bhūyaḥ śṛṇu paraṃ tīrthaṃ sarvatīrthaphalapradam
sanatkumāra uvāca
bhūyaḥ śṛṇu paraṃ tīrthaṃ sarvatīrthaphalapradam ||
kīrtitaṃ brahmaṇā pūrvaṃ mārkaṃḍeyasya pṛcchataḥ
||1||भूयः शृणु परं तीर्थं सर्वतीर्थफलप्रदम् ॥
कीर्तितं ब्रह्मणा पूर्वं मार्कंडेयस्य पृच्छतः
śṛṇu vatsa mahīpṛṣṭhe śiprā divyatarā nadī ||
tasyāstīre varaṃ tīrthaṃ karkarājetiviśrutam
||2||शृणु वत्स महीपृष्ठे शिप्रा दिव्यतरा नदी ॥
तस्यास्तीरे वरं तीर्थं कर्कराजेतिविश्रुतम्
yasya darśanamātreṇa mahāpāpakṣayo bhavet ||
vikārā mānasāḥ sarve caṃdro mānasasaṃbhavaḥ
||3||यस्य दर्शनमात्रेण महापापक्षयो भवेत् ॥
विकारा मानसाः सर्वे चंद्रो मानससंभवः
tasya sthāne gato bhānuryāmyāyanakaraḥ paraḥ ||
ṛtutrayaṃ samākhyātaṃ vidhūmrārcistaducyate
||4||तस्य स्थाने गतो भानुर्याम्यायनकरः परः ॥
ऋतुत्रयं समाख्यातं विधूम्रार्चिस्तदुच्यते
tatra mṛtāḥ pravartaṃte yogino'pi paraṃtapa ||
cāturmāsye harau supte ye narā vratavarjitāḥ
||5||तत्र मृताः प्रवर्तंते योगिनोऽपि परंतप ॥
चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते ये नरा व्रतवर्जिताः
na teṣāṃ sadgatirvatsa satyameva bravīmi te ||
cāturmāsye mṛtā ye ca ye mṛtā dakṣiṇāyane
||6||न तेषां सद्गतिर्वत्स सत्यमेव ब्रवीमि ते ॥
चातुर्मास्ये मृता ये च ये मृता दक्षिणायने
teṣāmuddharaṇārthāya tīrthametadvinirmitam ||
karkarāja iti khyātaṃ sarvalokeṣu gīyate
||7||तेषामुद्धरणार्थाय तीर्थमेतद्विनिर्मितम् ॥
कर्कराज इति ख्यातं सर्वलोकेषु गीयते
mārkaṇḍeya uvāca
bhagavanbhavatā sarvaṃ nirmitaṃ viśvamūrtinā ||
carācaramidaṃ viśvaṃ jagatsarvaṃ jagatpate
||8||भगवन्भवता सर्वं निर्मितं विश्वमूर्तिना ॥
चराचरमिदं विश्वं जगत्सर्वं जगत्पते
cātumāsye harau supte dharmā''cāravidhiḥ smṛtaḥ ||
tadahaṃ śrotumicchāmi tvatto brahmavidāṃ vara
||9||चातुमास्ये हरौ सुप्ते धर्माऽऽचारविधिः स्मृतः ॥
तदहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर
brahmovāca
śṛṇu vatsa paraṃ puṇyaṃ cāturmāsyaphalaṃ śubham ||
yacchutvā bhārate khaṇḍe nṛṇāṃ muktirna durlabhā
||10||शृणु वत्स परं पुण्यं चातुर्मास्यफलं शुभम् ॥
यच्छुत्वा भारते खण्डे नृणां मुक्तिर्न दुर्लभा
muktiprado'yaṃ bhagavānsaṃsārottārakāraṇaḥ ||
yasya smaraṇamātreṇa sarvapāpakṣayo bhavet
||11||मुक्तिप्रदोऽयं भगवान्संसारोत्तारकारणः ॥
यस्य स्मरणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
