vālmīkeśvaramāhātmyavarṇanam
sanatkumāra uvāca
vālmīkeśvaramityākhyaṃ yastu devaṃ prapūjayet ||
maunī dhyānaparo bhūtvā sa kavitvamavāpnuyāt
||1||वाल्मीकेश्वरमित्याख्यं यस्तु देवं प्रपूजयेत् ॥
मौनी ध्यानपरो भूत्वा स कवित्वमवाप्नुयात्
vyāsa uvāca
kathamatra samutpannaḥ ko'sau vālmīkeśvaraḥ prabhuḥ ||
yasya darśanamātreṇa kavitvamupajāyate
||2||कथमत्र समुत्पन्नः कोऽसौ वाल्मीकेश्वरः प्रभुः ॥
यस्य दर्शनमात्रेण कवित्वमुपजायते
sanatkumāra uvāca
āsīdvyāsa purā vipraḥ sumatirbhṛgu vaṃśajaḥ ||
rūpayauvanasaṃpannā tasya bhāryātha kauśikī
||3||आसीद्व्यास पुरा विप्रः सुमतिर्भृगु वंशजः ॥
रूपयौवनसंपन्ना तस्य भार्याथ कौशिकी
tasya putraḥ samutpanno hyagniśarmeti nāmataḥ ||
sa pitrā procyamāno'pi vedābhyāsaṃ na manyate
||4||तस्य पुत्रः समुत्पन्नो ह्यग्निशर्मेति नामतः ॥
स पित्रा प्रोच्यमानोऽपि वेदाभ्यासं न मन्यते
tato bahutithe kāle anāvṛṣṭirajāyata ||
tasyāṃ vipadgataḥ so'tha dakṣiṇāmāśrito diśam
||5||ततो बहुतिथे काले अनावृष्टिरजायत ॥
तस्यां विपद्गतः सोऽथ दक्षिणामाश्रितो दिशम्
tato'sau sumatirvipraḥ sabhāryaḥ sa sutastathā ||
videśaṃ kānanaṃ prāptaḥ kṛtvā cāśramamāśritaḥ
||6||ततोऽसौ सुमतिर्विप्रः सभार्यः स सुतस्तथा ॥
विदेशं काननं प्राप्तः कृत्वा चाश्रममाश्रितः
ābhīrairdasyubhiḥ sārdhaṃ saṃgo'bhūdagniśarmaṇaḥ ||
āgacchati pathā tena yastaṃ haṃti sa pāpakṛt
||7||आभीरैर्दस्युभिः सार्धं संगोऽभूदग्निशर्मणः ॥
आगच्छति पथा तेन यस्तं हंति स पापकृत्
smṛtirnaṣṭā gatā vedā gataṃ gotraṃ gatā śrutiḥ ||
kasmiṃścidatha kāle tu tīrthayātrprasaṃgataḥ
||8||स्मृतिर्नष्टा गता वेदा गतं गोत्रं गता श्रुतिः ॥
कस्मिंश्चिदथ काले तु तीर्थयात्रा्प्रसंगतः
saptarṣayaḥ pathā tena suvratāḥ samupasthitāḥ ||
agniśarmātha tāndṛṣṭvā hantukāmo'bravīdidam
||9||सप्तर्षयः पथा तेन सुव्रताः समुपस्थिताः ॥
अग्निशर्माथ तान्दृष्ट्वा हन्तुकामोऽब्रवीदिदम्
vastrāṇīmāni mucyadhvaṃ chatrikopānahau tathā ||
hantavyā hi mayā yūyaṃ gantāro yama sādane
||10||वस्त्राणीमानि मुच्यध्वं छत्रिकोपानहौ तथा ॥
हन्तव्या हि मया यूयं गन्तारो यम सादने
tasya tadvacanaṃ śrutvā atrirvacanamabravīt ||
asmatpīḍanajaṃ pāpaṃ kathaṃ te hṛdi vartate ||
vayaṃ tapasvino bhūtvā tīrthayātrākṛtodyamāḥ
||11||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा अत्रिर्वचनमब्रवीत् ॥
अस्मत्पीडनजं पापं कथं ते हृदि वर्तते ॥
वयं तपस्विनो भूत्वा तीर्थयात्राकृतोद्यमाः
agniśarmovāca
mamāsti mātātha pitā suto bhāryā garīyasī ||
poṣayāmi sadā tāṃstu etanme hṛdi saṃsthitam
||12||ममास्ति माताथ पिता सुतो भार्या गरीयसी ॥
पोषयामि सदा तांस्तु एतन्मे हृदि संस्थितम्
atriruvāca
pitrādīnāśu pṛcchasva svakarmopārjitaṃ prati ||
