āvaṃtsayakhaṇḍe'vaṃtīkṣetramāhātmyeṃ'kapādamāhātmyavarṇanam
sanatkumāra uvāca
yo'vaṃtyāmaṃkapādākhye paśyedrāmajanārdanau ||
yayordarśanamātreṇa yamalokaṃ na paśyati
||1||योऽवंत्यामंकपादाख्ये पश्येद्रामजनार्दनौ ॥
ययोर्दर्शनमात्रेण यमलोकं न पश्यति
vyāsa uvāca
kathaṃ tāvaṃkapādākhye yātāvatra mahāmune ||
na paśyedyamalokaṃ sa yadyapi brahmahā bhavet
||2||कथं तावंकपादाख्ये यातावत्र महामुने ॥
न पश्येद्यमलोकं स यद्यपि ब्रह्महा भवेत्
sanatkumāra uvāca
bhārāvatāraṇārthāya devau rāmajanārdanau ||
avatīrṇau yadorvaṃśe divyarūpau mahādyutau
||3||भारावतारणार्थाय देवौ रामजनार्दनौ ॥
अवतीर्णौ यदोर्वंशे दिव्यरूपौ महाद्युतौ
kaṃsaṃ hatvā sacāṇūramugrasenaṃ narādhipam ||
abhiṣicya svayaṃ rājye yadusiṃha uvāca tam
||4||कंसं हत्वा सचाणूरमुग्रसेनं नराधिपम् ॥
अभिषिच्य स्वयं राज्ये यदुसिंह उवाच तम्
kiṃ kāryaṃ te mayā brūhi kartavyaṃ te sute hate ||
evamuktaḥ sa rājā vāṃ ugraseno'bravīdidam
||5||किं कार्यं ते मया ब्रूहि कर्तव्यं ते सुते हते ॥
एवमुक्तः स राजा वां उग्रसेनोऽब्रवीदिदम्
sarvaṃ saṃpatsyate kṛṣṇa bhavato hi na durlabham ||
vijñātākhilavijñānau bhavitārāvubhāvapi
||6||सर्वं संपत्स्यते कृष्ण भवतो हि न दुर्लभम् ॥
विज्ञाताखिलविज्ञानौ भवितारावुभावपि
gacchetamujjayinyāṃ vai kṛtavidyau bhaviṣyatha ||
tataḥ sāṃdīpaniṃ vipraṃ jagmatū rāmakeśavau
||7||गच्छेतमुज्जयिन्यां वै कृतविद्यौ भविष्यथ ॥
ततः सांदीपनिं विप्रं जग्मतू रामकेशवौ
kaṇṭhasthāṃścakraturvedānācāramakhilaṃ ca tau ||
sarahasyaṃ dhanurvedaṃ sasaṃhāraṃ tathaiva ca
||8||कण्ठस्थांश्चक्रतुर्वेदानाचारमखिलं च तौ ॥
सरहस्यं धनुर्वेदं ससंहारं तथैव च
ahorātraiścatuḥṣaṣṭyā tadadbhutamabhūddvija ||
sāṃdīpanirasaṃbhāvyaṃ tayoḥ karmātimānuṣam
||9||अहोरात्रैश्चतुःषष्ट्या तदद्भुतमभूद्द्विज ॥
सांदीपनिरसंभाव्यं तयोः कर्मातिमानुषम्
viciṃtya tau tadā mene prāptau caṃdra divākarau ||
tataḥ kiṃcitsa novāca snātuṃ tīrthamathāyayau
||10||विचिंत्य तौ तदा मेने प्राप्तौ चंद्र दिवाकरौ ॥
ततः किंचित्स नोवाच स्नातुं तीर्थमथाययौ
śiṣyaistu sahito vipro mahākālavane'viśat ||
śiṣyaiḥ saha praviṣṭau dvau tadā tau rāmakeśavau
||11||शिष्यैस्तु सहितो विप्रो महाकालवनेऽविशत् ॥
शिष्यैः सह प्रविष्टौ द्वौ तदा तौ रामकेशवौ
vandamānau mahākālaṃ sa taṃ keśavamavravīt ||
tvayā nāthena devānāṃ mānuṣyatve hi tiṣṭhatā
||12||वन्दमानौ महाकालं स तं केशवमव्रवीत् ॥
त्वया नाथेन देवानां मानुष्यत्वे हि तिष्ठता
sukhamāsīcca sādhūnāmajñānānāṃ ca sarvadā ||
jane pīḍākarā ye tu sadā vā baladarpitāḥ
||13||सुखमासीच्च साधूनामज्ञानानां च सर्वदा ॥
जने पीडाकरा ये तु सदा वा बलदर्पिताः
yuvābhyāṃ te hatāḥ sarve kaṃsapramukhato nṛpāḥ |
munisiddhasurādīnāṃ sthitiḥ kāryā tvayā'nagha
||14||युवाभ्यां ते हताः सर्वे कंसप्रमुखतो नृपाः ।
मुनिसिद्धसुरादीनां स्थितिः कार्या त्वयाऽनघ
kariṣyāmi tamityuktvā sa namasya tato yayau ||
dṛṣṭvā sāṃdīpaniṃ śiṣyā ūcurevaṃ dinedine
||15||करिष्यामि तमित्युक्त्वा स नमस्य ततो ययौ ॥
दृष्ट्वा सांदीपनिं शिष्या ऊचुरेवं दिनेदिने
kasya na śraddadhe teṣāṃ vacastvatyadbhutaṃ yataḥ ||
svayaṃ yayau tato draṣṭumāścaryaṃ śiṣyabhāṣitam
