsvapre ye naro'brahmacāriṇaḥ
||32||ते पच्यंते कुभोज्ये च मित्र द्वेषी विशेषतः ॥
पंक्तिभेदे दिवास्वप्रे ये नरोऽब्रह्मचारिणः
putrairadhyāpitā ye tai te pataṃti śvabhojane ||
ete cānye ca narakāḥ śataśo' tha sahasraśaḥ
||33||पुत्रैरध्यापिता ये तै ते पतंति श्वभोजने ॥
एते चान्ये च नरकाः शतशोऽ थ सहस्रशः
tatra duṣkṛtakarmāṇaḥ pacyaṃte yātanāgatāḥ ||
nṛṇāṃ svargāśca yāvaṃtastāvaṃto nirayāstathā
||34||तत्र दुष्कृतकर्माणः पच्यंते यातनागताः ॥
नृणां स्वर्गाश्च यावंतस्तावंतो निरयास्तथा
pāpaṃ kṛtvā tu bahulaṃ prāyaścittaparāṅmukhāḥ ||
kṛte pāpe ca vai tāpo yasya puṃsaḥ prajāyate
||35||पापं कृत्वा तु बहुलं प्रायश्चित्तपराङ्मुखाः ॥
कृते पापे च वै तापो यस्य पुंसः प्रजायते
prāyaścittaṃ tu tasyaikaṃ śivasaṃsmaraṇaṃ param ||
tasmādaharniśaṃ śaṃbhuṃ saṃsmaranpuruṣottamaḥ
||36||प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं शिवसंस्मरणं परम् ॥
तस्मादहर्निशं शंभुं संस्मरन्पुरुषोत्तमः
na yāti narakaṃ śuddhaḥ saṃkṣīṇākhilapātakaḥ ||
kārtikasyāsite pakṣe kṛṣṇā yā ca caturdaśī ||
tasyāṃ dīpaḥ pradātavyo devadevasya cāgrataḥ
||37||न याति नरकं शुद्धः संक्षीणाखिलपातकः ॥
कार्तिकस्यासिते पक्षे कृष्णा या च चतुर्दशी ॥
तस्यां दीपः प्रदातव्यो देवदेवस्य चाग्रतः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye naraka'kathanaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29 ||