śaktibhedatīrthamāhātmyavarṇanam
sanatkumāra uvāca
tīrthamanyattathā vakṣye śaktibhedamiti smṛtam ||
skaṃdasya ca jaṭābhadraṃ cakre yatra purā śivaḥ
||1||तीर्थमन्यत्तथा वक्ष्ये शक्तिभेदमिति स्मृतम् ॥
स्कंदस्य च जटाभद्रं चक्रे यत्र पुरा शिवः
tārakaṃ ca tathā daityaṃ hatvā yatra suradviṣam ||
śaktiṃ skaṃdaḥ svayaṃ kruddho niścikṣepa mahītale
||2||तारकं च तथा दैत्यं हत्वा यत्र सुरद्विषम् ॥
शक्तिं स्कंदः स्वयं क्रुद्धो निश्चिक्षेप महीतले
vyāsa uvāca
bhagavanbrūhi yatnena saṃśayo me mahāmune ||
kathaṃ skaṃdaḥ samutpanna etadicchāmi veditum
||3||भगवन्ब्रूहि यत्नेन संशयो मे महामुने ॥
कथं स्कंदः समुत्पन्न एतदिच्छामि वेदितुम्
sanatkumāra uvāca
purā devāsure yuddhe nirjitā dānavaiḥ surāḥ ||
divaṃ tyaktvā diśo yātāḥ śakrādyā bhayavihvalāḥ
||4||पुरा देवासुरे युद्धे निर्जिता दानवैः सुराः ॥
दिवं त्यक्त्वा दिशो याताः शक्राद्या भयविह्वलाः
tatra tu deva rājena tapasogreṇa vai mune ||
ārādhito mahādevastryaṃbakastripurāṃtakaḥ
||5||तत्र तु देव राजेन तपसोग्रेण वै मुने ॥
आराधितो महादेवस्त्र्यंबकस्त्रिपुरांतकः
tatastuṣṭo mahādevaḥ śakrasyābhimukhaḥ sthitaḥ ||
uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ varamiṣṭaṃ dadāmi te
||6||ततस्तुष्टो महादेवः शक्रस्याभिमुखः स्थितः ॥
उवाच वचनं श्लक्ष्णं वरमिष्टं ददामि ते
śakra uvāca
yadi tuṣṭo'si bhagavankāruṇyānmama śaṃkara ||
mahāsenāpatiṃ deva prayaccha parameśvara
||7||यदि तुष्टोऽसि भगवन्कारुण्यान्मम शंकर ॥
महासेनापतिं देव प्रयच्छ परमेश्वर
hara uvāca
utpādayāmi deveṣu svavīryādūrjitaṃ sutam ||
senānyāṃ ca mahāsenaṃ surāṇāṃ bhayahārakam
||8||उत्पादयामि देवेषु स्ववीर्यादूर्जितं सुतम् ॥
सेनान्यां च महासेनं सुराणां भयहारकम्
sanatkumāra uvāca
ityuktvāṃtardadhe devaḥ sarvabhūtapatirharaḥ ||
sutaciṃtāparo devo jagāma ca himālayam
||9||इत्युक्त्वांतर्दधे देवः सर्वभूतपतिर्हरः ॥
सुतचिंतापरो देवो जगाम च हिमालयम्
devadāruvane tasthau jñānadhyānaparo'bhavat ||
brahmādayo'pi yaṃ devaṃ yogino dhyānaciṃtakāḥ
||10||देवदारुवने तस्थौ ज्ञानध्यानपरोऽभवत् ॥
ब्रह्मादयोऽपि यं देवं योगिनो ध्यानचिंतकाः
dhyāyaṃti niyatātmanaḥ prāṇāyāmaparā mune ||
liṃgamūrtiśca yo nityaṃ pūjyate sarvajaṃtubhiḥ
||11||ध्यायंति नियतात्मनः प्राणायामपरा मुने ॥
लिंगमूर्तिश्च यो नित्यं पूज्यते सर्वजंतुभिः
sa dhyāyati kimarthaṃ tanna vidmaḥ paramārthinaḥ ||
vaṃ dhyānapare deve devī himavato gṛhe
||12||स ध्यायति किमर्थं तन्न विद्मः परमार्थिनः ॥
वं ध्यानपरे देवे देवी हिमवतो गृहे