mānuṣyaṃ durlabhaṃ loke tatrā'pi ca kulīnatā ||
tatrā'pi saṃyamitvaṃ ca tatra satsaṃgamaḥ śubhaḥ
||12||मानुष्यं दुर्लभं लोके तत्राऽपि च कुलीनता ॥
तत्राऽपि संयमित्वं च तत्र सत्संगमः शुभः
satsaṃgamo na yatrā'sti viṣṇubhaktirvratāni na ||
cāturmāsye viśeṣeṇa viṣṇuvratakaraḥ śubhaḥ
||13||सत्संगमो न यत्राऽस्ति विष्णुभक्तिर्व्रतानि न ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण विष्णुव्रतकरः शुभः
cāturmāsye 'vratī yastu tasya puṇyaṃ nirarthakam ||
sarvatīrthāni dānāni puṇyānyāyatanāni ca
||14||चातुर्मास्ये ऽव्रती यस्तु तस्य पुण्यं निरर्थकम् ॥
सर्वतीर्थानि दानानि पुण्यान्यायतनानि च
viṣṇumāśritya tiṣṭhaṃti cāturmāsye samāgate ||
sa viṣṇurāśrito nityaṃ karkarājaṃ sutīrthakam
||15||विष्णुमाश्रित्य तिष्ठंति चातुर्मास्ये समागते ॥
स विष्णुराश्रितो नित्यं कर्कराजं सुतीर्थकम्
supuṣṭena ca dehena jīvitaṃ tasya śobhanam ||
cāturmāsye samāyāte hariryenā'rcitastadā
||16||सुपुष्टेन च देहेन जीवितं तस्य शोभनम् ॥
चातुर्मास्ये समायाते हरिर्येनाऽर्चितस्तदा
kṛtārthāstasya vibudhā yāvajjīvaṃ varapradāḥ ||
saṃprāpya mānuṣaṃ dehaṃ cāturmāsye parāṅmukhaḥ
||17||कृतार्थास्तस्य विबुधा यावज्जीवं वरप्रदाः ॥
संप्राप्य मानुषं देहं चातुर्मास्ये पराङ्मुखः
tasya pāpaśatānyāhurdehasthāni na saṃśayaḥ ||
mānuṣyaṃ durlabhaṃ loke haribhaktiśca durlabhā
||18||तस्य पापशतान्याहुर्देहस्थानि न संशयः ॥
मानुष्यं दुर्लभं लोके हरिभक्तिश्च दुर्लभा
cāturmāsye viśeṣeṇa supte deve janārdane ||
cāturmāsye naraḥ snātvā karkarātre dvijottama |
dehaśuddhiṃ vidhāyā''dau muktimārgamavāpnuyāt
||19||चातुर्मास्ये विशेषेण सुप्ते देवे जनार्दने ॥
चातुर्मास्ये नरः स्नात्वा कर्करात्रे द्विजोत्तम ।
देहशुद्धिं विधायाऽऽदौ मुक्तिमार्गमवाप्नुयात्
tatrā'pi nirjhare kūpe taḍāge vā sarasyapi ||
tasmāttadadhikaṃ puṇyaṃ samākhyātaṃ surāsuraiḥ
||20||तत्राऽपि निर्झरे कूपे तडागे वा सरस्यपि ॥
तस्मात्तदधिकं पुण्यं समाख्यातं सुरासुरैः
teṣu yaḥ snāti vai nityaṃ tasya pāpakṣayo bhavet
||22||तेषु यः स्नाति वै नित्यं तस्य पापक्षयो भवेत्
tasmānnadyadhikā puṇyā samākhyātā surāsuraiḥ ||
puṣkare ca prayāge ca yatra kvā'pi mahājale
||23||तस्मान्नद्यधिका पुण्या समाख्याता सुरासुरैः ॥
पुष्करे च प्रयागे च यत्र क्वाऽपि महाजले
cāturmāsye tu yaḥ snāti puṇyasaṃkhyā tato'dhikā ||
revāyāṃ bhāskare kṣetre prācyāṃ sāgarasaṃgame
