maṃdākinīkṣetramāhātmyavarṇanam
vyāsa uvāca
guhyasthāne pavitrāṇi kīrtitāni tvayā mune ||
pramāṇaṃ kathayasvādya mahākālavanasya me
||1||गुह्यस्थाने पवित्राणि कीर्तितानि त्वया मुने ॥
प्रमाणं कथयस्वाद्य महाकालवनस्य मे
sanatkumāra uvāca
yathāśrutaṃ mayā pūrvaṃ gadato brahmaṇaḥ svayam ||
tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇu tvaṃ gadato mama
||2||यथाश्रुतं मया पूर्वं गदतो ब्रह्मणः स्वयम् ॥
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणु त्वं गदतो मम
yojanasyaiva paryaṃtaṃ caturdikṣūpaśobhitam ||
sauvarṇaistoraṇaiścaiva muktādāmavilaṃbibhiḥ
||3||योजनस्यैव पर्यंतं चतुर्दिक्षूपशोभितम् ॥
सौवर्णैस्तोरणैश्चैव मुक्तादामविलंबिभिः
dvārāṇi tatra śobhaṃte kāṃcanaiḥ kalaśaiḥ sthitaiḥ ||
sitapadmamukhairdvārairanekamaṇimaṃḍitaiḥ
||4||द्वाराणि तत्र शोभंते कांचनैः कलशैः स्थितैः ॥
सितपद्ममुखैर्द्वारैरनेकमणिमंडितैः
maheśvaraprayuktāśca dvārādhyakṣā mahābalāḥ ||
dvāreṣu teṣu śobhaṃte lokānugrahakārakāḥ
||5||महेश्वरप्रयुक्ताश्च द्वाराध्यक्षा महाबलाः ॥
द्वारेषु तेषु शोभंते लोकानुग्रहकारकाः
piṃgaleśaḥ sthitaḥ pūrve bālarūpo vibhāvasuḥ ||
tīrthasyābhimukho gauro gururgaṇairathānugaḥ
||6||पिंगलेशः स्थितः पूर्वे बालरूपो विभावसुः ॥
तीर्थस्याभिमुखो गौरो गुरुर्गणैरथानुगः
dakṣiṇe'pi mahāyogī kāyāvarohaṇeśvaraḥ ||
vitteśaḥ paścime dvāre kṣetrasyābhimukhaḥ sthitaḥ
||7||दक्षिणेऽपि महायोगी कायावरोहणेश्वरः ॥
वित्तेशः पश्चिमे द्वारे क्षेत्रस्याभिमुखः स्थितः
niyukto vai maheśena vāruṇīṃ diśamāsthitaḥ ||
uttarāṃ diśamāśritya sthitaścaivottareśvaraḥ
||8||नियुक्तो वै महेशेन वारुणीं दिशमास्थितः ॥
उत्तरां दिशमाश्रित्य स्थितश्चैवोत्तरेश्वरः
sādhakaḥ sarvakāryāṇāmādiṣṭaḥ śaṃkareṇa saḥ ||
mānavā ye vasaṃtyatra kṣetramadhye sudhārmikāḥ
||9||साधकः सर्वकार्याणामादिष्टः शंकरेण सः ॥
मानवा ये वसंत्यत्र क्षेत्रमध्ये सुधार्मिकाः
mṛtā rudrapuraṃ yāṃti vimānaiḥ sārvakāmikaiḥ ||
kṛṣṇapakṣe caturdaśyāmatha vārkendusaṃgame
||10||मृता रुद्रपुरं यांति विमानैः सार्वकामिकैः ॥
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यामथ वार्केन्दुसंगमे
paṃceśānīṃ namaskṛtya pratilomānu lomataḥ ||
upoṣito dinaikena dhyāyamāno maheśvaram
||11||पंचेशानीं नमस्कृत्य प्रतिलोमानु लोमतः ॥
उपोषितो दिनैकेन ध्यायमानो महेश्वरम्
mucyate sarvapāpaistu bahujanmakṛtairapi ||
evaṃ ca vipra yo yātrāṃ paṃceśānīṃ samārabhet
||12||मुच्यते सर्वपापैस्तु बहुजन्मकृतैरपि ॥
एवं च विप्र यो यात्रां पंचेशानीं समारभेत्
anenaiva svadehena rudralokaṃ sa gacchati ||
paṃceśānīmathānyāṃ te sukhena kriyate yathā
