nāgatīrthamahimavarṇanam
vyāsa uvāca
nāgatīrthaṃ tvayā brahmanpurā proktaṃ yaśasvinā ||
tasya tīrthavarasyā'pi mahimānaṃ ca sattama
||1||नागतीर्थं त्वया ब्रह्मन्पुरा प्रोक्तं यशस्विना ॥
तस्य तीर्थवरस्याऽपि महिमानं च सत्तम
bhūyastu śrotumicchāmi tvatto brahmavidāṃ vara ||
kiyatkāle samākhyātametadvistarato vada
||2||भूयस्तु श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर ॥
कियत्काले समाख्यातमेतद्विस्तरतो वद
sanatkumāra uvāca
śṛṇu brahmanpravakṣyāmi tavāgre nāgatīrthajām ||
kathāṃ puṇyatamāṃ tubhyaṃ bhuvi pāpaharāṃ parām
||3||शृणु ब्रह्मन्प्रवक्ष्यामि तवाग्रे नागतीर्थजाम् ॥
कथां पुण्यतमां तुभ्यं भुवि पापहरां पराम्
yasyāḥ śravaṇamātreṇa śāpamukto bhavennaraḥ ||
purā nāgāḥ paribhraṣṭā mātuḥ śāpātparaṃtapa
||4||यस्याः श्रवणमात्रेण शापमुक्तो भवेन्नरः ॥
पुरा नागाः परिभ्रष्टा मातुः शापात्परंतप
janamejayena dagdhāste mokṣitā hyāstikena ca ||
papracchuste dvijaśreṣṭha jaratkārvātmajaṃ tadā
||5||जनमेजयेन दग्धास्ते मोक्षिता ह्यास्तिकेन च ॥
पप्रच्छुस्ते द्विजश्रेष्ठ जरत्कार्वात्मजं तदा
nāgā ūcuḥ
brahmaṃstava prasādena mokṣitā havyavāhanāt ||
janamejayasya yajñesmindevarājasya saṃnidhau
||6||ब्रह्मंस्तव प्रसादेन मोक्षिता हव्यवाहनात् ॥
जनमेजयस्य यज्ञेस्मिन्देवराजस्य संनिधौ
asmākaṃ bhūtimanvicchanvāsasyārthaṃ paraṃtapa ||
yasminsthāne sadā brahmannivāso jāyate'bhayaḥ
||7||अस्माकं भूतिमन्विच्छन्वासस्यार्थं परंतप ॥
यस्मिन्स्थाने सदा ब्रह्मन्निवासो जायतेऽभयः
āstīka uvāca
śrūyatāṃ mātulaśreṣṭhā yuṣmākaṃ hitamuttamam ||
mahākālavane ramye yā vai kuśasthalī smṛtā
||8||श्रूयतां मातुलश्रेष्ठा युष्माकं हितमुत्तमम् ॥
महाकालवने रम्ये या वै कुशस्थली स्मृता
tasyāṃ hi dakṣiṇe bhāge pūrvatīrthaṃ sanā tanam ||
nāgālayaṃ purā proktaṃ yatra sannihito hariḥ
||9||तस्यां हि दक्षिणे भागे पूर्वतीर्थं सना तनम् ॥
नागालयं पुरा प्रोक्तं यत्र सन्निहितो हरिः
yoganidrāṃ samāsādya śete brahma sanātanam ||
śeṣaśāyīti vikhyātaḥ sarvalokeṣu gīyate
||10||योगनिद्रां समासाद्य शेते ब्रह्म सनातनम् ॥
शेषशायीति विख्यातः सर्वलोकेषु गीयते
kalpadoṣo na tatraiva bādhate savadehinām ||
bakadālbhya ṛṣistatra tapastepe dhṛtavrataḥ
||10||कल्पदोषो न तत्रैव बाधते सवदेहिनाम् ॥
बकदाल्भ्य ऋषिस्तत्र तपस्तेपे धृतव्रतः