||16||कस्य न श्रद्दधे तेषां वचस्त्वत्यद्भुतं यतः ॥
स्वयं ययौ ततो द्रष्टुमाश्चर्यं शिष्यभाषितम्
tatastatrotthitaḥ śabdaḥ saṃśleṣe ca tathā tayoḥ ||
tāvāgatau gṛhaṃ tatra gururvacanamabravīt
||17||ततस्तत्रोत्थितः शब्दः संश्लेषे च तथा तयोः ॥
तावागतौ गृहं तत्र गुरुर्वचनमब्रवीत्
na vai jñātau mayā vīrau yaduvṛṣṇikulodbhavau ||
tataḥ sāṃdīpaniṃ kṛṣṇaḥ kṛtakṛtyo'bravīdvacaḥ
||18||न वै ज्ञातौ मया वीरौ यदुवृष्णिकुलोद्भवौ ॥
ततः सांदीपनिं कृष्णः कृतकृत्योऽब्रवीद्वचः
gurvarthaṃ kiṃ dadāmīti saha rāmeṇa harṣitaḥ ||
tacchutvā vacanaṃ hṛdyaṃ guruḥ provāca harṣitaḥ
||19||गुर्वर्थं किं ददामीति सह रामेण हर्षितः ॥
तच्छुत्वा वचनं हृद्यं गुरुः प्रोवाच हर्षितः
putramicchāmyahaṃ tvatto yo mṛto lavaṇāṃbhasi ||
putra eko hi me jātaḥ sa cāpi timinā hṛtaḥ
||20||पुत्रमिच्छाम्यहं त्वत्तो यो मृतो लवणांभसि ॥
पुत्र एको हि मे जातः स चापि तिमिना हृतः
prabhāse tīrthayātrāyāṃ tvameva tamihānaya ||
tatheti cābravītkṛṣṇo rāmasyānumate gataḥ
||21||प्रभासे तीर्थयात्रायां त्वमेव तमिहानय ॥
तथेति चाब्रवीत्कृष्णो रामस्यानुमते गतः
taṃ samudra uvācedaṃ daityaḥ paṃcajano mahān ||
timi rūpeṇa taṃ bālaṃ grastavānmayi saṃsthitaḥ
||22||तं समुद्र उवाचेदं दैत्यः पंचजनो महान् ॥
तिमि रूपेण तं बालं ग्रस्तवान्मयि संस्थितः
tataḥ paṃcajanaṃ hatvā grāharūpaṃ mahābalam ||
tanmadhyasthaṃ ca jagrāha śaṃkhaṃ grasto hi yaḥ purā
||23||ततः पंचजनं हत्वा ग्राहरूपं महाबलम् ॥
तन्मध्यस्थं च जग्राह शंखं ग्रस्तो हि यः पुरा
jaleśvaragṛhāttena grāheṇātīva līlayā ||
tasyodare yadā bālaṃ nāptavāṃstu janārdanaḥ
||24||जलेश्वरगृहात्तेन ग्राहेणातीव लीलया ॥
तस्योदरे यदा बालं नाप्तवांस्तु जनार्दनः
yamālayagataṃ matvā tadā varuṇamabravīt ||
bhagavānyādasāmīśa ratho me dīyatāṃ mahān
||25||यमालयगतं मत्वा तदा वरुणमब्रवीत् ॥
भगवान्यादसामीश रथो मे दीयतां महान्
purājire hatā daityā dānavā baladarpitāḥ ||
mayā yena rathenādya mahyaṃ sa dīyatāṃ rathaḥ
||26||पुराजिरे हता दैत्या दानवा बलदर्पिताः ॥
मया येन रथेनाद्य मह्यं स दीयतां रथः
nyāsabhūto ratho yaste vidhṛto nihatāriṇā ||
mayā dharmaṃ purasktya sa dīyatāmapāṃpate
||27||न्यासभूतो रथो यस्ते विधृतो निहतारिणा ॥
मया धर्मं पुरस्कृ्त्य स दीयतामपांपते
yenāhave pretarājaṃ jitvā paśyāmi bālakam ||
etacchrutvā prahṛṣṭātmā jñātvā kāryārthinaṃ harim ||
dadau taṃ rathamakṣobhyaṃ raṇe tasmai surāsuraiḥ
||28||येनाहवे प्रेतराजं जित्वा पश्यामि बालकम् ॥
एतच्छ्रुत्वा प्रहृष्टात्मा ज्ञात्वा कार्यार्थिनं हरिम् ॥
ददौ तं रथमक्षोभ्यं रणे तस्मै सुरासुरैः
tato hariḥ samālokya rathaṃ ratnapariṣkṛtam ||
dvīpicarmaparīdhānaṃ vaiyāghraparivāritam
||29||ततो हरिः समालोक्य रथं रत्नपरिष्कृतम् ॥
द्वीपिचर्मपरीधानं वैयाघ्रपरिवारितम्
nānā citravicitrāṃgaṃ garuḍadhvajarājitam ||
saṃyuktaṃ śaibyasugrīvapuṣpadaṃtabalāhakaiḥ
||30||नाना चित्रविचित्रांगं गरुडध्वजराजितम् ॥
संयुक्तं शैब्यसुग्रीवपुष्पदंतबलाहकैः
ajeyaṃ devadeveṃdradānavāsurarākṣasaiḥ ||
anekāyudhasaṃpūrṇaṃ maṇividrumabhūṣitam
||31||अजेयं देवदेवेंद्रदानवासुरराक्षसैः ॥
अनेकायुधसंपूर्णं मणिविद्रुमभूषितम्
sahasrasūryapratimaṃ cāruvaktracaturyugam ||
