viśālābhidhānakathanam
sanatkumāra uvāca
śṛṇu vyāsa mahābhāga purī hyeṣāmarāvatī ||
viśālā ca samākhyātā sarvalokeṣu gīyate
||1||शृणु व्यास महाभाग पुरी ह्येषामरावती ॥
विशाला च समाख्याता सर्वलोकेषु गीयते
tathāhaṃ saṃpravakṣyāmi brahmaṇā kathitaṃ purā ||
guhyādguhyataraṃ kṣetraṃ sarvapāpapraṇāśanam
||2||तथाहं संप्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा कथितं पुरा ॥
गुह्याद्गुह्यतरं क्षेत्रं सर्वपापप्रणाशनम्
umayā sahito deva eka evācaradvane ||
tato bhūtagaṇāḥ sarve paścātsarve surāsurāḥ
||3||उमया सहितो देव एक एवाचरद्वने ॥
ततो भूतगणाः सर्वे पश्चात्सर्वे सुरासुराः
viṣṇurdaśākṛtiryatra devyo vai lokamātaraḥ ||
vināyakāśca vaitālāḥ kūṣmāṃḍā bhairavādayaḥ
||4||विष्णुर्दशाकृतिर्यत्र देव्यो वै लोकमातरः ॥
विनायकाश्च वैतालाः कूष्मांडा भैरवादयः
kalpodbhedāśca liṃgāśca caturāśītisaṃkhyakāḥ ||
kṣetrāṇi kṣetrapālāśca ṛddhiḥ siddhistathaiva ca
||5||कल्पोद्भेदाश्च लिंगाश्च चतुराशीतिसंख्यकाः ॥
क्षेत्राणि क्षेत्रपालाश्च ऋद्धिः सिद्धिस्तथैव च
pitaro lokapālāśca siddhāḥ siddhipradāśca ye ||
ṛṣayaśca mahābhāgā ṛṣipatnyo'malāśayāḥ
||6||पितरो लोकपालाश्च सिद्धाः सिद्धिप्रदाश्च ये ॥
ऋषयश्च महाभागा ऋषिपत्न्योऽमलाशयाः
kiṃnarā devagandharvā hyapsarāśca varāṃganāḥ ||
marudgaṇāśca ye sarve sādhakānāṃ gaṇāśca ye
||7||किंनरा देवगन्धर्वा ह्यप्सराश्च वरांगनाः ॥
मरुद्गणाश्च ये सर्वे साधकानां गणाश्च ये
yakṣā guhyakasaṃghāśca piśācoragarākṣasāḥ ||
sthāvarā jaṃgamāḥ sarve dhyānaṃ mānasamāśritāḥ
||8||यक्षा गुह्यकसंघाश्च पिशाचोरगराक्षसाः ॥
स्थावरा जंगमाः सर्वे ध्यानं मानसमाश्रिताः
upāsāṃcakrire tatra devadevamumāpatim ||
tāndṛṣṭvā sā tadā devī pārvatī girijā tadā ||
uvāca ślakṣṇayā vācā śaṃkaraṃ jagadāśrayam
||9||उपासांचक्रिरे तत्र देवदेवमुमापतिम् ॥
तान्दृष्ट्वा सा तदा देवी पार्वती गिरिजा तदा ॥
उवाच श्लक्ष्णया वाचा शंकरं जगदाश्रयम्
pārvatyuvāca
devadeva jagannātha jagadādhāratatpara ||
paśya etānmahābhāgāndhyāyamānāṃstavāśritān
||10||देवदेव जगन्नाथ जगदाधारतत्पर ॥
पश्य एतान्महाभागान्ध्यायमानांस्तवाश्रितान्
nānupekṣyāśca tānsarvānvātavarṣātapārditān ||
kalpaya tvaṃ mahā bhāga eteṣāmātmano hitam
||11||नानुपेक्ष्याश्च तान्सर्वान्वातवर्षातपार्दितान् ॥
कल्पय त्वं महा भाग एतेषामात्मनो हितम्
yathāyogyaṃ vāsanārthaṃ sthānaṃ paramaśobhanam ||
