tataḥ suragaṇāḥ sarve dhūtapāpā samāhitāḥ
sanatkumāra uvāca
tataḥ suragaṇāḥ sarve dhūtapāpā samāhitāḥ ||
punaryogabalaṃ prāpya svādhikāraṃ yayuḥ purā
||1||ततः सुरगणाः सर्वे धूतपापा समाहिताः ॥
पुनर्योगबलं प्राप्य स्वाधिकारं ययुः पुरा
evaṃ vyāsa gayātīrthaṃ kumudvatyāṃ suniścita m ||
gayāyāṃ yāni tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca
||2||एवं व्यास गयातीर्थं कुमुद्वत्यां सुनिश्चित म् ॥
गयायां यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च
tattīrtheṣu naraḥ snātvā tattattīrthaphalaṃ bhavet ||
tathaiva ca gayākṣetraṃ gayāśrāddha phalapradam
||3||तत्तीर्थेषु नरः स्नात्वा तत्तत्तीर्थफलं भवेत् ॥
तथैव च गयाक्षेत्रं गयाश्राद्ध फलप्रदम्
phalguśca saritāṃ śreṣṭhā tathaiva phaladāyinī ||
ādigayā buddhagayā tathā viṣṇupadī smṛtā
||4||फल्गुश्च सरितां श्रेष्ठा तथैव फलदायिनी ॥
आदिगया बुद्धगया तथा विष्णुपदी स्मृता
gayākoṣṭhastathā prokto gadādharapadāni ca ||
vedikā ṣoḍaśī proktā tathaiva cākṣayo vaṭaḥ
||5||गयाकोष्ठस्तथा प्रोक्तो गदाधरपदानि च ॥
वेदिका षोडशी प्रोक्ता तथैव चाक्षयो वटः
pretamuktikarī nityaṃ śilā coktā tathaiva ca ||
acchodā nimnagā proktā pitṝṇāṃ cāśramottamaḥ
||6||प्रेतमुक्तिकरी नित्यं शिला चोक्ता तथैव च ॥
अच्छोदा निम्नगा प्रोक्ता पितॄणां चाश्रमोत्तमः
devānāṃ dānavānāṃ ca yakṣakinnararakṣasām ||
pannagānāṃ ca sarveṣāṃ tathaivāśrama uttamaḥ
||7||देवानां दानवानां च यक्षकिन्नररक्षसाम् ॥
पन्नगानां च सर्वेषां तथैवाश्रम उत्तमः
etatsthāneṣu sarveṣu snānadānādikāḥ kriyāḥ ||
śrāddhaṃ ca vidhivaddeyaṃ tattattīrthaphalaṃ labhet
||8||एतत्स्थानेषु सर्वेषु स्नानदानादिकाः क्रियाः ॥
श्राद्धं च विधिवद्देयं तत्तत्तीर्थफलं लभेत्
gayāyāṃ pitṛrūpeṇa svayameva janārdanaḥ ||
taṃ dhyātvā puṃḍarīkākṣaṃ mucyate ca ṛṇatrayāt
||9||गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः ॥
तं ध्यात्वा पुंडरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयात्
evaṃ vyāsa gayātīrthaṃ purāvantyāṃ pratiṣṭhitam ||
paścāttu kaikaṭe jātaṃ yatra saṃnihito'suraḥ
||10||एवं व्यास गयातीर्थं पुरावन्त्यां प्रतिष्ठितम् ॥
पश्चात्तु कैकटे जातं यत्र संनिहितोऽसुरः
tadārabhya dvijaśreṣṭha gayā tatra pratiṣṭhitā ||
gadādharapadāghātairmahāsuro nipātitaḥ
||11||तदारभ्य द्विजश्रेष्ठ गया तत्र प्रतिष्ठिता ॥
गदाधरपदाघातैर्महासुरो निपातितः
tatpade ca mahimānaṃ janārdanasamarpitam
||12||तत्पदे च महिमानं जनार्दनसमर्पितम्
paṃcakrośaṃ gayākṣetraṃ krośamekaṃ gayāśiraḥ ||
yatra tatra kariṣyāmi pitṝṇāṃ dattamakṣayam ||
sarvadā sarvakāleṣu gayāśrāddhaṃ vidhīyate
||13||पंचक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः ॥
यत्र तत्र करिष्यामि पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥
सर्वदा सर्वकालेषु गयाश्राद्धं विधीयते
saṃvatsare paraṃ vyāsa dinamekaṃ pratiṣṭhitam ||