kiṃkiṇīśataśobhāḍhyaṃ ghaṃṭācāmaracaṃ drikam
||32||सहस्रसूर्यप्रतिमं चारुवक्त्रचतुर्युगम् ॥
किंकिणीशतशोभाढ्यं घंटाचामरचं द्रिकम्
saṃvartākāraviṣamaṃ khageṃdravaraketanam ||
dṛṣṭvā kṛṣṇaḥ sarāmastu mumude vītavismayāt
||33||संवर्ताकारविषमं खगेंद्रवरकेतनम् ॥
दृष्ट्वा कृष्णः सरामस्तु मुमुदे वीतविस्मयात्
pradakṣiṇamupākṛtya devatābhyaḥ praṇamya ca ||
āruroha rathaṃ viṣṇurvimānaṃ sāgrayojanam
||34||प्रदक्षिणमुपाकृत्य देवताभ्यः प्रणम्य च ॥
आरुरोह रथं विष्णुर्विमानं साग्रयोजनम्
tato jagāma tvarito janārdano jagannivāso yamalokamāśritām ||
diśaṃ sahasraiḥ kiraṇai rvṛtāṃ purīṃ dadhmau ca śaṃkhaṃ parigṛhya cācyutaḥ
||35||ततो जगाम त्वरितो जनार्दनो जगन्निवासो यमलोकमाश्रिताम् ॥
दिशं सहस्रैः किरणै र्वृतां पुरीं दध्मौ च शंखं परिगृह्य चाच्युतः
tatra pradhyāpayāmāsa śaṃkhaṃ śārṅgadhanurdharaḥ ||
tena śabdena vitrastāḥ kṛtāṃtālayavāsinaḥ
||36||तत्र प्रध्यापयामास शंखं शार्ङ्गधनुर्धरः ॥
तेन शब्देन वित्रस्ताः कृतांतालयवासिनः
narakāṃtargatā martyāḥ pāpācāraparāyaṇāḥ ||
sukhamāpuḥ prasannāśca vahnayaḥ kṛṣṇadarśanāt
||37||नरकांतर्गता मर्त्याः पापाचारपरायणाः ॥
सुखमापुः प्रसन्नाश्च वह्नयः कृष्णदर्शनात्
śastrāṇi kuṃṭhatāṃ prāpuryaṃtrāṇi vividhāni ca ||
vidīrṇāni tadā cāsurdevadevasya darśanāt
||38||शस्त्राणि कुंठतां प्रापुर्यंत्राणि विविधानि च ॥
विदीर्णानि तदा चासुर्देवदेवस्य दर्शनात्
asipatravanaṃnāma śīrṇaparṇamajāyata ||
rauravanāma narakamabhairavamabhūttadā
||39||असिपत्रवनंनाम शीर्णपर्णमजायत ॥
रौरवनाम नरकमभैरवमभूत्तदा
abhairavaṃ bhairavākhyaṃ kuṃbhīpākamavācikam ||
śṛṃgāṭaṃ śṛṃgasadṛśaṃ lohasūcyapyasūcikā
||40||अभैरवं भैरवाख्यं कुंभीपाकमवाचिकम् ॥
शृंगाटं शृंगसदृशं लोहसूच्यप्यसूचिका
dustarā sutarā jātā nadī vaitaraṇī nṛṇām ||
narakāṃte tadā jāte gate viśveśvare vibhau
||41||दुस्तरा सुतरा जाता नदी वैतरणी नृणाम् ॥
नरकांते तदा जाते गते विश्वेश्वरे विभौ
pāpakṣayāttataḥ sarve te muktā nārakā narāḥ ||
padamavyayamāsādya dṛṣṭvā viṣṇuṃ tamo'paham
||42||पापक्षयात्ततः सर्वे ते मुक्ता नारका नराः ॥
पदमव्ययमासाद्य दृष्ट्वा विष्णुं तमोऽपहम्
vimāneṣu sahasreṣu hyārūḍhāste samaṃtataḥ ||
samīkṣya puṃḍarīkākṣaṃ muktāste sarvapātakāt
||43||विमानेषु सहस्रेषु ह्यारूढास्ते समंततः ॥
समीक्ष्य पुंडरीकाक्षं मुक्तास्ते सर्वपातकात्
tataḥ śūnyaṃ mune jātaṃ sarvaṃ nirayamaṃḍalam ||
darśanāttasya devasya viṣṇorviśvasvarūpiṇaḥ
||44||ततः शून्यं मुने जातं सर्वं निरयमंडलम् ॥
दर्शनात्तस्य देवस्य विष्णोर्विश्वस्वरूपिणः
tato dūtāḥ kṛtāṃtasya kṛṣṇaṃ ca yuddhakāriṇam ||
vārayāmāsuratyugrā viśaṃtaṃ narakānprati
||45||ततो दूताः कृतांतस्य कृष्णं च युद्धकारिणम् ॥
वारयामासुरत्युग्रा विशंतं नरकान्प्रति
kiṃkarā ūcuḥ
mā vīrānena mārgeṇa rathamānaya mānavan ||
prayāṃtyadhogatiṃ pāpātparastrīsvāpahārakāḥ
||46||मा वीरानेन मार्गेण रथमानय मानवन् ॥
प्रयांत्यधोगतिं पापात्परस्त्रीस्वापहारकाः
yamādiṣṭā narāḥ pāpā ye'mocyā varṣakoṭibhiḥ ||
dṛṣṭvā ta eva sadyastvāṃ gatāḥ svargamapāvṛtāḥ
||47||यमादिष्टा नराः पापा येऽमोच्या वर्षकोटिभिः ॥
दृष्ट्वा त एव सद्यस्त्वां गताः स्वर्गमपावृताः