yadyuṣmadarthaṃ kriyate pāpaṃ tatkasya kathyatām
||13||पित्रादीनाशु पृच्छस्व स्वकर्मोपार्जितं प्रति ॥
यद्युष्मदर्थं क्रियते पापं तत्कस्य कथ्यताम्
yadi te kathayaṃti sma mā mṛṣā prāṇino vadhīḥ
||14||यदि ते कथयंति स्म मा मृषा प्राणिनो वधीः
agniśarmovāca
na kadācinmayā te tu saṃpṛṣṭā īdṛśaṃ vacaḥ ||
yuṣmākaṃ vacasā me'dya pratibodhaḥ pravartate
||15||न कदाचिन्मया ते तु संपृष्टा ईदृशं वचः ॥
युष्माकं वचसा मेऽद्य प्रतिबोधः प्रवर्तते
gatvā pṛcchāmi tānsarvānkasya bhāvaśca kīdṛśaḥ ||
yūyamatraiva tiṣṭhadhvaṃ yāvadāgamanaṃ mama
||16||गत्वा पृच्छामि तान्सर्वान्कस्य भावश्च कीदृशः ॥
यूयमत्रैव तिष्ठध्वं यावदागमनं मम
ityuktvā tāñjagāmāśu pitaraṃ svamuvāca ha ||
dharmasya pratighātena prāṇināṃ pīḍanena ca
||17||इत्युक्त्वा ताञ्जगामाशु पितरं स्वमुवाच ह ॥
धर्मस्य प्रतिघातेन प्राणिनां पीडनेन च
sumahaddṛśyate pāpaṃ kasya tatkathyatāṃ mama ||
pitā prāha tathā mātā nāpuṇyamāvayoriha
||18||सुमहद्दृश्यते पापं कस्य तत्कथ्यतां मम ॥
पिता प्राह तथा माता नापुण्यमावयोरिह
tvaṃ jānāsi yatkuruṣe kṛtaṃ bhāvyaṃ punastvayā ||
tayostadvacanaṃ śrutvā bhāryā vacanamabravīt
||19||त्वं जानासि यत्कुरुषे कृतं भाव्यं पुनस्त्वया ॥
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा भार्या वचनमब्रवीत्
tayāpyuktaṃ na me pāpaṃ pāpametattavaiva hi ||
tadvākyamabravītputraṃ bālo'hamitiso'bravīt
||20||तयाप्युक्तं न मे पापं पापमेतत्तवैव हि ॥
तद्वाक्यमब्रवीत्पुत्रं बालोऽहमितिसोऽब्रवीत्
tajjñātvā hṛdayaṃ teṣāṃ ceṣṭitaṃ caiva tattvataḥ ||
naṣṭo'hamiti manvānaḥ śaraṇaṃ me tapasvinaḥ
||21||तज्ज्ञात्वा हृदयं तेषां चेष्टितं चैव तत्त्वतः ॥
नष्टोऽहमिति मन्वानः शरणं मे तपस्विनः
kṣiptvātha laguḍaṃ kṛṣṇaṃ yena vai jaṃtavo hatāḥ ||
prakīrya keśāṃstvarita ṛṣīṇāmagrataḥ sthitaḥ
||22||क्षिप्त्वाथ लगुडं कृष्णं येन वै जंतवो हताः ॥
प्रकीर्य केशांस्त्वरित ऋषीणामग्रतः स्थितः
praṇamya daṃḍapātena tato vacanamavravīt ||
na me mātā na ca pitā na bhāryā na ca me sutaḥ
||23||प्रणम्य दंडपातेन ततो वचनमव्रवीत् ॥
न मे माता न च पिता न भार्या न च मे सुतः
sarvaistaiḥ parimuktau'haṃ bhavatāṃ śaraṇaṃ gataḥ ||
suṣṭhūpadeśadānānmāṃ narakāttrātumarhatha
||24||सर्वैस्तैः परिमुक्तौऽहं भवतां शरणं गतः ॥
सुष्ठूपदेशदानान्मां नरकात्त्रातुमर्हथ
evaṃ taṃ vādinaṃ dṛṣṭvā ṛṣayo'trimathābruvan ||
bhavato vacanādasya pratibodhaḥ samāgataḥ
||25||एवं तं वादिनं दृष्ट्वा ऋषयोऽत्रिमथाब्रुवन् ॥
भवतो वचनादस्य प्रतिबोधः समागतः
bhavatā'yamanugrāhyaḥ śiṣyo bhavatu te mune ||
tathetyuktātha tānprāha cāgniṃ dhyānaṃ samācara
||26||भवताऽयमनुग्राह्यः शिष्यो भवतु ते मुने ॥
तथेत्युक्ताथ तान्प्राह चाग्निं ध्यानं समाचर
anena dhyānayogena mahāmaṃtrajapena ca ||
