vicitramidamākhyātaṃ gayāmāhātmyamuttamam
vyāsa uvāca
vicitramidamākhyātaṃ gayāmāhātmyamuttamam ||
bhagavanbhavatā sarvaṃ viditaṃ viśvamūrtinā
||1||विचित्रमिदमाख्यातं गयामाहात्म्यमुत्तमम् ॥
भगवन्भवता सर्वं विदितं विश्वमूर्तिना
tatsarvaṃ śrotumicchāmi śrāddhasya phalamuttamam ||
kṣetrasya ca dvijaśreṣṭha vistareṇa tapodhana
||2||तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि श्राद्धस्य फलमुत्तमम् ॥
क्षेत्रस्य च द्विजश्रेष्ठ विस्तरेण तपोधन
kiyaṃtaḥ pitaro nityaṃ tṛptā yāṃti surālayam ||
keṣāṃ ke pitaraḥ proktāḥ kimuddeśyāḥ purā'nagha
||3||कियंतः पितरो नित्यं तृप्ता यांति सुरालयम् ॥
केषां के पितरः प्रोक्ताः किमुद्देश्याः पुराऽनघ
sanatkumāra uvāca
dhanyo'si kṛtakṛtyo'si yasya te naiṣṭhikī matiḥ ||
tathāpi śṛṇu vai vatsa śrāddhasya vidhimuttamam
||4||धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि यस्य ते नैष्ठिकी मतिः ॥
तथापि शृणु वै वत्स श्राद्धस्य विधिमुत्तमम्
śrāddhe prakalpitā lokāḥ śrāddhe dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ ||
śrāddhe yajñā hi tiṣṭhaṃti sarvakarmaphalapradāḥ
||5||श्राद्धे प्रकल्पिता लोकाः श्राद्धे धर्मः प्रतिष्ठितः ॥
श्राद्धे यज्ञा हि तिष्ठंति सर्वकर्मफलप्रदाः
śraddhayā dīyate kiṃciddaivaṃ brahmāgnitarpaṇam ||
śrāddhaṃ tu tadvijānīyātpurā proktaṃ maha rṣiṇā
||6||श्रद्धया दीयते किंचिद्दैवं ब्रह्माग्नितर्पणम् ॥
श्राद्धं तु तद्विजानीयात्पुरा प्रोक्तं मह र्षिणा
manuṣyā ṛṣayaḥ sarve surasiddhāśca rākṣasāḥ ||
gaṃdharvāḥ kinnarā nāgā brahmeśānasureśvarāḥ
||7||मनुष्या ऋषयः सर्वे सुरसिद्धाश्च राक्षसाः ॥
गंधर्वाः किन्नरा नागा ब्रह्मेशानसुरेश्वराः
trīnpitṝṃśca samuddiśya śrāddhaṃ dadyuḥ samāhitāḥ ||
prāpnuvantyakhilānkāmānsarvānvyāsa manogatān
||8||त्रीन्पितॄंश्च समुद्दिश्य श्राद्धं दद्युः समाहिताः ॥
प्राप्नुवन्त्यखिलान्कामान्सर्वान्व्यास मनोगतान्
evaṃ paraṃparāmārgaṃ pravartaṃte sanātanam ||
tathāpi pitaro hyete samākhyātatamā bhuvi
||9||एवं परंपरामार्गं प्रवर्तंते सनातनम् ॥
तथापि पितरो ह्येते समाख्याततमा भुवि
tatsarvaṃ saṃpravakṣyāmi yathā śrutaṃ tathā śṛṇu ||
ta ete pitaro devā devāśca pitarastathā
||10||तत्सर्वं संप्रवक्ष्यामि यथा श्रुतं तथा शृणु ॥
त एते पितरो देवा देवाश्च पितरस्तथा
anyonyaṃ pitaro hyete devāḥ pitṛgaṇaiḥ saha ||
mārkaṃḍena purā pṛṣṭaṃ praśnametaddvijottama
||11||अन्योन्यं पितरो ह्येते देवाः पितृगणैः सह ॥
मार्कंडेन पुरा पृष्टं प्रश्नमेतद्द्विजोत्तम
nibodha tvaṃ mataṃ sarvaṃ yaduktaṃ tatsamāhitaḥ ||
yāvaṃtaste pitṛgaṇāstasmim̐lloke ca ye gatāḥ
||12||निबोध त्वं मतं सर्वं यदुक्तं तत्समाहितः ॥