etacchrutvā vacasteṣāṃ kṛpayā pīḍito bhṛśam ||
punaḥ provāca madhuhā mokṣāyāhamupāgataḥ
||48||एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां कृपया पीडितो भृशम् ॥
पुनः प्रोवाच मधुहा मोक्षायाहमुपागतः
sarveṣāṃ svargadātāhaṃ yamalokanivārakaḥ ||
aṃjasā yamarāḍdūtā yamāyākhyāta me vacaḥ
||49||सर्वेषां स्वर्गदाताहं यमलोकनिवारकः ॥
अंजसा यमराड्दूता यमायाख्यात मे वचः
etacchrutvā vaco dūtāḥ satvarā yamamāgatāḥ ||
sarvamācakṣire vṛttaṃ yathā nārakamokṣaṇam
||50||एतच्छ्रुत्वा वचो दूताः सत्वरा यममागताः ॥
सर्वमाचक्षिरे वृत्तं यथा नारकमोक्षणम्
tato yamo ruṣāviṣṭaḥ prāha tānyamakiṃkarān ||
yaḥ kaścidāgato martyo maryādābhedakṛnnaraḥ
||51||ततो यमो रुषाविष्टः प्राह तान्यमकिंकरान् ॥
यः कश्चिदागतो मर्त्यो मर्यादाभेदकृन्नरः
taṃ gatvā vārayadhvaṃ vai gṛhītvānīyatāmiti ||
ayaṃ narāṃtako yātu kiṃkaraḥ saha kiṃkaraiḥ
||52||तं गत्वा वारयध्वं वै गृहीत्वानीयतामिति ॥
अयं नरांतको यातु किंकरः सह किंकरैः
evamukto yamenātha kiṃkaraḥ sa narāṃtakaḥ ||
gatvā taṃ vārayāmāsa vāgbhirugrābhiracyutam
||53||एवमुक्तो यमेनाथ किंकरः स नरांतकः ॥
गत्वा तं वारयामास वाग्भिरुग्राभिरच्युतम्
yadā na vāritastasthau tadā kruddho narāṃtakaḥ ||
tadā śarairatīvograistāḍitastena keśavaḥ
||54||यदा न वारितस्तस्थौ तदा क्रुद्धो नरांतकः ॥
तदा शरैरतीवोग्रैस्ताडितस्तेन केशवः
baladevopi samare tāḍito vividhaiḥ śaraiḥ ||
tāvubhau tāḍitau ghoraiḥ samaṃtādyamakiṃkaraiḥ
||55||बलदेवोपि समरे ताडितो विविधैः शरैः ॥
तावुभौ ताडितौ घोरैः समंताद्यमकिंकरैः
ādāya dhanuṣī divye jaghnaturyamakiṃkarān ||
bāṇairanekasāhasraiḥ kruddhau rāmajanādarnau
||56||आदाय धनुषी दिव्ये जघ्नतुर्यमकिंकरान् ॥
बाणैरनेकसाहस्रैः क्रुद्धौ रामजनादर्नौ
narāṃtako'pi samare balena balinārditaḥ ||
papāta gadayā bhinno mūrdhni niryātalocanaḥ
||57||नरांतकोऽपि समरे बलेन बलिनार्दितः ॥
पपात गदया भिन्नो मूर्ध्नि निर्यातलोचनः
tato narāṃtake vīre patite yamakiṃkare ||
kiṃkarāṇāmabhūtsainyamārtaṃ raṇaparāṅmukham
||58||ततो नरांतके वीरे पतिते यमकिंकरे ॥
किंकराणामभूत्सैन्यमार्तं रणपराङ्मुखम्
rāmakṛṣṇābhyāṃ te dūtā hanyamānā bhayāturāḥ ||
yamāya kathayāmāsurnarāṃtakastu pātitaḥ
||59||रामकृष्णाभ्यां ते दूता हन्यमाना भयातुराः ॥
यमाय कथयामासुर्नरांतकस्तु पातितः
tato yamo yayau kruddhaḥ samaṃtātkiṃkarairvṛtaḥ ||
prāha tato yamaḥ kruddho no jitohaṃ purā paraiḥ
||60||ततो यमो ययौ क्रुद्धः समंतात्किंकरैर्वृतः ॥
प्राह ततो यमः क्रुद्धो नो जितोहं पुरा परैः
tato vāditranirghoṣaistumulānakagomukhaiḥ ||
nānāḍamarukaiścaiva citraguptaiśca gacchati
||61||ततो वादित्रनिर्घोषैस्तुमुलानकगोमुखैः ॥
नानाडमरुकैश्चैव चित्रगुप्तैश्च गच्छति
devā vidyādharāḥ siddhā dṛṣṭvā yāṃtaṃ mahābalam ||
kṛtāṃtasya raṇe'kṣobhyaṃ kāmapālaṃ jagatpatim
||62||देवा विद्याधराः सिद्धा दृष्ट्वा यांतं महाबलम् ॥
कृतांतस्य रणेऽक्षोभ्यं कामपालं जगत्पतिम्
tataste kiṃkarāḥ sarve citraguptena noditāḥ ||
rathamāvṛtya bāṇaughaiḥ pravivyadhuḥ samaṃtataḥ
||63||ततस्ते किंकराः सर्वे चित्रगुप्तेन नोदिताः ॥
रथमावृत्य बाणौघैः प्रविव्यधुः समंततः
balaṃ ca keśavaṃ saṃkhye jaghnatustāvubhāvapi ||