purīṃ kalpaya me nātha vāsārthaṃ sarvakāmadām
||12||यथायोग्यं वासनार्थं स्थानं परमशोभनम् ॥
पुरीं कल्पय मे नाथ वासार्थं सर्वकामदाम्
eṣā me vāsanā svāminbhavatāṃ yadi rocate ||
iti śrutvā vacastasyāḥ pārvatyāḥ parameśvaraḥ ||
kalpayāmāsa purīṃ ramyāṃ sarvabhūtamanoramām
||13||एषा मे वासना स्वामिन्भवतां यदि रोचते ॥
इति श्रुत्वा वचस्तस्याः पार्वत्याः परमेश्वरः ॥
कल्पयामास पुरीं रम्यां सर्वभूतमनोरमाम्
ātmanopi hitāṃ puṇyāṃ śaṃbhuḥ sarvātmanā tadā ||
bahuyojanavistīrṇāṃ divyāṃ divyajanapriyām
||14||आत्मनोपि हितां पुण्यां शंभुः सर्वात्मना तदा ॥
बहुयोजनविस्तीर्णां दिव्यां दिव्यजनप्रियाम्
divyābhiprāyasaṃyuktāṃ divyasthānamanoramām ||
divyasarvaguṇopetā viśālāṃ virajāṃ śubhām
||15||दिव्याभिप्रायसंयुक्तां दिव्यस्थानमनोरमाम् ॥
दिव्यसर्वगुणोपेता विशालां विरजां शुभाम्
krayavikrayasaṃpannahaṭṭāṭṭālakacatvarām ||
bahuharmyagṛhākīrṇāṃ saudhapaṃktivirājitām
||16||क्रयविक्रयसंपन्नहट्टाट्टालकचत्वराम् ॥
बहुहर्म्यगृहाकीर्णां सौधपंक्तिविराजिताम्
sphāṭikābhittiracitāṃ vaiḍūryamaṇibhūmikām ||
pravālastaṃbhapravarāṃ hemābharaṇasaṃbharām
||17||स्फाटिकाभित्तिरचितां वैडूर्यमणिभूमिकाम् ॥
प्रवालस्तंभप्रवरां हेमाभरणसंभराम्
āraktamaṇidehalyāṃ dvāraśākhābhimaṃḍitām ||
jāṃbūnadakapāṭāḍhyāṃ vajrārgalasusaṃskṛtām
||18||आरक्तमणिदेहल्यां द्वारशाखाभिमंडिताम् ॥
जांबूनदकपाटाढ्यां वज्रार्गलसुसंस्कृताम्
maṇiratnasamābhūmidvārājiragṛhāṃtarām ||
ghoṣajālātiramyāṃ ca muktādāmavilaṃbinīm
||19||मणिरत्नसमाभूमिद्वाराजिरगृहांतराम् ॥
घोषजालातिरम्यां च मुक्तादामविलंबिनीम्
hemastaṃ bhadhvajopetāḥ patākāśca gṛhegṛhe ||
kalaśāśca virājaṃte maṇihemācitā gṛhe
||20||हेमस्तं भध्वजोपेताः पताकाश्च गृहेगृहे ॥
कलशाश्च विराजंते मणिहेमाचिता गृहे
vāpīkūpataḍāgāni sarāṃsi vimalāni ca ||
padmakiṃjalkagaṃdhīni jalayaṃtropaśobhitām
||21||वापीकूपतडागानि सरांसि विमलानि च ॥
पद्मकिंजल्कगंधीनि जलयंत्रोपशोभिताम्
haṃsakāraṃḍavākīrṇāṃ śikhaṃḍigaṇaśobhitām ||
jalayaṃtrakṛtādhārāṃ gṛhavāpīvanākarām
||22||हंसकारंडवाकीर्णां शिखंडिगणशोभिताम् ॥
जलयंत्रकृताधारां गृहवापीवनाकराम्
kvacinnṛtyaṃti mayūrāḥ kvacitkūjaṃti kokilāḥ ||
bhramarāvalīḍhapuṣpāḍhyastabakā vanarājayaḥ
||23||क्वचिन्नृत्यंति मयूराः क्वचित्कूजंति कोकिलाः ॥
भ्रमरावलीढपुष्पाढ्यस्तबका वनराजयः
naranārīgaṇākīrṇāṃ varṇāśramaniṣevitām ||