||24||चातुर्मास्ये तु यः स्नाति पुण्यसंख्या ततोऽधिका ॥
रेवायां भास्करे क्षेत्रे प्राच्यां सागरसंगमे
ekāhamapi yaḥ snāti cāturmāsye na duḥkhabhāk ||
dinatrayaṃ ca yaḥ snāti narmadāyāṃ samāhitaḥ
||25||एकाहमपि यः स्नाति चातुर्मास्ये न दुःखभाक् ॥
दिनत्रयं च यः स्नाति नर्मदायां समाहितः
supte deve jagannāthe pāpaṃ yāti sahasradhā ||
pakṣamekaṃ tu yaḥ snāti godāvaryāṃ dinodaye
||26||सुप्ते देवे जगन्नाथे पापं याति सहस्रधा ॥
पक्षमेकं तु यः स्नाति गोदावर्यां दिनोदये
sa bhittvā karmajaṃ dehaṃ yāti viṣṇoḥ salokatām ||
avaṃtyāṃ karkarāje tu sākṣādviṣṇurbhavennaraḥ ||
kṣaṇamekaṃ kṣaṇārdhaṃ vā cāturmāsye 'tilaṃghayet
||27||स भित्त्वा कर्मजं देहं याति विष्णोः सलोकताम् ॥
अवंत्यां कर्कराजे तु साक्षाद्विष्णुर्भवेन्नरः ॥
क्षणमेकं क्षणार्धं वा चातुर्मास्ये ऽतिलंघयेत्
tilodakenāmalasaṃyutena bilvodakenāpi ca majjayedyaḥ ||
na tasya jānāmi phalādhikaṃ vai kiṃ tasya kīdṛṅmunibhiḥ praṇītam
||28||तिलोदकेनामलसंयुतेन बिल्वोदकेनापि च मज्जयेद्यः ॥
न तस्य जानामि फलाधिकं वै किं तस्य कीदृङ्मुनिभिः प्रणीतम्
gaṃgāṃ smarati yo nityamudapānasamīpataḥ ||
tadgāṃgeyajalaṃ jātaṃ tena snānaṃ samācaret
||29||गंगां स्मरति यो नित्यमुदपानसमीपतः ॥
तद्गांगेयजलं जातं तेन स्नानं समाचरेत्
gaṃgā'pi devadevasya caraṇāṃ'guṣṭhavāhinī ||
pāpahā sā sadā proktā cāturmāsye viśeṣataḥ
||30||गंगाऽपि देवदेवस्य चरणांऽगुष्ठवाहिनी ॥
पापहा सा सदा प्रोक्ता चातुर्मास्ये विशेषतः
cāturmāsye jalagato devo nārāyaṇo bhavet ||
sarvatīrthā'dhikaṃ snānaṃ viṣṇutejoṃ'śasaṃgatam
||31||चातुर्मास्ये जलगतो देवो नारायणो भवेत् ॥
सर्वतीर्थाऽधिकं स्नानं विष्णुतेजोंऽशसंगतम्
snānaṃ daśavidhaṃ kāryaṃ viṣṇunāmnā mahāphalam ||
supte deve viśeṣeṇa naro devatvamāpnuyāt
||32||स्नानं दशविधं कार्यं विष्णुनाम्ना महाफलम् ॥
सुप्ते देवे विशेषेण नरो देवत्वमाप्नुयात्
vinā snānaṃ tu yatkarma puṇyakāryamayaṃ śubha m ||
kriyate viphalaṃ brahmaṃstadgṛhṇanti hi rākṣasāḥ
||33||विना स्नानं तु यत्कर्म पुण्यकार्यमयं शुभ म् ॥
क्रियते विफलं ब्रह्मंस्तद्गृह्णन्ति हि राक्षसाः
snānena satyamāpnoti satye dharmaḥ sanātanaḥ ||
dharmānmokṣapathaṃ prāpya punarnaivāvasīdati
||34||स्नानेन सत्यमाप्नोति सत्ये धर्मः सनातनः ॥
धर्मान्मोक्षपथं प्राप्य पुनर्नैवावसीदति
ye cādhyātmavidaḥ puṇyā ye ca vedāṃtapāragāḥ ||
sarvadānapradāne ca teṣāṃ snānena śudhyati