madhye vayasi vartaṃtī yāsīddākṣāyaṇī satī ||
piturgehe nijo deho yayā yogādvisarjitaḥ
||13||मध्ये वयसि वर्तंती यासीद्दाक्षायणी सती ॥
पितुर्गेहे निजो देहो यया योगाद्विसर्जितः
nimaṃtrito na me bhartā iti kopaṃ cakāra yā ||
tāṃ devīṃ himavānpūrvaṃ śrutvā devarṣināradāt
||14||निमंत्रितो न मे भर्ता इति कोपं चकार या ॥
तां देवीं हिमवान्पूर्वं श्रुत्वा देवर्षिनारदात्
bhavabhāryā bhavitrīti nānyaṃ varamaciṃtayat ||
tapasyati ca rudrāya sā sakhībhyāṃ samanvitā
||15||भवभार्या भवित्रीति नान्यं वरमचिंतयत् ॥
तपस्यति च रुद्राय सा सखीभ्यां समन्विता
kathaṃ hi śaṃkaro devo mama bhartā bhaviṣyati ||
yāvadevaṃ gato devo devī himavataḥ sutā
||16||कथं हि शंकरो देवो मम भर्ता भविष्यति ॥
यावदेवं गतो देवो देवी हिमवतः सुता
tataḥ samāgatā devāḥ kṛtvāgre balasūdanam ||
jagmurbrahmasadaḥ puṇyaṃ draṣṭuṃ brahmāṇama vyayam
||17||ततः समागता देवाः कृत्वाग्रे बलसूदनम् ॥
जग्मुर्ब्रह्मसदः पुण्यं द्रष्टुं ब्रह्माणम व्ययम्
te surāstatstuti kṛtvā vākyametatsamairayan ||
śaraṇaṃ bhava devānāṃ dānavairvijitātmanām
||18||ते सुरास्तत्स्तुति कृत्वा वाक्यमेतत्समैरयन् ॥
शरणं भव देवानां दानवैर्विजितात्मनाम्
tato'vocatsurānbrahmā jñātaṃ kāryaṃ samāhitam ||
naitacchaṃbhorvinā vīryātkāryasiddhirbhaviṣyati
||19||ततोऽवोचत्सुरान्ब्रह्मा ज्ञातं कार्यं समाहितम् ॥
नैतच्छंभोर्विना वीर्यात्कार्यसिद्धिर्भविष्यति
tathā yatadhvaṃ deveśaṃ yathā vāṃchati pārvatīm ||
ityuktvāṃtardadhe brahmā svapne labdhaṃ dhanaṃ yathā
||20||तथा यतध्वं देवेशं यथा वांछति पार्वतीम् ॥
इत्युक्त्वांतर्दधे ब्रह्मा स्वप्ने लब्धं धनं यथा
tato meruṃ samāgatya punarmaṃtraṃ pracakrire ||
teṣāmāhedṛśaṃ śakrastuṣṭaḥ śaṃbhuḥ purā mama
||21||ततो मेरुं समागत्य पुनर्मंत्रं प्रचक्रिरे ॥
तेषामाहेदृशं शक्रस्तुष्टः शंभुः पुरा मम
pratipannaṃ ca devena svāṃgātsenā patiṃ prati ||
tasmādevaṃ gate kārye kāraṇaṃ makaradhvajaḥ
||22||प्रतिपन्नं च देवेन स्वांगात्सेना पतिं प्रति ॥
तस्मादेवं गते कार्ये कारणं मकरध्वजः
iti saṃcitya deveśaḥ kāmamāhūya satvaram ||
uvāca vacanaṃ hṛdyaṃ devānā manukaṃpayā
||23||इति संचित्य देवेशः काममाहूय सत्वरम् ॥
उवाच वचनं हृद्यं देवाना मनुकंपया
yathā devo bhajeddevīṃ tathā kāma vidhīyatām ||
kāraṇaṃ mahadetadvai devānāṃ samupasthitam
||24||यथा देवो भजेद्देवीं तथा काम विधीयताम् ॥
कारणं महदेतद्वै देवानां समुपस्थितम्
kāmo vākyaṃ hareḥ śrutvā prahasyedamuvāca ha ||
kariṣye sarvamevaṃ hi sakhā me cedbhavenmadhuḥ
||25||कामो वाक्यं हरेः श्रुत्वा प्रहस्येदमुवाच ह ॥