||13||अनेनैव स्वदेहेन रुद्रलोकं स गच्छति ॥
पंचेशानीमथान्यां ते सुखेन क्रियते यथा
tathā śṛṇu pravakṣyāmi sarvapāpapraṇāśinīm ||
prātaḥ snātvā rudrasarasyekādaśyāṃ samāhitaḥ
||14||तथा शृणु प्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥
प्रातः स्नात्वा रुद्रसरस्येकादश्यां समाहितः
śrāddhaṃ kṛtvā mahākālaṃ natvā ceśānamīśvaram ||
piṃgaleśaṃ tataḥ prāpya snātvā śrāddhaṃ samācaret
||15||श्राद्धं कृत्वा महाकालं नत्वा चेशानमीश्वरम् ॥
पिंगलेशं ततः प्राप्य स्नात्वा श्राद्धं समाचरेत्
upagamya tato devaṃ gaṇeśaṃ piṃgaleśvaram ||
gandhaiḥ puṣpaiśca dhūpaiśca tamabhyarcya nivartayet
||16||उपगम्य ततो देवं गणेशं पिंगलेश्वरम् ॥
गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च तमभ्यर्च्य निवर्तयेत्
mahākāleśvaraṃ prāpya bhūyaḥ snāto jiteṃdriyaḥ ||
arcayeddevadeveśaṃ svayaṃbhuvaṃ sanātanam
||17||महाकालेश्वरं प्राप्य भूयः स्नातो जितेंद्रियः ॥
अर्चयेद्देवदेवेशं स्वयंभुवं सनातनम्
īśāne gamayedrātriṃ kṛtvā vai naktabhojanam ||
dhyāyamāno maheśānaṃ bhūmau vinyasya vigraham
||18||ईशाने गमयेद्रात्रिं कृत्वा वै नक्तभोजनम् ॥
ध्यायमानो महेशानं भूमौ विन्यस्य विग्रहम्
dvādaśyāṃ pūrvavatsarvaṃ prātaḥ snātvā vrajennaraḥ ||
kāyāvarohaṇaṃ gatvā piṃgaleśvaravadyajet
||19||द्वादश्यां पूर्ववत्सर्वं प्रातः स्नात्वा व्रजेन्नरः ॥
कायावरोहणं गत्वा पिंगलेश्वरवद्यजेत्
trayodaśyāmathāpyevaṃ bilveśaṃ paścime'rcayet ||
caturdaśyāṃ tathā saumye pūjayeduttareśvaram
||20||त्रयोदश्यामथाप्येवं बिल्वेशं पश्चिमेऽर्चयेत् ॥
चतुर्दश्यां तथा सौम्ये पूजयेदुत्तरेश्वरम्
amāvāsyāṃ śuciḥ snāto mahākāleśvaraṃ yajet ||
gandhaiḥ puṣpaiśca dhūpaiśca naivedyairvividhaistathā
||21||अमावास्यां शुचिः स्नातो महाकालेश्वरं यजेत् ॥
गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च नैवेद्यैर्विविधैस्तथा
gītanṛtyādikaṃ kṛtvā praṇipatya kṣamāpayet ||
yātrāṃ kṛtvā tu pūrvoktāṃ tato nijagṛhaṃ vrajet
||22||गीतनृत्यादिकं कृत्वा प्रणिपत्य क्षमापयेत् ॥
यात्रां कृत्वा तु पूर्वोक्तां ततो निजगृहं व्रजेत्
brāhmaṇānbhojayetpañca śivabhaktiparāyaṇān ||
praṇamya devatārūpānmahākāloṣitāndvijān
||23||ब्राह्मणान्भोजयेत्पञ्च शिवभक्तिपरायणान् ॥
प्रणम्य देवतारूपान्महाकालोषितान्द्विजान्
pūjayitvā hiraṇyena sūkṣmavastraguṇairnavaiḥ ||
rathaṃ piṃgalake dadyādgajaṃ kāyāvarohaṇe
||24||पूजयित्वा हिरण्येन सूक्ष्मवस्त्रगुणैर्नवैः ॥
रथं पिंगलके दद्याद्गजं कायावरोहणे
dattvā bilveśvare cāśvaṃ vṛṣaṃ dattvā tu cottare ||
dhenuṃ dattvā mahākāle sarvopaskarasaṃyutam
||25||दत्त्वा बिल्वेश्वरे चाश्वं वृषं दत्त्वा तु चोत्तरे ॥