||35||ये चाध्यात्मविदः पुण्या ये च वेदांतपारगाः ॥
सर्वदानप्रदाने च तेषां स्नानेन शुध्यति
kṛtasnānasya hi harirdehamāśritya tiṣṭha ti ||
sarvakriyāphalaṃ yeṣu saṃpūrṇaphaladaṃ bhavet
||36||कृतस्नानस्य हि हरिर्देहमाश्रित्य तिष्ठ ति ॥
सर्वक्रियाफलं येषु संपूर्णफलदं भवेत्
sarvapāpavināśāya devatātoṣaṇāya ca ||
cāturmāsye jalasnānaṃ sarvapāpakṣayāvaham
||37||सर्वपापविनाशाय देवतातोषणाय च ॥
चातुर्मास्ये जलस्नानं सर्वपापक्षयावहम्
niśāyāṃ caiva na snāyātsaṃdhyāyāṃ grahaṇaṃ vinā ||
uṣṇodakena na snāyādrātrau śuddhirna jāyate
||38||निशायां चैव न स्नायात्संध्यायां ग्रहणं विना ॥
उष्णोदकेन न स्नायाद्रात्रौ शुद्धिर्न जायते
bhānusaṃdarśanācchuddhirvihitā sarvakarmasu ||
cāturmāsye viśeṣeṇa jalaśuddhistu bhāvinī
||39||भानुसंदर्शनाच्छुद्धिर्विहिता सर्वकर्मसु ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण जलशुद्धिस्तु भाविनी
aśaktyāṃ tu śarīrasya bhasmasnānena śudhyati ||
maṃtrasnānena vipreṃdra viṣṣupādodakena vā
||40||अशक्त्यां तु शरीरस्य भस्मस्नानेन शुध्यति ॥
मंत्रस्नानेन विप्रेंद्र विष्षुपादोदकेन वा
nārāyaṇā'grataḥ snānaṃ kṣetre tīrthe nadīṣu ca ||
viśeṣato'pi śiprāyāṃ tīrthe karkābhidhe vare
||41||नारायणाऽग्रतः स्नानं क्षेत्रे तीर्थे नदीषु च ॥
विशेषतोऽपि शिप्रायां तीर्थे कर्काभिधे वरे
yaśca snāti naro nityaṃ sa yāti vaiṣṇavaṃ padam ||
tasmāttvaṃ bhārgavaśreṣṭha tatra gacchasva mā ciram
||42||यश्च स्नाति नरो नित्यं स याति वैष्णवं पदम् ॥
तस्मात्त्वं भार्गवश्रेष्ठ तत्र गच्छस्व मा चिरम्
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca ||
tāni sarvāṇi tiṣṭhaṃti karkarājajale sadā
||43||पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ॥
तानि सर्वाणि तिष्ठंति कर्कराजजले सदा
karkasthe ca divānāthe snānaṃ kurvaṃti ye narā ||
na teṣāṃ punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi
||44||कर्कस्थे च दिवानाथे स्नानं कुर्वंति ये नरा ॥
न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि
cāturmāsyaṃ samāsādya tatraiva nivasāmya ham ||
nāsti revāsamā puṇyā nadī brahmāṃḍabhūtale
||45||चातुर्मास्यं समासाद्य तत्रैव निवसाम्य हम् ॥
नास्ति रेवासमा पुण्या नदी ब्रह्मांडभूतले
maheśānnā'paro devo muktido na janārdanāt ||
ujjayinīsamā nāsti purī kāmavara pradā
||46||महेशान्नाऽपरो देवो मुक्तिदो न जनार्दनात् ॥