kanyāsthe ca divā nāthe hastanakṣatrasaṃyute ||
mahālayeti tatproktaṃ pitṝṇāṃ dattamakṣayam
||14||संवत्सरे परं व्यास दिनमेकं प्रतिष्ठितम् ॥
कन्यास्थे च दिवा नाथे हस्तनक्षत्रसंयुते ॥
महालयेति तत्प्रोक्तं पितॄणां दत्तमक्षयम्
sarvadā sarvakāleṣu gayāśrāddhaṃ vidhīyate
||15||सर्वदा सर्वकालेषु गयाश्राद्धं विधीयते
saṃvatsare paraṃ vyāsa dinamekaṃ pratiṣṭhitam ||
anvaṣṭakāyāṃ kurvaṃti mātṝṇāṃ śrāddhamuttamam
||16||संवत्सरे परं व्यास दिनमेकं प्रतिष्ठितम् ॥
अन्वष्टकायां कुर्वंति मातॄणां श्राद्धमुत्तमम्
akṣayyā jāyate tṛptiḥ pitṝṇāṃ kalpasaṃkhyayā ||
evaṃ vyāsa purī ramyā snānadā nādikarmasu
||17||अक्षय्या जायते तृप्तिः पितॄणां कल्पसंख्यया ॥
एवं व्यास पुरी रम्या स्नानदा नादिकर्मसु
bhūyastu saṃpravakṣyāmi māhātmyaṃ paramādbhutam ||
tacchṛṇuṣva mayā khyātaṃ pavitraṃ pāpanāśanam
||18||भूयस्तु संप्रवक्ष्यामि माहात्म्यं परमाद्भुतम् ॥
तच्छृणुष्व मया ख्यातं पवित्रं पापनाशनम्
saptarṣīṇāṃ ca yā bhāryā ṛṣipatnyaḥ pativratāḥ ||
svāhādoṣaparibhraṣṭā dūṣitāḥ pāvakena ca
||19||सप्तर्षीणां च या भार्या ऋषिपत्न्यः पतिव्रताः ॥
स्वाहादोषपरिभ्रष्टा दूषिताः पावकेन च
ṛṣibhiśca parityaktā babhramuśca vanādvanam ||
evaṃ bahutithe kāle nārado devadarśanaḥ
||20||ऋषिभिश्च परित्यक्ता बभ्रमुश्च वनाद्वनम् ॥
एवं बहुतिथे काले नारदो देवदर्शनः
tāsāṃ ca priyamanvicchansamāyāto vanāṃtare ||
tābhiśca satkṛto nityaṃ samāsīno dhṛtavrataḥ
||21||तासां च प्रियमन्विच्छन्समायातो वनांतरे ॥
ताभिश्च सत्कृतो नित्यं समासीनो धृतव्रतः
uvāca ślakṣṇayā vācā deśakālocitaṃ vacaḥ ||
kimidaṃ vikṛtaṃ jātaṃ bhavatīnāṃ parābhavaḥ
||22||उवाच श्लक्ष्णया वाचा देशकालोचितं वचः ॥
किमिदं विकृतं जातं भवतीनां पराभवः
kasmācca ṛṣibhistyaktā lokamātaraḥ pativratāḥ
||23||कस्माच्च ऋषिभिस्त्यक्ता लोकमातरः पतिव्रताः
ṛṣipatnya ūcuḥ
na jānīmo vayaṃ tāta yena doṣeṇa tāpasaiḥ ||
vimuktāḥ sāgnikaiḥ kṣipraṃ kārtikeyaprasaṃgataḥ
||24||न जानीमो वयं तात येन दोषेण तापसैः ॥
विमुक्ताः साग्निकैः क्षिप्रं कार्तिकेयप्रसंगतः
lokāpavādajaṃ kiṃcijjātaṃ diṣṭavaśādadham ||
kiṃ kurmo vā kva gacchāmaḥ kiṃ tapaḥ kā ca devatā
||25||लोकापवादजं किंचिज्जातं दिष्टवशादधम् ॥
किं कुर्मो वा क्व गच्छामः किं तपः का च देवता
yasyārādhanapuṇyena patisāṃnidhyamāpnuyuḥ ||
etanniścitya bho brahmanbrūhi tvaṃ vedatattvataḥ
||26||यस्याराधनपुण्येन पतिसांनिध्यमाप्नुयुः ॥
एतन्निश्चित्य भो ब्रह्मन्ब्रूहि त्वं वेदतत्त्वतः
iti pṛṣṭastadā tābhirṛṣipatnībhirnāradaḥ ||
uvāca suciraṃ dhyātvā tāsāṃ sa śarmahetave
||27||इति पृष्टस्तदा ताभिर्ऋषिपत्नीभिर्नारदः ॥
उवाच सुचिरं ध्यात्वा तासां स शर्महेतवे
nārada uvāca
śrūyatāṃ bhostapaḥśreṣṭhā bhavatīnāṃ ca kāraṇam ||
mahākālavane ramye gayātīrthamanuttamam
||28||श्रूयतां भोस्तपःश्रेष्ठा भवतीनां च कारणम् ॥
महाकालवने रम्ये गयातीर्थमनुत्तमम्