raṇe ca vividhairbāṇaiścitraguptasya paśyataḥ
||64||बलं च केशवं संख्ये जघ्नतुस्तावुभावपि ॥
रणे च विविधैर्बाणैश्चित्रगुप्तस्य पश्यतः
vidārya ca sahasrāṇi kiṃkarāṇāṃ samaṃtataḥ ||
kṛtāṃtānīkinīmadhye kṛtāṃta iva keśavaḥ ||
cacāra raṇadurdharṣaḥ kāmapālena pālitaḥ
||65||विदार्य च सहस्राणि किंकराणां समंततः ॥
कृतांतानीकिनीमध्ये कृतांत इव केशवः ॥
चचार रणदुर्धर्षः कामपालेन पालितः
tataścitragupto raṇe kiṃkarādyaṃ vidīrṇaṃ nirīkṣyārtanādaṃ cakāra
||66||ततश्चित्रगुप्तो रणे किंकराद्यं विदीर्णं निरीक्ष्यार्तनादं चकार
śaraiḥ paṃcabhiḥ kṛṣṇamāyāṃtamājau jaghānāṣṭabhirvaktradeśe sa bhinnaḥ ||
śarārto rathopastha āsīttadārtastamālokya bhinnaṃ raṇe naṣṭasaṃjñam
||67||शरैः पंचभिः कृष्णमायांतमाजौ जघानाष्टभिर्वक्त्रदेशे स भिन्नः ॥
शरार्तो रथोपस्थ आसीत्तदार्तस्तमालोक्य भिन्नं रणे नष्टसंज्ञम्
rathaṃ svaṃ samādāya yātaḥ kṛtāṃtastataścitragupte śarārte prasupte ||
raṇe kīrtilupte bhayakṣobhayuktaḥ svasainyaiśca yukto bhayārto niṣaṇṇaḥ
||68||रथं स्वं समादाय यातः कृतांतस्ततश्चित्रगुप्ते शरार्ते प्रसुप्ते ॥
रणे कीर्तिलुप्ते भयक्षोभयुक्तः स्वसैन्यैश्च युक्तो भयार्तो निषण्णः
pradhānāśca bhagnā vicitrāśca bhagrāstataścitraguptaṃ niśamyātha bhagnam ||
sa kālastamāyāṃtamālokya dūrādvarasainyamādāya devāri śatrum
||69||प्रधानाश्च भग्ना विचित्राश्च भग्रास्ततश्चित्रगुप्तं निशम्याथ भग्नम् ॥
स कालस्तमायांतमालोक्य दूराद्वरसैन्यमादाय देवारि शत्रुम्
vināśāya yudhyadyugāṃte prajānāṃ yathā vāḍavo jvālavṛddhaḥ pravṛttaḥ ||
tamāyāṃtamālokya kālaṃ karālaṃ śarairāvṛṇodaṃtakaṃ kālakalpaiḥ
||70||विनाशाय युध्यद्युगांते प्रजानां यथा वाडवो ज्वालवृद्धः प्रवृत्तः ॥
तमायांतमालोक्य कालं करालं शरैरावृणोदंतकं कालकल्पैः
sa kālaḥ karālaṃ samādāya daṃḍaṃ mumocācyute paśyatāṃ devatānām ||
tataḥ kāladaṃḍaḥ prajānāṃ vināśo hareḥ saṃnikāśaṃ samabhyājagāma
||71||स कालः करालं समादाय दंडं मुमोचाच्युते पश्यतां देवतानाम् ॥
ततः कालदंडः प्रजानां विनाशो हरेः संनिकाशं समभ्याजगाम
tato devagaṃdharvayakṣā munīṃdrāḥ paraṃ vismayaṃ prāpurāvīkṣya rāmam ||
jvalaṃtaṃ ca jagrāha kālasya daṃḍaṃ sa rāmo varalīlayā'naṃtamūrtiḥ
||72||ततो देवगंधर्वयक्षा मुनींद्राः परं विस्मयं प्रापुरावीक्ष्य रामम् ॥
ज्वलंतं च जग्राह कालस्य दंडं स रामो वरलीलयाऽनंतमूर्तिः
gṛhīte balenāhave kāladaṃḍe moktukāme punaḥ kālanāśāya vai|
tūrṇamabhyetya tatrāṃtare raṇe vārayāmāsa kṛṣṇaṃ tadā
||73||गृहीते बलेनाहवे कालदंडे मोक्तुकामे पुनः कालनाशाय वै।
तूर्णमभ्येत्य तत्रांतरे रणे वारयामास कृष्णं तदा
mā muṃcetyabravīdvedhāḥ kālaṃ kālāyudhaṃ bala ||
tvayā balavatā vīra carācaradharā dharā
||74||मा मुंचेत्यब्रवीद्वेधाः कालं कालायुधं बल ॥
त्वया बलवता वीर चराचरधरा धरा
dhāryate śirasā deva saṃsāre nāsti te samaḥ ||
tvayā viśvapatirviṣṇurutsaṃgena sadohyate ||
ko'nyosti tvatsamo rāma yo jagaddahane kṣamaḥ ||
jagatsraṣṭā jagadgoptā jagaddhartā jagatpatiḥ
||76||धार्यते शिरसा देव संसारे नास्ति ते समः ॥
त्वया विश्वपतिर्विष्णुरुत्संगेन सदोह्यते ॥
कोऽन्योस्ति त्वत्समो राम यो जगद्दहने क्षमः ॥
जगत्स्रष्टा जगद्गोप्ता जगद्धर्ता जगत्पतिः
pālyate yattvayā sopi viṣṇurviśvaikanāyakaḥ ||