lomaśaśca mahātejāstatraiva pratitiṣṭhati ||
dīrghāyuṣṭvaṃ samāpanno mārkaṃḍeyo mahāmuniḥ
||12||लोमशश्च महातेजास्तत्रैव प्रतितिष्ठति ॥
दीर्घायुष्ट्वं समापन्नो मार्कंडेयो महामुनिः
na vartate kālacakraṃ mahākālapratāpataḥ ||
kapilaḥ siddhimāpanno yatra tīrthavarottame
||13||न वर्तते कालचक्रं महाकालप्रतापतः ॥
कपिलः सिद्धिमापन्नो यत्र तीर्थवरोत्तमे
hariścaṃdro vimukto'bhūdgarhyacaṇḍālayonitaḥ ||
saptarṣipravarā ye te nirvāṇapadavīṃ gatāḥ
||14||हरिश्चंद्रो विमुक्तोऽभूद्गर्ह्यचण्डालयोनितः ॥
सप्तर्षिप्रवरा ये ते निर्वाणपदवीं गताः
etasmātkāraṇātsarvaistatra viśramyatāṃ sadā ||
mātuḥ śāpodbhavo doṣo yuṣmākaṃ naiva bādhate
||15||एतस्मात्कारणात्सर्वैस्तत्र विश्रम्यतां सदा ॥
मातुः शापोद्भवो दोषो युष्माकं नैव बाधते
etatte vacanaṃ śrutvā maharṣerāstikasya ca ||
āgacchaṃstatra te śīghraṃ vāsārthaṃ pannagottamāḥ
||16||एतत्ते वचनं श्रुत्वा महर्षेरास्तिकस्य च ॥
आगच्छंस्तत्र ते शीघ्रं वासार्थं पन्नगोत्तमाः
elāpatraḥ kaṃbalaśca karkoṭakadhanaṃjayau ||
vāsukiḥ pannagaśreṣṭhastakṣako nīla eva ca
||17||एलापत्रः कंबलश्च कर्कोटकधनंजयौ ॥
वासुकिः पन्नगश्रेष्ठस्तक्षको नील एव च
padmakaścārbudaścaiva nāgāste sarva eva hi ||
atrāgatya svasvasthānāni cakruste suciravratāḥ
||18||पद्मकश्चार्बुदश्चैव नागास्ते सर्व एव हि ॥
अत्रागत्य स्वस्वस्थानानि चक्रुस्ते सुचिरव्रताः
tatra ramyāṇi tīrthāni jātāni paramāṇi ca ||
navāni cakruḥ kuṃḍāni tīrthabhūtāni sattama
||19||तत्र रम्याणि तीर्थानि जातानि परमाणि च ॥
नवानि चक्रुः कुंडानि तीर्थभूतानि सत्तम
mahāpuṇyapradānyāhurmahāpāpaharāṇi ca ||
yatra siddhāśca gaṃdharvā ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ
||20||महापुण्यप्रदान्याहुर्महापापहराणि च ॥
यत्र सिद्धाश्च गंधर्वा ऋषयः संशितव्रताः
apsarogaṇasaṃghaiśca sevyaṃte ca sadā varaiḥ ||
yatra śeṣo mahānāgaḥ purā prokto maharṣiṇā
||21||अप्सरोगणसंघैश्च सेव्यंते च सदा वरैः ॥
यत्र शेषो महानागः पुरा प्रोक्तो महर्षिणा
śeṣaśāyī hyalaṃ viṣṇurbhagavānkamalekṣaṇaḥ ||
tatra sarvāṇi tīrthāni tiṣṭhaṃti bhuvi sarvadā
||22||शेषशायी ह्यलं विष्णुर्भगवान्कमलेक्षणः ॥
तत्र सर्वाणि तीर्थानि तिष्ठंति भुवि सर्वदा
śvetadvīpeti vikhyātā maṇivikrāṃtabhūmikā ||
yatra puṇyāśca vai vṛkṣāḥ puṣpitāścaiva sarvaśaḥ