यावंतस्ते पितृगणास्तस्मिँल्लोके च ये गताः
sanatkumāra uvāca
saptaite yajatāṃ śreṣṭhāḥ sarve pitṛgaṇāḥ smṛtāḥ ||
catvāro mūrtimaṃto vai trayasteṣāṃ ca mūrtayaḥ
||13||सप्तैते यजतां श्रेष्ठाः सर्वे पितृगणाः स्मृताः ॥
चत्वारो मूर्तिमंतो वै त्रयस्तेषां च मूर्तयः
teṣāṃ lokaṃ visargaṃ ca kīrtayiṣyāmi tacchaṇu ||
prabhāvaṃ tvaṃ mahattvaṃ ca vistareṇa tapodhana
||14||तेषां लोकं विसर्गं च कीर्तयिष्यामि तच्छणु ॥
प्रभावं त्वं महत्त्वं च विस्तरेण तपोधन
dharmamūrtidharāsteṣāṃ tapo ye paramaṃ gatāḥ ||
teṣāṃ nāmāni lokāṃśca kīrtayiṣyāmi tacchṛṇu
||15||धर्ममूर्तिधरास्तेषां तपो ये परमं गताः ॥
तेषां नामानि लोकांश्च कीर्तयिष्यामि तच्छृणु
lokāḥ sanātanā nāma yatra tiṣṭhaṃti bhāsvarāḥ ||
amūrtayaḥ pitṛgaṇāste vai putrāḥ prajāpateḥ
||16||लोकाः सनातना नाम यत्र तिष्ठंति भास्वराः ॥
अमूर्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः
virājasya dvijaśreṣṭha vairājā iti naḥ śrutam ||
yajante tāndevagaṇā vidhidṛṣṭena karmaṇā
||17||विराजस्य द्विजश्रेष्ठ वैराजा इति नः श्रुतम् ॥
यजन्ते तान्देवगणा विधिदृष्टेन कर्मणा
ete vai yogavibhraṣṭā lokānprāpya sanātanān ||
punaryugasahasrāṃti jāyaṃte brahmavādinaḥ
||18||एते वै योगविभ्रष्टा लोकान्प्राप्य सनातनान् ॥
पुनर्युगसहस्रांति जायंते ब्रह्मवादिनः
te prāpya tāṃ smṛtiṃ bhūyaḥ sāṃkhyayogamanuttamam ||
yāṃti yogagatiṃ siddhāḥ punarāvṛttidurlabhām
||19||ते प्राप्य तां स्मृतिं भूयः सांख्ययोगमनुत्तमम् ॥
यांति योगगतिं सिद्धाः पुनरावृत्तिदुर्लभाम्
ete syuḥ pitarastāta yogināṃ yogavardhanāḥ ||
āpyāyayanti ye pūrvaṃ somaṃ yogabalena vai
||20||एते स्युः पितरस्तात योगिनां योगवर्धनाः ॥
आप्याययन्ति ये पूर्वं सोमं योगबलेन वै
tasmācchrāddhāni deyāni yogināṃ dvijasattama ||
eṣa vai prathamaḥ kalpaḥ somapānāmanuttamaḥ
||21||तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां द्विजसत्तम ॥
एष वै प्रथमः कल्पः सोमपानामनुत्तमः
eteṣāṃ mānasī kanyā menā nāma mahāgireḥ ||
patnī himavataḥ śreṣṭhā yasyāṃ maināka ucyate
||22||एतेषां मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः ॥
पत्नी हिमवतः श्रेष्ठा यस्यां मैनाक उच्यते
mainākasya sutaḥ śrīmānkrauṃco nāma mahāgiriḥ ||
agniṣvāttāḥ pitṛgaṇāstatra tiṣṭhaṃti bhāsvarāḥ
||23||मैनाकस्य सुतः श्रीमान्क्रौंचो नाम महागिरिः ॥
अग्निष्वात्ताः पितृगणास्तत्र तिष्ठंति भास्वराः
yāmyāṃ barhiṣadaścāsanyamāśca paścimāṃ diśam ||
somapāścottarāṃ prāptā diśaṃ dhanadapālitām
||24||याम्यां बर्हिषदश्चासन्यमाश्च पश्चिमां दिशम् ॥
सोमपाश्चोत्तरां प्राप्ता दिशं धनदपालिताम्
amūrtimaṃtāvākāśe kavyavāḍanalau kṣitau
||25||अमूर्तिमंतावाकाशे कव्यवाडनलौ क्षितौ