उज्जयिनीसमा नास्ति पुरी कामवर प्रदा
karkarājasamaṃ tīrthaṃ nāsti vatsa mahītale ||
yasya darśanamātreṇa muktibhāgī bhavennaraḥ
||47||कर्कराजसमं तीर्थं नास्ति वत्स महीतले ॥
यस्य दर्शनमात्रेण मुक्तिभागी भवेन्नरः
evaṃ vyāsa samākhyātaṃ brahmaṇā bhārga vāya ca ||
tasmātsarvaprayatnena mahākālavanaṃ vraja
||48||एवं व्यास समाख्यातं ब्रह्मणा भार्ग वाय च ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन महाकालवनं व्रज
asmākaṃ cā'pi tatraiva sthānaṃ paramaśobhanam ||
cāturmāsye harau supte yāvadyāyātprabo dhinī
||49||अस्माकं चाऽपि तत्रैव स्थानं परमशोभनम् ॥
चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते यावद्यायात्प्रबो धिनी
tāvatkālaṃ hi tatraiva muktireva na saṃśayaḥ ||
cāturmāsye harau supte jahāti cetkalevaram
||50||तावत्कालं हि तत्रैव मुक्तिरेव न संशयः ॥
चातुर्मास्ये हरौ सुप्ते जहाति चेत्कलेवरम्
yamaloke ciraṃ vāso jāyate nā'tra saṃśayaḥ ||
tasmāttulasikābhāge śāligrāme surālaye
||51||यमलोके चिरं वासो जायते नाऽत्र संशयः ॥
तस्मात्तुलसिकाभागे शालिग्रामे सुरालये
ātmānaṃ hi paṇīkṛtya tatraiva saṃniyojayet ||
yāvatprabodhinī caiti dvādaśī dvijsattama
||52||आत्मानं हि पणीकृत्य तत्रैव संनियोजयेत् ॥
यावत्प्रबोधिनी चैति द्वादशी द्विज्सत्तम
paścādghṛtasuvarṇena mocayitvā svakaṃ nayet ||
cāturmāsyodbhavaṃ doṣaṃ bādhate na ca mānavam
||53||पश्चाद्घृतसुवर्णेन मोचयित्वा स्वकं नयेत् ॥
चातुर्मास्योद्भवं दोषं बाधते न च मानवम्
yasya śiprodake snānaṃ karkarāje'nujāyate ||
evaṃ vyāsa varaṃ tīrthaṃ sarvatīrthaphalapradam
||54||यस्य शिप्रोदके स्नानं कर्कराजेऽनुजायते ॥
एवं व्यास वरं तीर्थं सर्वतीर्थफलप्रदम्
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni saritaḥ sāgarāśca ye ||
te sarve ca samāyāṃti cāturmāsye dvijottama
||55||पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितः सागराश्च ये ॥
ते सर्वे च समायांति चातुर्मास्ये द्विजोत्तम
tasmācca tadvaraṃ tīrthaṃ karkarāja iti smṛtam
||56||तस्माच्च तद्वरं तीर्थं कर्कराज इति स्मृतम्
ya etāṃ vai kathāṃ puṇyāṃ śṛṇvaṃti śrāvayaṃti ca ||
na teṣāṃ jāyate doṣaścāturmā syodbhavaḥ kadā
||57||य एतां वै कथां पुण्यां शृण्वंति श्रावयंति च ॥
न तेषां जायते दोषश्चातुर्मा स्योद्भवः कदा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye karkarājatīrtha mahimavarṇanaṃnāmaikonasaptatitamo'dhyāyaḥ || 69 ||