करिष्ये सर्वमेवं हि सखा मे चेद्भवेन्मधुः
tasminkṣaṇe'tha śakreṇa kāmavākyādanaṃtaram ||
samādiṣṭo madhuḥ kṣipraṃ kāmasyānucaro bhava
||26||तस्मिन्क्षणेऽथ शक्रेण कामवाक्यादनंतरम् ॥
समादिष्टो मधुः क्षिप्रं कामस्यानुचरो भव
labdhvā kāmo madhuṃ mitraṃ pratasthe bhāryayā saha ||
kṛtvā sajyaṃ dhanurbāṇaṃ pauṣpaṃ pāṇau samāhitaḥ
||27||लब्ध्वा कामो मधुं मित्रं प्रतस्थे भार्यया सह ॥
कृत्वा सज्यं धनुर्बाणं पौष्पं पाणौ समाहितः
yatra devādhideveśo devadāruvane sthitaḥ ||
nandīśvaraḥ pratīhāraḥ kṛtadhyāno'vatiṣṭhati
||28||यत्र देवाधिदेवेशो देवदारुवने स्थितः ॥
नन्दीश्वरः प्रतीहारः कृतध्यानोऽवतिष्ठति
cūtavṛkṣāśritaḥ kāmo yāvadbāṇaṃ sumohanam ||
saṃdadhātyaṃtare cāsmindevī prāpa bhavāśramam
||29||चूतवृक्षाश्रितः कामो यावद्बाणं सुमोहनम् ॥
संदधात्यंतरे चास्मिन्देवी प्राप भवाश्रमम्
tyaktadhyānavrato devo hṛṣṭaścāhrādacetanaḥ ||
tato vilokayāmāsa diśaḥ sarvāḥ prayatnataḥ
||30||त्यक्तध्यानव्रतो देवो हृष्टश्चाह्रादचेतनः ॥
ततो विलोकयामास दिशः सर्वाः प्रयत्नतः
cūtavṛkṣāśritaṃ kāmamapaśyacca ruṣānvitaḥ ||
bhasmīkṛtastṛtīyākṣṇā vahnijvālāvatā tataḥ
||31||चूतवृक्षाश्रितं काममपश्यच्च रुषान्वितः ॥
भस्मीकृतस्तृतीयाक्ष्णा वह्निज्वालावता ततः
devo'pyantardadhe tasmātsthānādāśu gaṇaiḥ saha ||
pārvatī vismitā sādhvī lajjitā duḥkhitā'bhavat
||32||देवोऽप्यन्तर्दधे तस्मात्स्थानादाशु गणैः सह ॥
पार्वती विस्मिता साध्वी लज्जिता दुःखिताऽभवत्
himavāṃstāṃ samutthāpya nināyāśu nijaṃ gṛham ||
gate deve ca devyāṃ ca kāmapatnī suduḥ khitā
||23||हिमवांस्तां समुत्थाप्य निनायाशु निजं गृहम् ॥
गते देवे च देव्यां च कामपत्नी सुदुः खिता
bhasmīkṛtaṃ patiṃ dṛṣṭvā vilalāpa suduḥkhitā ||
dṛṣṭvā ratiṃ suduḥkhārtā vāguvācāśarīriṇī
||34||भस्मीकृतं पतिं दृष्ट्वा विललाप सुदुःखिता ॥
दृष्ट्वा रतिं सुदुःखार्ता वागुवाचाशरीरिणी
āśvāsayaṃtīṃ kṛpayā sakhīmiva suduḥ khitām ||
mā rodīstvaṃ śubhāpāṃgi tava bhartā kariṣyati
||35||आश्वासयंतीं कृपया सखीमिव सुदुः खिताम् ॥
मा रोदीस्त्वं शुभापांगि तव भर्ता करिष्यति
sarvakāryāṇyanaṃgopi mitrakāryaṃ vidhānataḥ ||
yadā cāyaṃ mahādevaḥ pariṇeṣyati pārvatīm
||36||सर्वकार्याण्यनंगोपि मित्रकार्यं विधानतः ॥
यदा चायं महादेवः परिणेष्यति पार्वतीम्
tataḥ śaṃbhoranudhyānātthāsyati na saṃśayaḥ ||
dvāparāṃte yadā kṛṣṇo dvārakāyāṃ nivatsyati
||37||ततः शंभोरनुध्यानात्थास्यति न संशयः ॥
द्वापरांते यदा कृष्णो द्वारकायां निवत्स्यति
tatputro bhavitā dehī pradyumnonāma te patiḥ ||
ityuktā sā'jahācchokamākāśājjātayā girā