yakṣarakṣaḥpiśācāśca yajaṃte bhāvitātmanaḥ ||
sādhyā devānyajanti sma viśvedevā ṛṣīṃstathā
||26||यक्षरक्षःपिशाचाश्च यजंते भावितात्मनः ॥
साध्या देवान्यजन्ति स्म विश्वेदेवा ऋषींस्तथा
mānavāḥ śrāddhadevaṃ ca ṛṣayo brahma sanātanam ||
evaṃ paraṃparāprāptaḥ śrāddhadharmaḥ sanātanaḥ
||27||मानवाः श्राद्धदेवं च ऋषयो ब्रह्म सनातनम् ॥
एवं परंपराप्राप्तः श्राद्धधर्मः सनातनः
devakāryātparaṃ kāryaṃ pitṛkāryaṃ viśiṣyate ||
bharadvājātmajāḥ sapta śrāddhadharmaparāya ṇāḥ
||28||देवकार्यात्परं कार्यं पितृकार्यं विशिष्यते ॥
भरद्वाजात्मजाः सप्त श्राद्धधर्मपराय णाः
jātismaratvamāpannā nirvāṇapadavīṃ gatāḥ ||
gurośca dogdhrīṃ gāṃ hatvā saptaite vai dvijādhamāḥ
||29||जातिस्मरत्वमापन्ना निर्वाणपदवीं गताः ॥
गुरोश्च दोग्ध्रीं गां हत्वा सप्तैते वै द्विजाधमाः
pitṝnuddiśya te sarve bhakṣayaṃtaḥ kṣudhā rditāḥ ||
tena puṇyaprabhāvena yogabhraṣṭā divaṃ gatāḥ
||30||पितॄनुद्दिश्य ते सर्वे भक्षयंतः क्षुधा र्दिताः ॥
तेन पुण्यप्रभावेन योगभ्रष्टा दिवं गताः
sapta jātismarāste vai yogayuktā babhūvire ||
tasmācchrāddhaṃ paraṃ proktaṃ sūribhiḥ paramātmabhiḥ
||31||सप्त जातिस्मरास्ते वै योगयुक्ता बभूविरे ॥
तस्माच्छ्राद्धं परं प्रोक्तं सूरिभिः परमात्मभिः
śrāddhe pratiṣṭhitā lokāḥ śrāddhe yogaḥ paraṃtapa ||
evaṃ te pitaraḥ proktāḥ śrāddhasya ca vidhiṃ śṛṇu
||32||श्राद्धे प्रतिष्ठिता लोकाः श्राद्धे योगः परंतप ॥
एवं ते पितरः प्रोक्ताः श्राद्धस्य च विधिं शृणु
brahmacaryarato dāṃto na krodhī na ca matsarī ||
śaucācāraparo dhīraḥ śāstradṛṣṭirjiteṃdriyaḥ
||33||ब्रह्मचर्यरतो दांतो न क्रोधी न च मत्सरी ॥
शौचाचारपरो धीरः शास्त्रदृष्टिर्जितेंद्रियः
evaṃ yaḥ kurute śrāddhaṃ tīrthe caiva viśeṣataḥ ||
tato'dhikatarā proktā tṛptirvyāsa kṣaye'hani
||34||एवं यः कुरुते श्राद्धं तीर्थे चैव विशेषतः ॥
ततोऽधिकतरा प्रोक्ता तृप्तिर्व्यास क्षयेऽहनि
vṛddhiśrāddhe tathā proktā mahālaye śatādhikā ||
tato daśaguṇā proktā prayāge dvijasattama
||35||वृद्धिश्राद्धे तथा प्रोक्ता महालये शताधिका ॥
ततो दशगुणा प्रोक्ता प्रयागे द्विजसत्तम
prayāgāddaśaguṇā tṛptiḥ kurukṣetre ca sattama ||
kurukṣetrāttato vyāsa daśādhikā gayā smṛtā
||36||प्रयागाद्दशगुणा तृप्तिः कुरुक्षेत्रे च सत्तम ॥
कुरुक्षेत्रात्ततो व्यास दशाधिका गया स्मृता
tato daśādhikā vyāsa mahākālavane śubhe ||
avaṃtyāṃ sarvataḥ puṇyaṃ gayātīrthe ca sarvadā
||37||ततो दशाधिका व्यास महाकालवने शुभे ॥
अवंत्यां सर्वतः पुण्यं गयातीर्थे च सर्वदा
yeṣāṃ nirayamāpannāḥ pitaro janmajanmani ||
teṣāmuddharaṇārthāya tīrthametatsudurlabham
||38||येषां निरयमापन्नाः पितरो जन्मजन्मनि ॥