धेनुं दत्त्वा महाकाले सर्वोपस्करसंयुतम्
ya evaṃ kurute vyāsa tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
||26||य एवं कुरुते व्यास तस्य पुण्यफलं शृणु
pitṛkairmātṛkaiḥ sārdhaṃ kulaiḥ sa divi modate ||
apsarogītanṛtyādyairvimānaiḥ sārvakāmikaiḥ
||27||पितृकैर्मातृकैः सार्धं कुलैः स दिवि मोदते ॥
अप्सरोगीतनृत्याद्यैर्विमानैः सार्वकामिकैः
iti paṃceśānīyātrāmāhātmyam ||
yastu pradakṣiṇāṃ kuryānniyamena kuśasthalīm ||
pradakṣiṇīkṛtā tena saptadvīpā vasundharā
||28||इति पंचेशानीयात्रामाहात्म्यम् ॥
यस्तु प्रदक्षिणां कुर्यान्नियमेन कुशस्थलीम् ॥
प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा
yastu padmāvatīṃ paśyeddarcayetpaṃkajairnaraḥ ||
dattvā dhūpaṃ sanaivedyaṃ mṛto brahmapuraṃ vrajet
||29||यस्तु पद्मावतीं पश्येद्दर्चयेत्पंकजैर्नरः ॥
दत्त्वा धूपं सनैवेद्यं मृतो ब्रह्मपुरं व्रजेत्
svarṇaśṛṃgāṭikāṃ vyāsa kusumaiḥ svarṇasaṃnibhaiḥ ||
samabhyarcya mahābhaktyā sa yāti śivamandiram
||30||स्वर्णशृंगाटिकां व्यास कुसुमैः स्वर्णसंनिभैः ॥
समभ्यर्च्य महाभक्त्या स याति शिवमन्दिरम्
avantinīṃ tu yaḥ paśyeddevīṃ trailokyaviśrutām ||
kāmikena vimānena yāti pauraṃdaraṃ puram
||31||अवन्तिनीं तु यः पश्येद्देवीं त्रैलोक्यविश्रुताम् ॥
कामिकेन विमानेन याति पौरंदरं पुरम्
arcayetpaṃkajairbhaktyā yo devīmamarāvatīm ||
amaraiḥ saha saṃhṛṣṭo modate divi sarvadā
||32||अर्चयेत्पंकजैर्भक्त्या यो देवीममरावतीम् ॥
अमरैः सह संहृष्टो मोदते दिवि सर्वदा
devīmujjayanīṃ bhaktyā yaḥ paśyati samāhitaḥ ||
sarvaiśvaryasamāyukto rudraloke mahīyate
||33||देवीमुज्जयनीं भक्त्या यः पश्यति समाहितः ॥
सर्वैश्वर्यसमायुक्तो रुद्रलोके महीयते
viśālāṃ caiva yaḥ paśyedrudrabhaktyā samāhitaḥ ||
mucyate trividhaiḥ pāpairnātra kāryā vicāraṇā
||34||विशालां चैव यः पश्येद्रुद्रभक्त्या समाहितः ॥
मुच्यते त्रिविधैः पापैर्नात्र कार्या विचारणा
iti śrīkalpasaptakamahimā ||
śṛṇu vyāsa mahātīrthaṃ purā yadbrahmaṇārcitam ||
akūreśvaramityākhyaṃ yatra siddhaḥ pitāmahaḥ
||35||इति श्रीकल्पसप्तकमहिमा ॥
शृणु व्यास महातीर्थं पुरा यद्ब्रह्मणार्चितम् ॥
अकूरेश्वरमित्याख्यं यत्र सिद्धः पितामहः
tatra devārcanaṃ kṛtvā kṛṣṇāṣṭamyāmupoṣitaḥ ||
jiteṃdriyaḥ śucirdāṃto rudralokamavāpnuyāt
||36||तत्र देवार्चनं कृत्वा कृष्णाष्टम्यामुपोषितः ॥
जितेंद्रियः शुचिर्दांतो रुद्रलोकमवाप्नुयात्
na vadetkenacitsārdhaṃ naraḥ prātargṛhe sthitaḥ ||
dṛṣṭvā'krūreśvaraṃ devaṃ hemadānaphalaṃ labhet
||37||न वदेत्केनचित्सार्धं नरः प्रातर्गृहे स्थितः ॥
दृष्ट्वाऽक्रूरेश्वरं देवं हेमदानफलं लभेत्
ityakrūreśvaramāhātmyam ||