||38||तत्पुत्रो भविता देही प्रद्युम्नोनाम ते पतिः ॥
इत्युक्ता साऽजहाच्छोकमाकाशाज्जातया गिरा
aciṃtayattadā devī umāpi himavadgṛhe ||
kāmasya dahanaṃ tejaḥ śaṃbhoryattadanuttamam
||39||अचिंतयत्तदा देवी उमापि हिमवद्गृहे ॥
कामस्य दहनं तेजः शंभोर्यत्तदनुत्तमम्
kathaṃ bharttā bhaveddevaḥ kāmasyotthāpanaṃ katham ||
naitattapo vinā kāryaṃ kvacitkasyāpi sidhyati
||40||कथं भर्त्ता भवेद्देवः कामस्योत्थापनं कथम् ॥
नैतत्तपो विना कार्यं क्वचित्कस्यापि सिध्यति
evaṃ saṃciṃtayitvātha sakhībhiḥ sahitā tataḥ ||
tapaścakāra sumahatpitrādeśācchubhavratā
||41||एवं संचिंतयित्वाथ सखीभिः सहिता ततः ॥
तपश्चकार सुमहत्पित्रादेशाच्छुभव्रता
varṣāsvabhrāvakāśasthā hemaṃte jalaśāyinī ||
grīṣme paṃcāgnitaptāṃgī tapasyugre samā sthitā
||42||वर्षास्वभ्रावकाशस्था हेमंते जलशायिनी ॥
ग्रीष्मे पंचाग्नितप्तांगी तपस्युग्रे समा स्थिता
tāṃ dṛṣṭvā tapasopetāṃ brahmacārivayā haraḥ ||
ājagāmāśramaṃ devyāḥ kṛtātithyo'bravīdidam
||43||तां दृष्ट्वा तपसोपेतां ब्रह्मचारिवया हरः ॥
आजगामाश्रमं देव्याः कृतातिथ्योऽब्रवीदिदम्
kṛśamadhye kṛśāpāṃgi kimarthaṃ navayauvane ||
tapaḥ karoṣi kalyāṇi kasyārthe kāraṇaṃ vada
||44||कृशमध्ये कृशापांगि किमर्थं नवयौवने ॥
तपः करोषि कल्याणि कस्यार्थे कारणं वद
uvāca cottaraṃ sā vai satyaṃ ca madhuraṃ tathā ||
baṭo tapaḥsamāraṃbhaḥ kriyate śaṃkarā ptaye
||45||उवाच चोत्तरं सा वै सत्यं च मधुरं तथा ॥
बटो तपःसमारंभः क्रियते शंकरा प्तये
vicārya ca haraḥ śrutvā'naṃdayatkāryamātmanaḥ ||
umābhaktiparīkṣārthaṃ śivaṃ vācā nininda vai
||46||विचार्य च हरः श्रुत्वाऽनंदयत्कार्यमात्मनः ॥
उमाभक्तिपरीक्षार्थं शिवं वाचा निनिन्द वै
tasya tadvacanaṃ śrutvā na sehe sā gireḥ sutā ||
gaṃtukāmāmumāṃ matvā tasmātsthānānmaheśvaraḥ ||
svaṃ vapurdarśayāmāsa trinetraṃ śūlapāṇinam
||47||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा न सेहे सा गिरेः सुता ॥
गंतुकामामुमां मत्वा तस्मात्स्थानान्महेश्वरः ॥
स्वं वपुर्दर्शयामास त्रिनेत्रं शूलपाणिनम्
lajjitābhūdbhavānīśaṃ dṛṣṭvā tasthāvadhomukhī ||
vijayāthāha yogīndraṃ prārthyā cābhijane tviyam ||
pārvatīharaṇārthāya yatnaṃ ca prakaromyaham
||48||लज्जिताभूद्भवानीशं दृष्ट्वा तस्थावधोमुखी ॥
विजयाथाह योगीन्द्रं प्रार्थ्या चाभिजने त्वियम् ॥
पार्वतीहरणार्थाय यत्नं च प्रकरोम्यहम्
ityuktvāṃtardadhe devo devyāgācca piturgṛham ||
devīlābhāya saptarṣīnsasmāra smaraśāsanaḥ
||49||इत्युक्त्वांतर्दधे देवो देव्यागाच्च पितुर्गृहम् ॥
देवीलाभाय सप्तर्षीन्सस्मार स्मरशासनः