तेषामुद्धरणार्थाय तीर्थमेतत्सुदुर्लभम्
sakṛtsmaraṇamātreṇa pitṝṇā dattamakṣayam ||
ye narā raṇamadhyasthāḥ pitṛvaṃśavivarjitāḥ
||39||सकृत्स्मरणमात्रेण पितॄणा दत्तमक्षयम् ॥
ये नरा रणमध्यस्थाः पितृवंशविवर्जिताः
garbhapāte mṛtā ye ca nāmagotracyutāstathā ||
svagotre paragotre vā ātmaghātamṛtāḥ pare
||40||गर्भपाते मृता ये च नामगोत्रच्युतास्तथा ॥
स्वगोत्रे परगोत्रे वा आत्मघातमृताः परे
teṣāmuddharaṇārthāya tatra śrāddhaṃ vidhīyatām ||
udbaṃdhanamṛtā ye ca viṣaśastrairmṛtāśca ye
||41||तेषामुद्धरणार्थाय तत्र श्राद्धं विधीयताम् ॥
उद्बंधनमृता ये च विषशस्त्रैर्मृताश्च ये
daṣṭribhirvyaṃgato vāpi daurbrāhmaṇye mṛtāśca ye ||
teṣāmuddhara ṇārthāya atra śrāddhaṃ vidhīyate
||42||दष्ट्रिभिर्व्यंगतो वापि दौर्ब्राह्मण्ये मृताश्च ये ॥
तेषामुद्धर णार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते
agnidagdhāśca ye jīvā nāgnidagdhāstathā pare
||43||अग्निदग्धाश्च ये जीवा नाग्निदग्धास्तथा परे
vidyuddhātena ye kecinmudgarābhihatāḥ pare ||
teṣāmuddharaṇārthāya atra śrāddhaṃ vidhīyate
||44||विद्युद्धातेन ये केचिन्मुद्गराभिहताः परे ॥
तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते
raurave cāṃdhatāmisre kālasūtre ca ye gatāḥ ||
anekayātanāsaṃsthāḥ pretaloke ca ye gatāḥ
||45||रौरवे चांधतामिस्रे कालसूत्रे च ये गताः ॥
अनेकयातनासंस्थाः प्रेतलोके च ये गताः
asipatravane ghore kuṃbhīpāke ca ye gatāḥ ||
paśuyonigatā ye ca pakṣikīṭasarīsṛpāḥ ||
teṣāmuddharaṇārthāya atra śrāddhaṃ vidhīyate
||46||असिपत्रवने घोरे कुंभीपाके च ये गताः ॥
पशुयोनिगता ये च पक्षिकीटसरीसृपाः ॥
तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते
udakeṣu mṛtā ye ca nārīsūtīmṛtāstathā
||47||उदकेषु मृता ये च नारीसूतीमृतास्तथा
aśvasūkūrakṛmidaṃṣṭriśvaśṛṃgiśakaṭāhatāḥ ||
teṣāmuddharaṇārthāya atra śrāddhaṃ vidhīyate
||48||अश्वसूकूरकृमिदंष्ट्रिश्वशृंगिशकटाहताः ॥
तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते
bhagnadaṃṣṭrāśca śastrāstrairvyāghrāhigajabhūmipaiḥ ||
śalabhairvṛścikairdaṃṣṭricorairye cāpi ghātitāḥ ||
teṣāmuddharaṇārthāya atra śrāddhaṃ vidhīyate
||49||भग्नदंष्ट्राश्च शस्त्रास्त्रैर्व्याघ्राहिगजभूमिपैः ॥
शलभैर्वृश्चिकैर्दंष्ट्रिचोरैर्ये चापि घातिताः ॥
तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते
aṣṭaśalyairmṛtā ye ca śaucācāravivarjitāḥ ||
viṣūcikāmṛtā ye ca ye cātīsārato mṛtāḥ ||
teṣāmuddharaṇārthāya atra śrāddhaṃ vidhīyate
||50||अष्टशल्यैर्मृता ये च शौचाचारविवर्जिताः ॥
विषूचिकामृता ये च ये चातीसारतो मृताः ॥
तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते
śākinyādi grahagrastajalamadhye ca ye mṛtāḥ ||