anekadustarātyugrapāpakṛjjanaghātakaḥ ||
saṃsthito vṛkṣa mūle tvaṃ parā siddhiṃ gamiṣyasi
||27||अनेन ध्यानयोगेन महामंत्रजपेन च ॥
अनेकदुस्तरात्युग्रपापकृज्जनघातकः ॥
संस्थितो वृक्ष मूले त्वं परा सिद्धिं गमिष्यसि
ityuktvā te yayuḥ sarve saṃkāmaṃ so'pi tatra vai ||
taddhyānastho'bhavadyogī vatsarāṇi trayodaśa
||28||इत्युक्त्वा ते ययुः सर्वे संकामं सोऽपि तत्र वै ॥
तद्ध्यानस्थोऽभवद्योगी वत्सराणि त्रयोदश
tasyoparyabhavattatra valmīko'vicalasya ca ||
nivṛttāstu pathā tena munayastatra śuśruvuḥ
||29||तस्योपर्यभवत्तत्र वल्मीकोऽविचलस्य च ॥
निवृत्तास्तु पथा तेन मुनयस्तत्र शुश्रुवुः
udīritaṃ dhvaniṃ tena valmīke vismayānvitāḥ ||
tataḥ khanitvā valmīkaṃ kāṣṭhībhūtoruśaṃkubhiḥ
||30||उदीरितं ध्वनिं तेन वल्मीके विस्मयान्विताः ॥
ततः खनित्वा वल्मीकं काष्ठीभूतोरुशंकुभिः
taṃ dṛṣṭvotthāpayāmāsurmunayo nayasaṃyutam ||
namaścakre'tha tānsarvānsa vipro munipuṃgavān
||31||तं दृष्ट्वोत्थापयामासुर्मुनयो नयसंयुतम् ॥
नमश्चक्रेऽथ तान्सर्वान्स विप्रो मुनिपुंगवान्
tānprāha praṇato bhūtvā tapasā dīptatejasaḥ ||
prasādādbhavatāmadya jñānaṃ labdhaṃ mayā śubham
||32||तान्प्राह प्रणतो भूत्वा तपसा दीप्ततेजसः ॥
प्रसादाद्भवतामद्य ज्ञानं लब्धं मया शुभम्
dīno'hamuddhṛtaḥ sarvairmagno'haṃ pāpakardame ||
tasyeti te vākyamūcuḥ paramadhārmikāḥ
||33||दीनोऽहमुद्धृतः सर्वैर्मग्नोऽहं पापकर्दमे ॥
तस्येति ते वाक्यमूचुः परमधार्मिकाः
valmīke'sminsthitaḥ putra yatastvamekacittataḥ ||
vālmīkiriti te nāma bhuvi khyātaṃ bhavi ṣyati
||34||वल्मीकेऽस्मिन्स्थितः पुत्र यतस्त्वमेकचित्ततः ॥
वाल्मीकिरिति ते नाम भुवि ख्यातं भवि ष्यति
ityuktvā munayo jagmuḥ svāṃ diśāṃ tapasānvitāḥ ||
gateṣu munimukhyeṣu vālmīkistapatāṃ varaḥ ||
kuśasthalyāmathāgamya samārādhya maheśvaram
||35||इत्युक्त्वा मुनयो जग्मुः स्वां दिशां तपसान्विताः ॥
गतेषु मुनिमुख्येषु वाल्मीकिस्तपतां वरः ॥
कुशस्थल्यामथागम्य समाराध्य महेश्वरम्
tasmātkavitvamāsādya cakre kāvyaṃ manoramam ||
rāmāyaṇaṃ ca yatprāhuḥ kathāṃ suprathamasthitām
||36||तस्मात्कवित्वमासाद्य चक्रे काव्यं मनोरमम् ॥
रामायणं च यत्प्राहुः कथां सुप्रथमस्थिताम्
tataḥ prabhṛti deveśo vālmīkeśvarasaṃjñakaḥ ||
khyāto'vaṃtyāṃ tato vyāsa nṛṇāṃ kavitvadāyakaḥ
||37||ततः प्रभृति देवेशो वाल्मीकेश्वरसंज्ञकः ॥
ख्यातोऽवंत्यां ततो व्यास नृणां कवित्वदायकः
iti te kathitaṃ liṃgaṃ vālmīkeśvaramuttamam ||
yasya darśanamātre ṇa kavitvamupapadyate
||38||इति ते कथितं लिंगं वाल्मीकेश्वरमुत्तमम् ॥
यस्य दर्शनमात्रे ण कवित्वमुपपद्यते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe'vaṃtīkṣetramāhātmya vālmīkeśvaramāhātmya varṇanaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24 ||