nīlagaṃgāmāhātmyavarṇanam
vyāsa uvāca
bhūyastu śrotumicchāmi tvatto brahmavidāṃvara ||
nīlagaṃgā kadā brahmañchiprākuṃḍe samāgatā
||1||भूयस्तु श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदांवर ॥
नीलगंगा कदा ब्रह्मञ्छिप्राकुंडे समागता
sanatkumāra uvāca
śṛṇu vyāsa mahātīrthaṃ sarvatīrthaphala pradam ||
nīlagaṃgāṃ naraḥ snātvā saṃgameśvaramarcayet
||2||शृणु व्यास महातीर्थं सर्वतीर्थफल प्रदम् ॥
नीलगंगां नरः स्नात्वा संगमेश्वरमर्चयेत्
duḥsaṃgasaṃbhavā doṣā na bhavaṃti kadācana ||
ekadā brahmaloke vai gaṃgā tripathagā nadī
||3||दुःसंगसंभवा दोषा न भवंति कदाचन ॥
एकदा ब्रह्मलोके वै गंगा त्रिपथगा नदी
gatā punaṃtī trīllokānnīlavāsā śucārditā ||
bhagavankimidaṃ jātaṃ pātakaṃ me kṛtaṃ purā
||4||गता पुनंती त्रील्लोकान्नीलवासा शुचार्दिता ॥
भगवन्किमिदं जातं पातकं मे कृतं पुरा
duṣṭācārāparādhena yenemāṃ prāpitā daśām ||
sarvalokeṣu yatkiṃcijanānāṃ pātakaṃ bhuvi
||5||दुष्टाचारापराधेन येनेमां प्रापिता दशाम् ॥
सर्वलोकेषु यत्किंचिजनानां पातकं भुवि
tatsarvaṃ tiṣṭhati mayi sarveṣāmapi dehinām ||
tenāhaṃ vai bharākrāṃtā no śakyā calituṃ dharām
||6||तत्सर्वं तिष्ठति मयि सर्वेषामपि देहिनाम् ॥
तेनाहं वै भराक्रांता नो शक्या चलितुं धराम्
nīlabhāsā vivarṇā ca sarvadharmabahirmukhā ||
yatkiṃcitkriyate karma śubhaṃ vā yadi vā'śubham
||7||नीलभासा विवर्णा च सर्वधर्मबहिर्मुखा ॥
यत्किंचित्क्रियते कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम्
mayi tyaktvā punaṃtīha jaṃtavaḥ sarvaśo'malāḥ ||
tiṣṭhaṃti puṇyalokeṣu bhuktimuktipradeṣu ca
||8||मयि त्यक्त्वा पुनंतीह जंतवः सर्वशोऽमलाः ॥
तिष्ठंति पुण्यलोकेषु भुक्तिमुक्तिप्रदेषु च
asmākaṃ ca mahatkaṣṭaṃ jātaṃ dhātaḥ paraṃ malam ||
na hi śarma na vai śāṃtirna nidrā na ca nirvṛtiḥ
||9||अस्माकं च महत्कष्टं जातं धातः परं मलम् ॥
न हि शर्म न वै शांतिर्न निद्रा न च निर्वृतिः
na loke ca sthitirmedya pāpiṣṭhāyāḥ sanātanī ||
duṣṭasaṃgodbhavaidoṃṣaiḥ plāvitāhaṃ jagadguro
||10||न लोके च स्थितिर्मेद्य पापिष्ठायाः सनातनी ॥
दुष्टसंगोद्भवैदोंषैः प्लाविताहं जगद्गुरो
kiṃ karomi kva gacchāmi yena śāṃtirbhavenmama ||
kiṃ tapaḥ kiṃ ca dānaṃ me kiṃ tīrthaṃ kiṃ ca sādhanam
||11||किं करोमि क्व गच्छामि येन शांतिर्भवेन्मम ॥
किं तपः किं च दानं मे किं तीर्थं किं च साधनम्
yenāhaṃ pāpaliptāṃgī punaḥ prakṛtimāpnuyām ||
evaṃ jñātvā mahāyo ginyathā yogyaṃ tathā kuru