aspṛśyasparśasaṃspṛṣṭāḥ pāpā apatyavarjitāḥ ||
teṣāmuddharaṇārthāya atra śrāddhaṃ vidhīyate
||51||शाकिन्यादि ग्रहग्रस्तजलमध्ये च ये मृताः ॥
अस्पृश्यस्पर्शसंस्पृष्टाः पापा अपत्यवर्जिताः ॥
तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते
janmāṃtarasahasrāṇi bhramaṃti svena karmaṇā ||
mānuṣaṃ durlabhaṃ yeṣāṃ tebhyaḥ śrāddhaṃ vidhīyatām
||52||जन्मांतरसहस्राणि भ्रमंति स्वेन कर्मणा ॥
मानुषं दुर्लभं येषां तेभ्यः श्राद्धं विधीयताम्
ye'nyajanmanyabāṃdhavā ye'nyajanmani bāṃdhavāḥ ||
ye'nyajanmani saṃbaddhā mitrāmitre tathā pare ||
teṣāmuddharaṇārthāya atra śrāddhaṃ vidhīyate
||53||येऽन्यजन्मन्यबांधवा येऽन्यजन्मनि बांधवाः ॥
येऽन्यजन्मनि संबद्धा मित्रामित्रे तथा परे ॥
तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते
pitṛvaṃśe mṛtā ye ca mātṛvaṃśe tathaiva ca ||
guruśvaśurabaṃdhūnāṃ ye cānye bāṃdhavā mṛtāḥ ||
teṣāmuddharaṇārthāya atra śrāddhaṃ vidhīyate
||54||पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैव च ॥
गुरुश्वशुरबंधूनां ये चान्ये बांधवा मृताः ॥
तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते
ye me kule luptarpiḍāḥ putradārādivarjitāḥ ||
kriyālopagatā ye ca tebhyaḥ śrāddhaṃ vidhīyate
||55||ये मे कुले लुप्तर्पिडाः पुत्रदारादिवर्जिताः ॥
क्रियालोपगता ये च तेभ्यः श्राद्धं विधीयते
paṃgukubjā virūpāśca āmagarbhāśca ye mṛtāḥ ||
jñātā'jñātāḥ kule ye ca tebhyaḥ śrāddhaṃ vidhīyate
||56||पंगुकुब्जा विरूपाश्च आमगर्भाश्च ये मृताः ॥
ज्ञाताऽज्ञाताः कुले ये च तेभ्यः श्राद्धं विधीयते
ābrahmabhuvanādye ca anyairdurmaraṇairmṛtāḥ ||
teṣāmuddharaṇārthāya atra śrāddhaṃ vidhīyate
||57||आब्रह्मभुवनाद्ये च अन्यैर्दुर्मरणैर्मृताः ॥
तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते
tṛṣārtāḥ kṣudhitāścaiva hāpitāścaiva ye mṛtāḥ ||
pretayoniṃ gatāścaiva mlecchayoniṃ gatāśca ye ||
teṣāmuddharaṇārthāya atra śrāddhaṃ vidhīyate
||58||तृषार्ताः क्षुधिताश्चैव हापिताश्चैव ये मृताः ॥
प्रेतयोनिं गताश्चैव म्लेच्छयोनिं गताश्च ये ॥
तेषामुद्धरणार्थाय अत्र श्राद्धं विधीयते
evaṃ śrāddhavidhiṃ vyāsa tasmiṃstīrthe samācaret ||
ṛṇatrayavinirmukto vāṃchitārthaṃ labheta saḥ ||
gayāyāṃ ca samāsādya surā iṃdrapurogamāḥ ||
cakruśca vidhivatsarve yaduktaṃ devabhāṣayā
||59||एवं श्राद्धविधिं व्यास तस्मिंस्तीर्थे समाचरेत् ॥
ऋणत्रयविनिर्मुक्तो वांछितार्थं लभेत सः ॥
गयायां च समासाद्य सुरा इंद्रपुरोगमाः ॥
चक्रुश्च विधिवत्सर्वे यदुक्तं देवभाषया
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye gayāmāhātmye śrāddhavidhivarṇanaṃnāmāṣṭāpañcāśattamo'dhyāyaḥ || 58 ||