||23||श्वेतद्वीपेति विख्याता मणिविक्रांतभूमिका ॥
यत्र पुण्याश्च वै वृक्षाः पुष्पिताश्चैव सर्वशः
haṃsakāraṃḍakākādi pikakokilasārasāḥ ||
padmakhaṃḍagaṇāstatra nṛtyaṃti ca śikhaṃḍinaḥ
||24||हंसकारंडकाकादि पिककोकिलसारसाः ॥
पद्मखंडगणास्तत्र नृत्यंति च शिखंडिनः
nidhireṣa mahāpadmo nīlotpalasugaṃdhinā ||
vāsito vāyunā śubhraḥ kinnarodgāranāditaḥ
||25||निधिरेष महापद्मो नीलोत्पलसुगंधिना ॥
वासितो वायुना शुभ्रः किन्नरोद्गारनादितः
yatra susaṃskṛtā nāryo viharaṃti surāṃganāḥ ||
nāgakanyābhī ramyābhirmaṃḍitaṃ paramādbhutam
||26||यत्र सुसंस्कृता नार्यो विहरंति सुरांगनाः ॥
नागकन्याभी रम्याभिर्मंडितं परमाद्भुतम्
yatra snātvā naro yāti vaikuṃṭhaṃ dhāma śobhanam ||
śeṣaśāyī hariryatra śete hi ca ramāpatiḥ
||27||यत्र स्नात्वा नरो याति वैकुंठं धाम शोभनम् ॥
शेषशायी हरिर्यत्र शेते हि च रमापतिः
tatra ramāsaro nāma tīrthaṃ paramaśobhanam ||
yatra snātvā naro nityaṃ śrīmānbhavati nā'nyathā
||28||तत्र रमासरो नाम तीर्थं परमशोभनम् ॥
यत्र स्नात्वा नरो नित्यं श्रीमान्भवति नाऽन्यथा
evaṃ vyāsa paraṃ sthānaṃ sarvapāpaharaṃ param ||
atraiva ca paraṃ tīrthaṃ balerāśramamadbhutam
||29||एवं व्यास परं स्थानं सर्वपापहरं परम् ॥
अत्रैव च परं तीर्थं बलेराश्रममद्भुतम्
atra snānādikaṃ kāryaṃ yatra saṃnihito hariḥ ||
sarvapāpaviśuddhātmā naro bhavati tatkṣaṇāt
||30||अत्र स्नानादिकं कार्यं यत्र संनिहितो हरिः ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा नरो भवति तत्क्षणात्
kiyatpramāṇamātrāṃ ca ye dadati vasuṃdharām ||
tanūruhāṇi yāvanti tāvatkālasusaṃkhyayā
||31||कियत्प्रमाणमात्रां च ये ददति वसुंधराम् ॥
तनूरुहाणि यावन्ति तावत्कालसुसंख्यया
akṣayyā labhyate vṛddhisteṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ ||
śrāvaṇe māsi darśe ca paṃcamyāṃ somavāsare
||32||अक्षय्या लभ्यते वृद्धिस्तेषां लोकाः सनातनाः ॥
श्रावणे मासि दर्शे च पंचम्यां सोमवासरे
nāgānāṃ pūjanaṃ kāryaṃ śrāddhaṃ darśe vidhīyate ||
akṣayaṃ jāyate śrāddhaṃ vāṃchitārthaṃ bhavettataḥ
||33||नागानां पूजनं कार्यं श्राद्धं दर्शे विधीयते ॥
अक्षयं जायते श्राद्धं वांछितार्थं भवेत्ततः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye tīrthayātrāyāṃ nāgatīrthamahimavarṇanaṃnāma paṃcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 65 ||