tatraiva cākṣayo nāma nyagrodhaḥ śākhināṃ varaḥ ||
tatrāgamanamātreṇa dhūtadoṣā bhaviṣyatha
||29||तत्रैव चाक्षयो नाम न्यग्रोधः शाखिनां वरः ॥
तत्रागमनमात्रेण धूतदोषा भविष्यथ
sarvadoṣaharaṃ tīrthaṃ sarvakāmavarapradam ||
sarvasaukhyakaraṃ puṇyaṃ tatra gacchata mā ciram
||30||सर्वदोषहरं तीर्थं सर्वकामवरप्रदम् ॥
सर्वसौख्यकरं पुण्यं तत्र गच्छत मा चिरम्
nāradasya vacaḥ śrutvā ṛṣipantyaḥ sucoditāḥ ||
mahākālavane vyāsa icchaṃtyaḥ priyamātmanaḥ
||31||नारदस्य वचः श्रुत्वा ऋषिपन्त्यः सुचोदिताः ॥
महाकालवने व्यास इच्छंत्यः प्रियमात्मनः
ājagmustadvanaṃ tatra yatra tīrthaṃ gayābhidham ||
tatra gatvā śucībhūya snānadānādikāḥ kriyāḥ
||32||आजग्मुस्तद्वनं तत्र यत्र तीर्थं गयाभिधम् ॥
तत्र गत्वा शुचीभूय स्नानदानादिकाः क्रियाः
kṛtāstābhiśca puṇyābhirnabhasyasyāsitetare ||
pañcamyāmṛṣisaṃjñāyāṃ tābhiḥ sucaritaṃ vratam
||33||कृतास्ताभिश्च पुण्याभिर्नभस्यस्यासितेतरे ॥
पञ्चम्यामृषिसंज्ञायां ताभिः सुचरितं व्रतम्
upoṣya caikarātraṃ tu jāgaraṃ caiva yogataḥ ||
kṛtamātre vrate vyāsa dhūtapāpā babhuḥ kṣaṇāt
||34||उपोष्य चैकरात्रं तु जागरं चैव योगतः ॥
कृतमात्रे व्रते व्यास धूतपापा बभुः क्षणात्
bhartṛkopaparibhraṣṭāḥ sadyaḥ prāptā gṛhāśramam ||
ṛṣibhiḥ sāgnikaṃ dattaṃ pūrvavadṛṣisattama
||35||भर्तृकोपपरिभ्रष्टाः सद्यः प्राप्ता गृहाश्रमम् ॥
ऋषिभिः साग्निकं दत्तं पूर्ववदृषिसत्तम
tadāprabhṛti lokesminpaṃcamī ṛṣisaṃjñitā ||
ye narāścātha nāryo yāstāṃ kurvanti tu bhaktiḥ
||36||तदाप्रभृति लोकेस्मिन्पंचमी ऋषिसंज्ञिता ॥
ये नराश्चाथ नार्यो यास्तां कुर्वन्ति तु भक्तिः
nīvārāhārakaṃ kṛtvā śucībhūya samāhitāḥ ||
na teṣāṃ jāyate kiṃcidāpadduḥkhaṃ kadācana ||
durbhagatvaṃ ca nārīṇāṃ na viyogaśca mātṛbhiḥ
||38||नीवाराहारकं कृत्वा शुचीभूय समाहिताः ॥
न तेषां जायते किंचिदापद्दुःखं कदाचन ॥
दुर्भगत्वं च नारीणां न वियोगश्च मातृभिः
putrato dhanato vāpi kadācitsaṃbhaviṣyati ||
evaṃ vyāsa samākhyātaṃ yattvayā paripṛcchitam
||39||पुत्रतो धनतो वापि कदाचित्संभविष्यति ॥
एवं व्यास समाख्यातं यत्त्वया परिपृच्छितम्
avaṃtyāmīdṛśaṃ tīrthaṃ vartate bhuvi sattama ||
tādṛśaṃ puṇyadaṃ kiṃcinnāsti brahmāṃḍagolake
||40||अवंत्यामीदृशं तीर्थं वर्तते भुवि सत्तम ॥
तादृशं पुण्यदं किंचिन्नास्ति ब्रह्मांडगोलके
asmiṃstīrthe naraḥ kaścinmahā dānāni ceccaret ||
akṣayāṇi bhavaṃtyasya viṣṇuloke mahīyate
||41||अस्मिंस्तीर्थे नरः कश्चिन्महा दानानि चेच्चरेत् ॥
अक्षयाणि भवंत्यस्य विष्णुलोके महीयते
yo vai niyamavānbhūtvā kathāmetāṃ śṛṇoti vā ||
paṭhecca satataṃ vyāsa haya medhaphalaṃ labhet
||42||यो वै नियमवान्भूत्वा कथामेतां शृणोति वा ॥
पठेच्च सततं व्यास हय मेधफलं लभेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ paṃcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye gayātīrthamāhātmya varṇanaṃnāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 59 ||