praṇemustepyathāgamya saṃsmṛtāḥ parameśvaram ||
ūcuśca prāṃja lipuṭāḥ kurma kiṃ śādhi no bhṛśam
||50||प्रणेमुस्तेप्यथागम्य संस्मृताः परमेश्वरम् ॥
ऊचुश्च प्रांज लिपुटाः कुर्म किं शाधि नो भृशम्
tato'bravīnmunīnīśaḥ samastāṃśca girergṛham ||
gatvā tathā kurudhvaṃ me pārvatī syādyathā priyā
||51||ततोऽब्रवीन्मुनीनीशः समस्तांश्च गिरेर्गृहम् ॥
गत्वा तथा कुरुध्वं मे पार्वती स्याद्यथा प्रिया
tatheti te pratijñāya saṃketaṃ śaṃbhunā samam ||
kṛtvā jagmuḥ sapatnīkā girīṃdrasya niveśanam
||52||तथेति ते प्रतिज्ञाय संकेतं शंभुना समम् ॥
कृत्वा जग्मुः सपत्नीका गिरींद्रस्य निवेशनम्
dattārghā bhūdhareṃdreṇa kṛtāsana parigrahāḥ ||
ūcuradrimumāṃ yaccha śaṃkarāyārthine priyām
||53||दत्तार्घा भूधरेंद्रेण कृतासन परिग्रहाः ॥
ऊचुरद्रिमुमां यच्छ शंकरायार्थिने प्रियाम्
dattetyuktā girīṃdreṇa nirūpyodvāhavāsaram ||
labdhvānujñāṃ samāyātā yatrāste sa maheśvaraḥ
||54||दत्तेत्युक्ता गिरींद्रेण निरूप्योद्वाहवासरम् ॥
लब्ध्वानुज्ञां समायाता यत्रास्ते स महेश्वरः
ūcuste śaṃkaraṃ sarve dattā himavatā śivā ||
kṛtakāryāśca sarve'pi vavrajuste yathāgatam
||55||ऊचुस्ते शंकरं सर्वे दत्ता हिमवता शिवा ॥
कृतकार्याश्च सर्वेऽपि वव्रजुस्ते यथागतम्
cakrurvivāha sāmagrīṃ brahmendrādisurāstadā ||
vṛṣāsano jagāmātha naṃdīśapramukhairgaṇaiḥ
||56||चक्रुर्विवाह सामग्रीं ब्रह्मेन्द्रादिसुरास्तदा ॥
वृषासनो जगामाथ नंदीशप्रमुखैर्गणैः
śaṃkhaduṃdubhinādaiśca brahmādyairamaraiḥ saha ||
prāpyāgeṃdrālayaṃ hīśaḥ kṛtakautukamaṃgalaḥ
||57||शंखदुंदुभिनादैश्च ब्रह्माद्यैरमरैः सह ॥
प्राप्यागेंद्रालयं हीशः कृतकौतुकमंगलः
vivāhyemāṃ vidhānena jagāma svālayaṃ punaḥ ||
tatraikāṃtaratirdevo yāvattiṣṭhati kāmavān
||58||विवाह्येमां विधानेन जगाम स्वालयं पुनः ॥
तत्रैकांतरतिर्देवो यावत्तिष्ठति कामवान्
tāvattrastaiḥ surairagniḥ preṣito'gānmaheśvaram ||
agnau tatra gate devo ratiṃ kṛtvā maheśvaraḥ
||59||तावत्त्रस्तैः सुरैरग्निः प्रेषितोऽगान्महेश्वरम् ॥
अग्नौ तत्र गते देवो रतिं कृत्वा महेश्वरः
nicikṣepa mukhe vahneḥ svareto vrīḍito bhṛśam ||
retasā tena tapto 'gnirgaṃgātoye nikṣiptavān
||60||निचिक्षेप मुखे वह्नेः स्वरेतो व्रीडितो भृशम् ॥
रेतसा तेन तप्तो ऽग्निर्गंगातोये निक्षिप्तवान्
harareto'gninodgīrṇaṃ gaṃgāmadhye papāta ha ||
tayā tu svataṭe nyastaṃ dagdhayā rudraretasā
||61||हररेतोऽग्निनोद्गीर्णं गंगामध्ये पपात ह ॥
तया तु स्वतटे न्यस्तं दग्धया रुद्ररेतसा
saptarṣīṇāṃ ca ṣaṭpatnyaḥ snānārthaṃ jāhnavīṃ yayuḥ ||
śītārtāstāḥ kṛtasnānā dṛṣṭvā tejastaṭe jvalat