||12||येनाहं पापलिप्तांगी पुनः प्रकृतिमाप्नुयाम् ॥
एवं ज्ञात्वा महायो गिन्यथा योग्यं तथा कुरु
brahmovāca
śrūyatāṃ bhoḥ saricchreṣṭhe kāraṇaṃ pāpanāśanam ||
mahākālavane ramye purī hyeṣā 'marāvatī
||13||श्रूयतां भोः सरिच्छ्रेष्ठे कारणं पापनाशनम् ॥
महाकालवने रम्ये पुरी ह्येषा ऽमरावती
tatra śiprā saricchreṣṭhā vartate bhuvi pāvanī ||
tasyā darśanamātreṇa sarvapāpakṣayo bhavet
||14||तत्र शिप्रा सरिच्छ्रेष्ठा वर्तते भुवि पावनी ॥
तस्या दर्शनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
tatra gaccha mahābhāge sadyaścātma viśuddhaye ||
brahmaṇeti samākhyātaṃ śrutvā gaṃgā saridvarā
||15||तत्र गच्छ महाभागे सद्यश्चात्म विशुद्धये ॥
ब्रह्मणेति समाख्यातं श्रुत्वा गंगा सरिद्वरा
tamabhijñāya saṃprāptā mahākālavanaṃ śubham ||
puṣkarasyāgnibhāge ca yatra devo marutsutaḥ
||16||तमभिज्ञाय संप्राप्ता महाकालवनं शुभम् ॥
पुष्करस्याग्निभागे च यत्र देवो मरुत्सुतः
viṃdhyasya cottare bhāge aṃjanyāśramamuttamam ||
sā putreṇa tapastepe pavitrā brahmacāriṇī
||17||विंध्यस्य चोत्तरे भागे अंजन्याश्रममुत्तमम् ॥
सा पुत्रेण तपस्तेपे पवित्रा ब्रह्मचारिणी
pativratābhiḥ sarvābhiḥ patibhirbrahmacāribhiḥ ||
devāṃganābhirbahubhiḥ krīḍadbhirbālakuṃjaraiḥ
||18||पतिव्रताभिः सर्वाभिः पतिभिर्ब्रह्मचारिभिः ॥
देवांगनाभिर्बहुभिः क्रीडद्भिर्बालकुंजरैः
sarasīphullakalhārairmattālikulanāditaiḥ ||
nirvairajaṃtubhiḥ sevyaṃ brahmarṣigaṇase vitam
||19||सरसीफुल्लकल्हारैर्मत्तालिकुलनादितैः ॥
निर्वैरजंतुभिः सेव्यं ब्रह्मर्षिगणसे वितम्
manohrādakaraṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam ||
tatra praveśamātreṇa nīlavāsāḥ saridvarā
||20||मनोह्रादकरं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥
तत्र प्रवेशमात्रेण नीलवासाः सरिद्वरा
śuklavāsā'bhavatsadyo naṣṭapāpamalā 'śubhā ||
śaraccaṃdranibhākārā dhūtapāpā payasvinī
||21||शुक्लवासाऽभवत्सद्यो नष्टपापमला ऽशुभा ॥
शरच्चंद्रनिभाकारा धूतपापा पयस्विनी
tatraiva cāśramaṃ cakre manaḥsaṃharṣakāraṇam ||
tatprabhṛti samākhyātaṃ sarvalokeṣu puṇyadam
||22||तत्रैव चाश्रमं चक्रे मनःसंहर्षकारणम् ॥
तत्प्रभृति समाख्यातं सर्वलोकेषु पुण्यदम्
nīlagaṃgeti vai vyāsa tīrthaṃ kilviṣanāśanam ||
asmiṃstīrthe naraḥ snātvā hanumaṃtamathārcayet
||23||नीलगंगेति वै व्यास तीर्थं किल्विषनाशनम् ॥
अस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा हनुमंतमथार्चयेत्