harmyāṃtarāgatā nāryo vilokanaparā babhuḥ
||24||नरनारीगणाकीर्णां वर्णाश्रमनिषेविताम् ॥
हर्म्यांतरागता नार्यो विलोकनपरा बभुः
caṃdramālākṛtaśreṇītoraṇānīva ca śobhate ||
evaṃ vyāsa purī ramyā ātmayogena vāsitā
||25||चंद्रमालाकृतश्रेणीतोरणानीव च शोभते ॥
एवं व्यास पुरी रम्या आत्मयोगेन वासिता
yatrālakāpurī ramyā kuberabhavanāṃkitā ||
dhavalā puṇyajanaiḥ kīrṇā pakṣibhiścopaśobhitā
||26||यत्रालकापुरी रम्या कुबेरभवनांकिता ॥
धवला पुण्यजनैः कीर्णा पक्षिभिश्चोपशोभिता
tatra bhogavatī divyā varuṇālaya uttamaḥ ||
nāgakanyābhirugrābhi rnāgapatnībhiḥ saṃkulā
||27||तत्र भोगवती दिव्या वरुणालय उत्तमः ॥
नागकन्याभिरुग्राभि र्नागपत्नीभिः संकुला
saṃyamanīpurī śreṣṭhā dharmarājena pālitā ||
sadācārajanaiḥ pūrṇā kṛtā kṛtavicakṣaṇaiḥ
||28||संयमनीपुरी श्रेष्ठा धर्मराजेन पालिता ॥
सदाचारजनैः पूर्णा कृता कृतविचक्षणैः
devatānāṃ purī ramyā vāsavenābhirakṣitā ||
puṇyastrīṇāṃ gaṇākīrṇā kinnarodgītamaṃḍitā
||29||देवतानां पुरी रम्या वासवेनाभिरक्षिता ॥
पुण्यस्त्रीणां गणाकीर्णा किन्नरोद्गीतमंडिता
evaṃvidhāni ramyāṇi purā bahutarāṇi ca ||
bahuvistīrṇamānāni śubhrā ṇyatitarāṇi ca
||30||एवंविधानि रम्याणि पुरा बहुतराणि च ॥
बहुविस्तीर्णमानानि शुभ्रा ण्यतितराणि च
kvacidraṃbhākṛtadvārā yavāṃkuraghaṭāḥ śubhāḥ ||
kvacidgāyanti gandharvāḥ kvacinnṛtyaṃti nartakāḥ
||31||क्वचिद्रंभाकृतद्वारा यवांकुरघटाः शुभाः ॥
क्वचिद्गायन्ति गन्धर्वाः क्वचिन्नृत्यंति नर्तकाः
kvacidbālāḥ paṭhaṃti sma vedādhyayanakā dvijāḥ ||
kvacidyajñānyajaṃti sma yajamānāḥ saṛtvijaḥ
||32||क्वचिद्बालाः पठंति स्म वेदाध्ययनका द्विजाः ॥
क्वचिद्यज्ञान्यजंति स्म यजमानाः सऋत्विजः
kvaciccāvabhṛthasnātāḥ kvaciddānānyakurvata ||
kvacitkvacittūpanayanaṃ vivāhāgniparigraham
||33||क्वचिच्चावभृथस्नाताः क्वचिद्दानान्यकुर्वत ॥
क्वचित्क्वचित्तूपनयनं विवाहाग्निपरिग्रहम्
kvacidārāmapūrtaṃ vai kvacidyātrāvadhāraṇam ||
vāpīkūpataḍāgānāṃ tathaiva vidhipūrvakam
||34||क्वचिदारामपूर्तं वै क्वचिद्यात्रावधारणम् ॥
वापीकूपतडागानां तथैव विधिपूर्वकम्
kvacitkathāprasaṃgāṃśca pariśaṃsaṃti vācakāḥ ||
kvacidgāthāḥ prakurvaṃti kavayaḥ pura uttame
||35||क्वचित्कथाप्रसंगांश्च परिशंसंति वाचकाः ॥
क्वचिद्गाथाः प्रकुर्वंति कवयः पुर उत्तमे
kvacinmallā niyudhyaṃte naṭā nāṭyaparāḥ kvacit ||
taḍāgāni virājaṃte maṇisopānapaṃktibhiḥ