||62||सप्तर्षीणां च षट्पत्न्यः स्नानार्थं जाह्नवीं ययुः ॥
शीतार्तास्ताः कृतस्नाना दृष्ट्वा तेजस्तटे ज्वलत्
matvāgnimiti tāḥ sarvāstapaṃti sma yathecchayā ||
tapaṃtīnāṃ ca vai tāsāṃ tadbījasaṃbhava mune
||63||मत्वाग्निमिति ताः सर्वास्तपंति स्म यथेच्छया ॥
तपंतीनां च वै तासां तद्बीजसंभव मुने
ṣaḍānanaṃ samārūḍhaṃ śroṇidvāreṇa satvaram ||
yadānyonyamutpatituṃ śaktā nāgnipurogamāt
||64||षडाननं समारूढं श्रोणिद्वारेण सत्वरम् ॥
यदान्योन्यमुत्पतितुं शक्ता नाग्निपुरोगमात्
ciṃtāṃ jagmustadā sarvā munitrāsāttato bhayāt ||
tataśca tapaso vīryānniṣkṛṣya svodarāttataḥ
||65||चिंतां जग्मुस्तदा सर्वा मुनित्रासात्ततो भयात् ॥
ततश्च तपसो वीर्यान्निष्कृष्य स्वोदरात्ततः
ṣaḍbhirekatvamāpadya śvetaparvatamastake ||
madhye śarāṇāṃ vai kṛtya nikṣiptaṃ vīryamuttamam
||66||षड्भिरेकत्वमापद्य श्वेतपर्वतमस्तके ॥
मध्ये शराणां वै कृत्य निक्षिप्तं वीर्यमुत्तमम्
śuklāyāṃ pratipadyāsīddvitīyāyāṃ samīkṛtaḥ ||
tṛtīyāyāṃ ca sākāraḥ sarvalakṣaṇalakṣitaḥ
||67||शुक्लायां प्रतिपद्यासीद्द्वितीयायां समीकृतः ॥
तृतीयायां च साकारः सर्वलक्षणलक्षितः
caturthyāṃ paripūrṇāṃgaḥ ṣaṇmukho dvādaśekṣaṇaḥ ||
alaṃkṛtastu paṃcamyāṃ ṣaṣṭhyāṃ ca sa samutthitaḥ
||68||चतुर्थ्यां परिपूर्णांगः षण्मुखो द्वादशेक्षणः ॥
अलंकृतस्तु पंचम्यां षष्ठ्यां च स समुत्थितः
tejasā śvetatāmreṇa tatāpa sa jagattrayam ||
jātamitthaṃ samākarṇya sarve śakramukhāḥ surāḥ
||69||तेजसा श्वेतताम्रेण तताप स जगत्त्रयम् ॥
जातमित्थं समाकर्ण्य सर्वे शक्रमुखाः सुराः
samāgatyāsya saṃskāraṃ brahmā cakre yathāvidhi ||
tuṣṭena pārvatīśena śaktirdattā dṛḍhā śubhā
||70||समागत्यास्य संस्कारं ब्रह्मा चक्रे यथाविधि ॥
तुष्टेन पार्वतीशेन शक्तिर्दत्ता दृढा शुभा
tato gauryā mayūraśca vāhane parikalpitaḥ ||
chāgaścaivāgninā dattaḥ kukkuṭaṃ saritāṃ patiḥ
||71||ततो गौर्या मयूरश्च वाहने परिकल्पितः ॥
छागश्चैवाग्निना दत्तः कुक्कुटं सरितां पतिः
śūlena kṛttikābhiśca vardhitaḥ putrakāmyayā ||
tatastu prāptasaṃskāro brahmādyairabhinaṃditaḥ
||72||शूलेन कृत्तिकाभिश्च वर्धितः पुत्रकाम्यया ॥
ततस्तु प्राप्तसंस्कारो ब्रह्माद्यैरभिनंदितः
śaktihasto'bhiṣiktastu devasenāsamādṛtaḥ ||
vittādhipena sāhyena pāvakiḥ paṇmukhoṃ 'śataḥ
||73||शक्तिहस्तोऽभिषिक्तस्तु देवसेनासमादृतः ॥
वित्ताधिपेन साह्येन पावकिः पण्मुखों ऽशतः
gāṃgeyaḥ kārtikeyaśca guhaḥ skaṃda umāsutaḥ ||
devasenāpatiḥ svāmī senānīśca śikhidhvajaḥ
||74||गांगेयः कार्तिकेयश्च गुहः स्कंद उमासुतः ॥
देवसेनापतिः स्वामी सेनानीश्च शिखिध्वजः