kaste stutikaro'stīha ko guṇānvaktumarhati
||77||पाल्यते यत्त्वया सोपि विष्णुर्विश्वैकनायकः ॥
कस्ते स्तुतिकरोऽस्तीह को गुणान्वक्तुमर्हति
tato vayaṃ tvadaṃkasthaviṣṇunābhibhavā yataḥ ||
ityuktvā baladevaṃ ca vāsudevaṃ punarvacaḥ
||78||ततो वयं त्वदंकस्थविष्णुनाभिभवा यतः ॥
इत्युक्त्वा बलदेवं च वासुदेवं पुनर्वचः
uvāca caturāsyastu stutiśca vṛtaḥ suraiḥ ||
kṛṣṇakṛṣṇa karālasya kālasyāsya kṛpāṃ kuru
||79||उवाच चतुरास्यस्तु स्तुतिश्च वृतः सुरैः ॥
कृष्णकृष्ण करालस्य कालस्यास्य कृपां कुरु
yato bhavaṃtamāyāṃtaṃ viṣṇuṃ viśvaikanāyakam ||
vetti nāyaṃ jagannāthaṃ narakārṇavatārakam
||80||यतो भवंतमायांतं विष्णुं विश्वैकनायकम् ॥
वेत्ति नायं जगन्नाथं नरकार्णवतारकम्
tvayā vai bhagavanpūrvaṃ yamaḥ saṃsthāpitaḥ pade ||
nṛṇāṃ duṣkṛtakartṝṇāṃ narakāya yamaḥ prabho
||81||त्वया वै भगवन्पूर्वं यमः संस्थापितः पदे ॥
नृणां दुष्कृतकर्तॄणां नरकाय यमः प्रभो
tasmādasya jagannātha kṣamyatāṃ puruṣottama ||
vibho kṛpāṃ kuruṣvāsya brūhi yatte vivakṣitam
||82||तस्मादस्य जगन्नाथ क्षम्यतां पुरुषोत्तम ॥
विभो कृपां कुरुष्वास्य ब्रूहि यत्ते विवक्षितम्
etacchutvā'bravītkṛṣṇo dhātaḥ śṛṇu gurormama ||
sāṃdīpaneḥ samānītaḥ sutastenāgatāviha
||83||एतच्छुत्वाऽब्रवीत्कृष्णो धातः शृणु गुरोर्मम ॥
सांदीपनेः समानीतः सुतस्तेनागताविह
samarpyatāṃ guruśreṣṭha śreṣṭhāya gurudakṣiṇā ||
āvābhyāṃ vai pratijñāto tasmātsā pālyatāṃ vibho
||84||समर्प्यतां गुरुश्रेष्ठ श्रेष्ठाय गुरुदक्षिणा ॥
आवाभ्यां वै प्रतिज्ञातो तस्मात्सा पाल्यतां विभो
etatpitāmahaḥ śrutvā yamaṃ samaranirjitam ||
samāhūyābravīdviṣṇuryadbravīti kuruṣva tat
||85||एतत्पितामहः श्रुत्वा यमं समरनिर्जितम् ॥
समाहूयाब्रवीद्विष्णुर्यद्ब्रवीति कुरुष्व तत्
tacchrutvā dharmarājastu viraṃcimidamabravīt ||
bhagavanviśvakṛlloke naiṣa mārgastvayā kṛtaḥ
||86||तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्तु विरंचिमिदमब्रवीत् ॥
भगवन्विश्वकृल्लोके नैष मार्गस्त्वया कृतः
yamalokamanuprāpya kāyahīnaḥ śarīravān ||
yatkāyarahito yāti naitadatra prapadyate
||87||यमलोकमनुप्राप्य कायहीनः शरीरवान् ॥
यत्कायरहितो याति नैतदत्र प्रपद्यते
tacchutvā hi punarbrahmā viśvasyāsya vibhuḥ svayam ||
viśvakṛdviśvahadyasmādyadicchati karotu tat
||88||तच्छुत्वा हि पुनर्ब्रह्मा विश्वस्यास्य विभुः स्वयम् ॥
विश्वकृद्विश्वहद्यस्माद्यदिच्छति करोतु तत्
tasmādarpaya putraṃ tvaṃ muneḥ sāṃdīpaneśca yaḥ ||
narake yaṃ punaḥ kṛtvā taṃ cānaya mahāmate
||89||तस्मादर्पय पुत्रं त्वं मुनेः सांदीपनेश्च यः ॥
नरके यं पुनः कृत्वा तं चानय महामते
tacchutvā dharmarājastu putraṃ sāṃdīpanestathā ||
sasarja bāla rūpaṃ ca tadātmānaṃ tadudbhavam
||90||तच्छुत्वा धर्मराजस्तु पुत्रं सांदीपनेस्तथा ॥
ससर्ज बाल रूपं च तदात्मानं तदुद्भवम्
arpayāmāsa kṛṣṇasya bālaṃ rūpasamanvitam ||
sa sarvadevatānāṃ ca tadadbhutamivābhavat
||91||अर्पयामास कृष्णस्य बालं रूपसमन्वितम् ॥
स सर्वदेवतानां च तदद्भुतमिवाभवत्
tataḥ prāpya guroḥ putraṃ prabhuḥ prītaḥ prajāpatim ||
prāha prāpto mayā brahmansvarūpo dvijadārakaḥ
||92||ततः प्राप्य गुरोः पुत्रं प्रभुः प्रीतः प्रजापतिम् ॥