||36||क्वचिन्मल्ला नियुध्यंते नटा नाट्यपराः क्वचित् ॥
तडागानि विराजंते मणिसोपानपंक्तिभिः
caṃcalāścapalā bālāḥ śyāmāḥ ṣoḍaśavārṣikāḥ ||
vārihāraparāstatra maṇihemaghaṭotkaṭāḥ
||37||चंचलाश्चपला बालाः श्यामाः षोडशवार्षिकाः ॥
वारिहारपरास्तत्र मणिहेमघटोत्कटाः
evaṃ vyāsa purī ramyā nirmitā yogamāyayā ||
śaṃbhunā sarvapāpaghnī priyāpriyacikīrṣayā
||38||एवं व्यास पुरी रम्या निर्मिता योगमायया ॥
शंभुना सर्वपापघ्नी प्रियाप्रियचिकीर्षया
viśālā bahuvistīrṇā puṇyā puṇyajanāśrayā ||
tasmātsarveṣu kāleṣu sarvalokeṣu gīyate
||39||विशाला बहुविस्तीर्णा पुण्या पुण्यजनाश्रया ॥
तस्मात्सर्वेषु कालेषु सर्वलोकेषु गीयते
viśāleti samākhyātā purī ramyā sanātanī ||
yatratatra sthito vāpi sarvāvasthāṃ gato'pi vā
||40||विशालेति समाख्याता पुरी रम्या सनातनी ॥
यत्रतत्र स्थितो वापि सर्वावस्थां गतोऽपि वा
viśāleti vadennityaṃ śivaloke mahīyate ||
īdṛśī na purīvyāsa bhuvi brahmāṃḍagolake
||41||विशालेति वदेन्नित्यं शिवलोके महीयते ॥
ईदृशी न पुरीव्यास भुवि ब्रह्मांडगोलके
viśālā sadṛśī cānyā bhuktimuktipradā nṛṇām ||
pitṝnuddiśya kurvaṃti śrāddhaṃ kāle narā yadi
||42||विशाला सदृशी चान्या भुक्तिमुक्तिप्रदा नृणाम् ॥
पितॄनुद्दिश्य कुर्वंति श्राद्धं काले नरा यदि
tadakṣayaṃ bhavetteṣāṃ pitṛkalpe ca gīyate ||
snānadānādikaṃ yaistu viśālāyāṃ prasaṃgataḥ
||43||तदक्षयं भवेत्तेषां पितृकल्पे च गीयते ॥
स्नानदानादिकं यैस्तु विशालायां प्रसंगतः
yatra kutra gatāste vai mṛtā yāṃti śivālayam ||
dhanyāḥ puṇyatamā loke prītiryeṣāṃ sadācalā
||44||यत्र कुत्र गतास्ते वै मृता यांति शिवालयम् ॥
धन्याः पुण्यतमा लोके प्रीतिर्येषां सदाचला
viśālāyāṃ phalaṃ śaśvaccheṣaḥ śakto na varṇitum ||
kathāśravaṇamātreṇa vācyamānena tatkṣaṇāt ||
mahāpāpodbhavātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ
||45||विशालायां फलं शश्वच्छेषः शक्तो न वर्णितुम् ॥
कथाश्रवणमात्रेण वाच्यमानेन तत्क्षणात् ॥
महापापोद्भवात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः
evaṃ vyāsa purī jātā viśālā ca kuśasthalī ||
pratikalpā yathā jātā tathā me śṛṇu bhāṣataḥ
||46||एवं व्यास पुरी जाता विशाला च कुशस्थली ॥
प्रतिकल्पा यथा जाता तथा मे शृणु भाषतः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetra māhātmye viśālābhidhānakathanaṃnāma saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 47 ||