kumāraḥ śaktidhārī ca tasya nāmāni ṣoḍaśa ||
yaḥ paṭhenmānavo bhaktyā bādhā tasya na jāyate
||75||कुमारः शक्तिधारी च तस्य नामानि षोडश ॥
यः पठेन्मानवो भक्त्या बाधा तस्य न जायते
evaṃ jāto mahāseno dānavānāṃ kṣayakaraḥ ||
kuśasthalyāṃ samānītaḥ śaṃbhunā sthānakāraṇāt
||76||एवं जातो महासेनो दानवानां क्षयकरः ॥
कुशस्थल्यां समानीतः शंभुना स्थानकारणात्
abhiṣiktaḥ sa tenāsau bhadritaḥ sa jaṭāḥ purā ||
tena bhadrajaṭaṃnāma devatīrthaṃ ca kathyate
||77||अभिषिक्तः स तेनासौ भद्रितः स जटाः पुरा ॥
तेन भद्रजटंनाम देवतीर्थं च कथ्यते
kṛtābhiṣekaṃ labdhāstraṃ mahāsenaṃ maheśvaraḥ ||
tamuvāca samadhuraṃ sarvadevasamāgame
||78||कृताभिषेकं लब्धास्त्रं महासेनं महेश्वरः ॥
तमुवाच समधुरं सर्वदेवसमागमे
rakṣā kāryā tvayā putra sāmarasya śatakratoḥ ||
devānāṃ bādhakāḥ sarve nihaṃtavyāḥ suradviṣaḥ
||79||रक्षा कार्या त्वया पुत्र सामरस्य शतक्रतोः ॥
देवानां बाधकाः सर्वे निहंतव्याः सुरद्विषः
itthaṃ mahotsave jāte dṛptapramathasāgare ||
mātaro'nvāgatāḥ sarvāḥ pātālatalasaṃsthitāḥ
||80||इत्थं महोत्सवे जाते दृप्तप्रमथसागरे ॥
मातरोऽन्वागताः सर्वाः पातालतलसंस्थिताः
tāsāmāhārasaṃjñābhiścakre nāmāni śaṃkaraḥ ||
yāni tāni pravakṣyāmi śṛṇu tvaṃ munipuṃgava
||81||तासामाहारसंज्ञाभिश्चक्रे नामानि शंकरः ॥
यानि तानि प्रवक्ष्यामि शृणु त्वं मुनिपुंगव
vaṭabhojanakāmā yā jñeyāstā vaṭamātaraḥ ||
bhuñjate carpaṭānyāstu tā vai carpaṭamātaraḥ
||82||वटभोजनकामा या ज्ञेयास्ता वटमातरः ॥
भुञ्जते चर्पटान्यास्तु ता वै चर्पटमातरः
krīḍārthaṃ śaṃbhunā cātha prāptā yāḥ paulabhojane ||
ṣaṇṇavatimātaraḥ satyāḥ sarvāstāḥ paulamātaraḥ
||83||क्रीडार्थं शंभुना चाथ प्राप्ता याः पौलभोजने ॥
षण्णवतिमातरः सत्याः सर्वास्ताः पौलमातरः
sarvāsāṃ darśanaṃ puṇyaṃ grahabhūtavināśanam ||
prayatnataḥ sadā devyo draṣṭavyā mānavairmune
||84||सर्वासां दर्शनं पुण्यं ग्रहभूतविनाशनम् ॥
प्रयत्नतः सदा देव्यो द्रष्टव्या मानवैर्मुने
labdhvā śaktiṃ mahāseno devaseno mahāvrataḥ ||
jaghāna dānaveṃdraṃ taṃ tārakaṃ tarasā tadā
||85||लब्ध्वा शक्तिं महासेनो देवसेनो महाव्रतः ॥
जघान दानवेंद्रं तं तारकं तरसा तदा
dattvā rājyaṃ tatheṃdrāya sphītaṃ nihatakaṃṭakam ||
kuśasthalīṃ samāgamya tatra vāsaṃ samācarat
||86||दत्त्वा राज्यं तथेंद्राय स्फीतं निहतकंटकम् ॥
कुशस्थलीं समागम्य तत्र वासं समाचरत्
evaṃ nihatya daityeṃdraṃ sa gāṃgeyo mahāba laḥ ||
śaktiṃ śiprājale muktvā pātālaṃ ca bibheda sā
||87||एवं निहत्य दैत्येंद्रं स गांगेयो महाब लः ॥
शक्तिं शिप्राजले मुक्त्वा पातालं च बिभेद सा