yastu paśyati brahmāṇaṃ śuciḥ snāto jiteṃdriyaḥ ||
mucyate pātakāddhorādbrahmalokaṃ mṛto vrajet
||38||इत्यक्रूरेश्वरमाहात्म्यम् ॥
यस्तु पश्यति ब्रह्माणं शुचिः स्नातो जितेंद्रियः ॥
मुच्यते पातकाद्धोराद्ब्रह्मलोकं मृतो व्रजेत्
padmāsanasthito brahmā dhyāyamānaḥ paraṃ padam ||
vasiṣṭhādyairmunivarairvijñaptaḥ karmasaṃbhavān
||39||पद्मासनस्थितो ब्रह्मा ध्यायमानः परं पदम् ॥
वसिष्ठाद्यैर्मुनिवरैर्विज्ञप्तः कर्मसंभवान्
ṛṣaya ūcuḥ
ādityā marutaḥ sādhyāstathā caivāśvināvubhau ||
pitaro ye ca lokānāṃ pūjyaṃte bhuvi mānavaiḥ
||40||आदित्या मरुतः साध्यास्तथा चैवाश्विनावुभौ ॥
पितरो ये च लोकानां पूज्यंते भुवि मानवैः
grahārkatārakā yakṣā diggajāścyānalānilāḥ ||
amī devā vayaṃ sarve tvadaṃśāḥ paripaṭhyate
||41||ग्रहार्कतारका यक्षा दिग्गजाश्च्यानलानिलाः ॥
अमी देवा वयं सर्वे त्वदंशाः परिपठ्यते
kathaṃ dhyāyasi deveśa etatsarvaṃ bravīhi naḥ
||42||कथं ध्यायसि देवेश एतत्सर्वं ब्रवीहि नः
brahmovāca
dve vidye tattvarūpe ye parā caivāparā tathā ||
te dve ca mama rūpe dve nitye mūrtātmike mama
||43||द्वे विद्ये तत्त्वरूपे ये परा चैवापरा तथा ॥
ते द्वे च मम रूपे द्वे नित्ये मूर्तात्मिके मम
ṛṣaya ūcuḥ
pitāmaha kathaṃ vidmo bhavaṃtaṃ paramaṃ vibhum ||
yenāsmākaṃ parā siddhirjāyate tava darśanāt
||44||पितामह कथं विद्मो भवंतं परमं विभुम् ॥
येनास्माकं परा सिद्धिर्जायते तव दर्शनात्
brahmovāca
māheśvaraṃ paraṃ kṣetraṃ kuśasthalīti śabditam ||
yajñārthinā mayā devaḥ śrīkaṃṭhaḥ pārvatī patiḥ
||45||माहेश्वरं परं क्षेत्रं कुशस्थलीति शब्दितम् ॥
यज्ञार्थिना मया देवः श्रीकंठः पार्वती पतिः
yācitastena devena ukto'haṃ parameṣṭhinā ||
samaṃtādyojanaṃ sāgraṃ kṣetrametatpitāmahaḥ
||46||याचितस्तेन देवेन उक्तोऽहं परमेष्ठिना ॥
समंताद्योजनं साग्रं क्षेत्रमेतत्पितामहः
mayā dattaṃ tava vibho mahākālavanādṛte ||
vāritaḥ sa mayā tatra vane gupto hi roṣataḥ ||
kapardinā ca tatrokto yāsyāmo na tavāṃtikam
||47||मया दत्तं तव विभो महाकालवनादृते ॥
वारितः स मया तत्र वने गुप्तो हि रोषतः ॥
कपर्दिना च तत्रोक्तो यास्यामो न तवांतिकम्
ārabdho vai tato yajño nārāyaṇaparigrahāt ||
jñātastathāpi me yajño devadevena śaṃbhunā
||48||आरब्धो वै ततो यज्ञो नारायणपरिग्रहात् ॥
ज्ञातस्तथापि मे यज्ञो देवदेवेन शंभुना
yajñavāṭaṃ kapardīśastato bhikṣārthamāgataḥ ||
yājñikaiḥ so'tha tatrokto mātra tiṣṭha jugupsitaḥ
||49||यज्ञवाटं कपर्दीशस्ततो भिक्षार्थमागतः ॥
याज्ञिकैः सोऽथ तत्रोक्तो मात्र तिष्ठ जुगुप्सितः
kapardinā ca te tatra uktā yāsyāmyahaṃ punaḥ ||
evamuktvā kapālaṃ sa bhūmau saṃsthāpya tatra hi
||50||कपर्दिना च ते तत्र उक्ता यास्याम्यहं पुनः ॥