प्राह प्राप्तो मया ब्रह्मन्स्वरूपो द्विजदारकः
śrīkṛṣṇa uvāca
adyaprabhṛti lokeśa deśe maccaraṇāṃ kite ||
avaṃtyāmaṃkapādākhye mṛtā nekṣaṃti te yamam
||93||अद्यप्रभृति लोकेश देशे मच्चरणां किते ॥
अवंत्यामंकपादाख्ये मृता नेक्षंति ते यमम्
mahākālapure devamādyaṃ vai puruṣottamam ||
viśvarūpaṃ ca goviṃdaṃ śaṃkhoddhāraṃ ca keśa vam
||94||महाकालपुरे देवमाद्यं वै पुरुषोत्तमम् ॥
विश्वरूपं च गोविंदं शंखोद्धारं च केश वम्
ye paśyaṃti kuśasthalyāmeteṣāṃ mūrtipaṃcakam ||
te narā na gamiṣyaṃti viraṃce nirayaṃ kvacit
||95||ये पश्यंति कुशस्थल्यामेतेषां मूर्तिपंचकम् ॥
ते नरा न गमिष्यंति विरंचे निरयं क्वचित्
tathaivāgamanādatra mama rāmasya nā rakāḥ ||
vimuktāste tvaghādghorātprāpnuvaṃtvakhilā divam
||96||तथैवागमनादत्र मम रामस्य ना रकाः ॥
विमुक्तास्ते त्वघाद्घोरात्प्राप्नुवंत्वखिला दिवम्
ityukte vacane vedhāḥ provāca prītimānharim ||
yattvayoktaṃ vacaḥ kṛṣṇa tadastu sakalaṃ sadā
||97||इत्युक्ते वचने वेधाः प्रोवाच प्रीतिमान्हरिम् ॥
यत्त्वयोक्तं वचः कृष्ण तदस्तु सकलं सदा
ye ca tvāmādipuruṣaṃ prathamaṃ puruṣottamam ||
praṇamya paścādrakṣyaṃti snātvā śivasarasyapi
||98||ये च त्वामादिपुरुषं प्रथमं पुरुषोत्तमम् ॥
प्रणम्य पश्चाद्रक्ष्यंति स्नात्वा शिवसरस्यपि
adhojvālaṃ mahākālaṃ so'śvamedhaphalaṃ labhet ||
evamukto hariḥ putramādāya balinā saha
||99||अधोज्वालं महाकालं सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥
एवमुक्तो हरिः पुत्रमादाय बलिना सह
saṃmānya vedhasaṃ kālaṃ samārohadrathaṃ tataḥ ||
śaṃkhamāpūrayāmāsa kṛtakāryo janārdanaḥ
||100||संमान्य वेधसं कालं समारोहद्रथं ततः ॥
शंखमापूरयामास कृतकार्यो जनार्दनः
mokṣāya nirayasthānāṃ nṛṇāṃ vai pāpakarmaṇām ||
tataste śaṃkhaśabdena smaraṇenācyutasya ca
||1||मोक्षाय निरयस्थानां नृणां वै पापकर्मणाम् ॥
ततस्ते शंखशब्देन स्मरणेनाच्युतस्य च
divyānvimānānāruhya divamevākhilā gatāḥ ||
śūnyaṃ tanmaṃḍalaṃ jātaṃ nārāyaṇasamāgame
||2||दिव्यान्विमानानारुह्य दिवमेवाखिला गताः ॥
शून्यं तन्मंडलं जातं नारायणसमागमे
kālo'pi daṃḍamāsādya baladevātpunaḥ puram ||
praviveśa tato dhātā tatraivāṃtaradhīyata
||3||कालोऽपि दंडमासाद्य बलदेवात्पुनः पुरम् ॥
प्रविवेश ततो धाता तत्रैवांतरधीयत
kṛṣṇopi balavāndhīraḥ prāpta ujjayinīṃ purīm ||
baladevasahāyastu satvareṇāśugāminā
||4||कृष्णोपि बलवान्धीरः प्राप्त उज्जयिनीं पुरीम् ॥
बलदेवसहायस्तु सत्वरेणाशुगामिना
tataḥ sāṃdīpaneḥ putramarpayāmāsa keśihā ||
gurave yatpratijñātaṃ sa tasmādanṛṇo'bhavat
||5||ततः सांदीपनेः पुत्रमर्पयामास केशिहा ॥
गुरवे यत्प्रतिज्ञातं स तस्मादनृणोऽभवत्
evaṃ sāṃdīpaniḥ putraṃ dṛṣṭvā ca punarāgatam ||
nāgarāstatra rājā ca vismayaṃ paramaṃ yayuḥ
||6||एवं सांदीपनिः पुत्रं दृष्ट्वा च पुनरागतम् ॥
नागरास्तत्र राजा च विस्मयं परमं ययुः
tau vīrāvarcayāmāsurmatvā devottamottamau ||
sāṃdīpaniruvācedaṃ tau ca rāmajanārdanau
||7||तौ वीरावर्चयामासुर्मत्वा देवोत्तमोत्तमौ ॥
सांदीपनिरुवाचेदं तौ च रामजनार्दनौ
iha sthāsyati vāṃ kīrtiryāvadābhūtasaṃplavam ||
sthāne madīya etasmiṃstiṣṭhaṃtau yadunaṃdanau
||8||इह स्थास्यति वां कीर्तिर्यावदाभूतसंप्लवम् ॥
स्थाने मदीय एतस्मिंस्तिष्ठंतौ यदुनंदनौ