tato bhogavatī vyāsa śaktibhedena nirgatā ||
vaṃditā sarvadevaiśca munibhiśca tapodhanaiḥ
||88||ततो भोगवती व्यास शक्तिभेदेन निर्गता ॥
वंदिता सर्वदेवैश्च मुनिभिश्च तपोधनैः
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni samudrādigatāni ca ||
śaktibhede tu nyastāni śatakoṭisahasraśaḥ
||89||पृथिव्यां यानि तीर्थानि समुद्रादिगतानि च ॥
शक्तिभेदे तु न्यस्तानि शतकोटिसहस्रशः
ato'tipuṇyaṃ trailokye koṭitīrthamudāhṛtam ||
brahmaṇā sthāpitastatra koṭitīrtheśvaraḥ śivaḥ
||90||अतोऽतिपुण्यं त्रैलोक्ये कोटितीर्थमुदाहृतम् ॥
ब्रह्मणा स्थापितस्तत्र कोटितीर्थेश्वरः शिवः
koṭitīrthe naraḥ snātvā dṛṣṭvā koṭīśvaraṃ śivam ||
mucyate sarvapāpebhyo nirmokādiva pannagaḥ
||91||कोटितीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं शिवम् ॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यो निर्मोकादिव पन्नगः
śrāddhaṃ karoti yastatra pitṛbhakto naro mune ||
daśānāmaśvamedhānāṃ prāpnoti sakalaṃ phalam
||92||श्राद्धं करोति यस्तत्र पितृभक्तो नरो मुने ॥
दशानामश्वमेधानां प्राप्नोति सकलं फलम्
pitṝnuddiśya yatkiñcitkoṭitīrthe pradīyate ||
tatsarvaṃ koṭiguṇitaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ
||93||पितॄनुद्दिश्य यत्किञ्चित्कोटितीर्थे प्रदीयते ॥
तत्सर्वं कोटिगुणितं जायते नात्र संशयः
tatra tīrthe naro yastu gāṃ dadāti payasvinīm ||
sarvalokānatikramya sa gacchetpa ramāṃ gatim
||94||तत्र तीर्थे नरो यस्तु गां ददाति पयस्विनीम् ॥
सर्वलोकानतिक्रम्य स गच्छेत्प रमां गतिम्
yāvantyaṃgeṣu romāṇi tatprasūtikuleṣu ca ||
tāvadyugasahasrāṇi śivaloke mahīyate
||95||यावन्त्यंगेषु रोमाणि तत्प्रसूतिकुलेषु च ॥
तावद्युगसहस्राणि शिवलोके महीयते
paurṇamāsyāmamāvāsyāṃ paśyecchaktidharaṃ tu yaḥ ||
nāputro nādhano rogī saptajanmasu jāyate
||96||पौर्णमास्याममावास्यां पश्येच्छक्तिधरं तु यः ॥
नापुत्रो नाधनो रोगी सप्तजन्मसु जायते
jalapraveśaṃ yaḥ kuryāttatra tīrthe narottamaḥ ||
so'kṣayaṃ labhate lokaṃ yāvaccandra divākarau
||97||जलप्रवेशं यः कुर्यात्तत्र तीर्थे नरोत्तमः ॥
सोऽक्षयं लभते लोकं यावच्चन्द्र दिवाकरौ
vṛṣotsargaṃ tu yaḥ kuryātpitṛbhakto naro mune ||
so'kṣayaṃ labhate sthānaṃ yatsurairapi durlabham
||98||वृषोत्सर्गं तु यः कुर्यात्पितृभक्तो नरो मुने ॥
सोऽक्षयं लभते स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम्
iti śrīskāṃde mahā purāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye śaktibhedatīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma catustriṃśo'dhyāyaḥ || 34 ||