tasya siddhiḥ karagatā bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
āśvine māsi saṃprāpte kṛṣṇapakṣe samāhitaḥ
||24||तस्य सिद्धिः करगता भविष्यति न संशयः ॥
आश्विने मासि संप्राप्ते कृष्णपक्षे समाहितः
darśe pitṝnsamuddiśya śrāddhaṃ kuryānmahālayam ||
tāritaṃ ca kulaṃ sarvaṃ tenātmaikottaraṃ śatam
||25||दर्शे पितॄन्समुद्दिश्य श्राद्धं कुर्यान्महालयम् ॥
तारितं च कुलं सर्वं तेनात्मैकोत्तरं शतम्
samagotreṣu ye jātāḥ pūrvajā nirayavāsinaḥ ||
te sarve sadgatiṃ yāṃti teṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ
||26||समगोत्रेषु ये जाताः पूर्वजा निरयवासिनः ॥
ते सर्वे सद्गतिं यांति तेषां लोकाः सनातनाः
snātvā tilāṃjaliṃ dadyātpitṝ nuddiśya tatparaḥ ||
akṣayā jāyate tṛptiḥ svargaloke mahīyate
||27||स्नात्वा तिलांजलिं दद्यात्पितॄ नुद्दिश्य तत्परः ॥
अक्षया जायते तृप्तिः स्वर्गलोके महीयते
bhojayedbrāhmaṇānsapta śrāddhaṃ kṛtvā tu pāyasaiḥ ||
akṣayaṃ labhate śrāddha maśvamedhaphalaṃ bhavet
||28||भोजयेद्ब्राह्मणान्सप्त श्राद्धं कृत्वा तु पायसैः ॥
अक्षयं लभते श्राद्ध मश्वमेधफलं भवेत्
tīrthaṃ puṇyataraṃ vyāsa śṛṇu cānyadvadāmi te ||
dugdhakuṃḍamiti khyātaṃ triṣu lokeṣu viśrutam ||
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ sarvakāmavarapradam ||
purā dugdhadharā devī pṛthunā dharmamūrtinā
||30||तीर्थं पुण्यतरं व्यास शृणु चान्यद्वदामि ते ॥
दुग्धकुंडमिति ख्यातं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥
सर्वपापहरं पुण्यं सर्वकामवरप्रदम् ॥
पुरा दुग्धधरा देवी पृथुना धर्ममूर्तिना
dugdhaṃ sarvaṃ havirbhāvyaṃ sarveṣāṃ jīvanapradam ||
dattaṃ nidhāya kuṃḍesmiṃstena dugdhasaraḥ smṛtam
||31||दुग्धं सर्वं हविर्भाव्यं सर्वेषां जीवनप्रदम् ॥
दत्तं निधाय कुंडेस्मिंस्तेन दुग्धसरः स्मृतम्
kuṃḍe snātvā payaḥ pītvā dattvā gāṃ ca payasvinīm ||
sarvabādhāvinirmukto dhanadhānyasamanvitaḥ
||32||कुंडे स्नात्वा पयः पीत्वा दत्त्वा गां च पयस्विनीम् ॥
सर्वबाधाविनिर्मुक्तो धनधान्यसमन्वितः
jāyate sarvakāleṣu mṛtaḥ svargapuraṃ vrajet ||
tataḥ puṣkaramāsādya snānadānādikaṃ caret
||33||जायते सर्वकालेषु मृतः स्वर्गपुरं व्रजेत् ॥
ततः पुष्करमासाद्य स्नानदानादिकं चरेत्
sarvapāpaviśuddhātmā puṣkarasya phalaṃ labhet
||34||सर्वपापविशुद्धात्मा पुष्करस्य फलं लभेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye nīlagaṃgāmāhātmyavarṇanaṃnāma catuḥpaṃcāśattamo'dhyāyaḥ || 54 ||