na vijñātau mayā vīrau yaduvṛṣṇikulodbhavau ||
naranārāyaṇau devau devakāryārthamāgatau
||9||न विज्ञातौ मया वीरौ यदुवृष्णिकुलोद्भवौ ॥
नरनारायणौ देवौ देवकार्यार्थमागतौ
nālpamṛtyurbhavettasya na vyādhirna ca durgatiḥ ||
prāpya hyatra ca yaḥ snāti svargaloke sa modate
||110||नाल्पमृत्युर्भवेत्तस्य न व्याधिर्न च दुर्गतिः ॥
प्राप्य ह्यत्र च यः स्नाति स्वर्गलोके स मोदते
śaṃkhinaṃ viśvarūpaṃ ca govidaṃ cakriṇaṃ tathā ||
catvāri viṣṇukṣetrāṇi aṃkapādastu paṃcamaḥ
||11||शंखिनं विश्वरूपं च गोविदं चक्रिणं तथा ॥
चत्वारि विष्णुक्षेत्राणि अंकपादस्तु पंचमः
eṣāṃ yātrāṃ pravakṣyāmi yathā kāryā manīṣibhiḥ ||
maṃdākinyāṃ kṛtasnāno dṛṣṭvā rāmajanārdanau
||12||एषां यात्रां प्रवक्ष्यामि यथा कार्या मनीषिभिः ॥
मंदाकिन्यां कृतस्नानो दृष्ट्वा रामजनार्दनौ
śaṃkhoddhāre tataḥ snātvā prapaśyedbalakeśavau ||
snānaṃ kṛtvā tataḥ kuṃḍe goviṃdaṃ ca samarcayeta
||13||शंखोद्धारे ततः स्नात्वा प्रपश्येद्बलकेशवौ ॥
स्नानं कृत्वा ततः कुंडे गोविंदं च समर्चयेत
cakriṇaṃ ca tato dṛṣṭvā devadevaṃ ca śaṃkhinam ||
aṃkapādau tato dṛṣṭvā viśvarūpaṃ tato vrajet
||14||चक्रिणं च ततो दृष्ट्वा देवदेवं च शंखिनम् ॥
अंकपादौ ततो दृष्ट्वा विश्वरूपं ततो व्रजेत्
tasyāgrataḥ karīkuṃḍe snānaṃ kṛtvā yathāvidhi ||
punastena prakāreṇa prapaśyedbalakeśavau
||15||तस्याग्रतः करीकुंडे स्नानं कृत्वा यथाविधि ॥
पुनस्तेन प्रकारेण प्रपश्येद्बलकेशवौ
snānaṃ kṛtvā tataḥ kuṃḍe goviṃdaṃ ca samarcayet ||
tathaiva cakrihalinau dṛṣṭvā taṃ keśavaṃ vrajet
||16||स्नानं कृत्वा ततः कुंडे गोविंदं च समर्चयेत् ॥
तथैव चक्रिहलिनौ दृष्ट्वा तं केशवं व्रजेत्
śiprāṃbhasi naraḥ snātvā bhaktyā saṃpūjya keśavam ||
parāvṛtyāṃkapāde tu tāṃ rātriṃ gamayecchuciḥ
||17||शिप्रांभसि नरः स्नात्वा भक्त्या संपूज्य केशवम् ॥
परावृत्यांकपादे तु तां रात्रिं गमयेच्छुचिः
prātarvai bhojayettatra paṃca viprāṃśca suvratān ||
godakṣiṇāṃ śaṃkhine tu viśvarūpāya vai hayam
||18||प्रातर्वै भोजयेत्तत्र पंच विप्रांश्च सुव्रतान् ॥
गोदक्षिणां शंखिने तु विश्वरूपाय वै हयम्
goviṃdāya gajaṃ dadyātsarvaṃ dadyācca keśave ||
upoṣya dvādaśīṃ vipra yoṃ'kapādaṃ samarcayet
||19||गोविंदाय गजं दद्यात्सर्वं दद्याच्च केशवे ॥
उपोष्य द्वादशीं विप्र योंऽकपादं समर्चयेत्
gaṃdhapuṣpaiśca dhūpaiśca naivedyairvividhaistathā ||
śrāddhaṃ yaḥ kurute sarvaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
||120||गंधपुष्पैश्च धूपैश्च नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ॥
श्राद्धं यः कुरुते सर्वं तस्य पुण्यफलं शृणु
kulānāṃ śatamuddhṛtya vimānaiḥ sarvakāmikaiḥ ||
gītanṛtyādibhogaiśca vaikuṃṭhe suciraṃ vaset
||21||कुलानां शतमुद्धृत्य विमानैः सर्वकामिकैः ॥
गीतनृत्यादिभोगैश्च वैकुंठे सुचिरं वसेत्
punarloka mimaṃ prāpya pavitre jāyate kule ||
prāpnotyanaṃtasaṃtānaṃ viṣṇulokaṃ punarvrajet
||122||पुनर्लोक मिमं प्राप्य पवित्रे जायते कुले ॥
प्राप्नोत्यनंतसंतानं विष्णुलोकं पुनर्व्रजेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ paṃcama āvaṃtsayakhaṇḍe'vaṃtīkṣetramāhātmyeṃ'kapādamāhātmyavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||