एवमुक्त्वा कपालं स भूमौ संस्थाप्य तत्र हि
snātuṃ nadīṃ yayau śiprāṃ kapardī parameśvaraḥ ||
uktaṃ tasmingate śiprāṃ kapardini dvijātibhiḥ
||51||स्नातुं नदीं ययौ शिप्रां कपर्दी परमेश्वरः ॥
उक्तं तस्मिन्गते शिप्रां कपर्दिनि द्विजातिभिः
kathaṃ hi kriyate homaḥ kapāle sadasi sthite ||
akapālāni śaucāni purā proktaṃ manīṣibhiḥ
||52||कथं हि क्रियते होमः कपाले सदसि स्थिते ॥
अकपालानि शौचानि पुरा प्रोक्तं मनीषिभिः
tatkapālaṃ sadasyena ukṣiptaṃ pāṇinā svayam ||
tasminkṣipte'bhavaccānyatpunaḥ kṣipte'bhavatpunaḥ ||
evaṃ nāṃtaṃ kapālānāṃ prāpyate munisattamāḥ ||
rudraṃ kapardinaṃ matvā śaraṇaṃ taṃ samāgatāḥ
||54||तत्कपालं सदस्येन उक्षिप्तं पाणिना स्वयम् ॥
तस्मिन्क्षिप्तेऽभवच्चान्यत्पुनः क्षिप्तेऽभवत्पुनः ॥
एवं नांतं कपालानां प्राप्यते मुनिसत्तमाः ॥
रुद्रं कपर्दिनं मत्वा शरणं तं समागताः
tataḥ sa darśanaṃ prādādbhaktyā tuṣṭo maheśvaraḥ ||
kapālapāṇirbhagavānmāmuvā ca tataḥ prabhuḥ
||55||ततः स दर्शनं प्रादाद्भक्त्या तुष्टो महेश्वरः ॥
कपालपाणिर्भगवान्मामुवा च ततः प्रभुः
varaṃ varaya bho brahmanyatte manasi vartate ||
nāstyadeyaṃ mayā tubhyaṃ sarvaṃ dāsyāmi tattvataḥ
||56||वरं वरय भो ब्रह्मन्यत्ते मनसि वर्तते ॥
नास्त्यदेयं मया तुभ्यं सर्वं दास्यामि तत्त्वतः
brahmottaramidaṃ sthānaṃ mayā dattaṃ caturmukha ||
kārayasva yathākāmaṃ yathāvarṇacatuṣṭayam
||57||ब्रह्मोत्तरमिदं स्थानं मया दत्तं चतुर्मुख ॥
कारयस्व यथाकामं यथावर्णचतुष्टयम्
evaṃ vadaṃtaṃ varadamīśānaṃ parameśvaram ||
tatheti coktvā sadasi na mayā'nyo varo vṛtaḥ
||58||एवं वदंतं वरदमीशानं परमेश्वरम् ॥
तथेति चोक्त्वा सदसि न मयाऽन्यो वरो वृतः
ujjayinīti vai nāma kuśasthalyā niveśitam ||
kuṃḍaṃ maṃdākinī tatra mayā kṛtamanaṃtaram
||59||उज्जयिनीति वै नाम कुशस्थल्या निवेशितम् ॥
कुंडं मंदाकिनी तत्र मया कृतमनंतरम्
tatra viprāḥ kṛte snāne sarvapāpaiḥ pramucyate ||
tasyāṃ saṃsthāpayeddikṣu caturo'rthaghaṭāñchubhān
||60||तत्र विप्राः कृते स्नाने सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
तस्यां संस्थापयेद्दिक्षु चतुरोऽर्थघटाञ्छुभान्
satilāstānsavastrāṃśca saphalānmaṃḍakaiḥ saha ||
kārtikyāmatha māghyāṃ ca cātu rvidye pradāpayet
||61||सतिलास्तान्सवस्त्रांश्च सफलान्मंडकैः सह ॥
कार्तिक्यामथ माघ्यां च चातु र्विद्ये प्रदापयेत्
prathamaṃ ca ṛgvedāya yajurvedāya dakṣiṇam ||
paścimaṃ sāmavedāya atharvaṇe tathottaram
||62||प्रथमं च ऋग्वेदाय यजुर्वेदाय दक्षिणम् ॥
पश्चिमं सामवेदाय अथर्वणे तथोत्तरम्
vedānuddiśya cāpyevaṃ prīyatāṃ me pitāmahaḥ ||
kṛte caivaṃ hi yatpuṇyaṃ tacchṛṇudhvaṃ samāhitāḥ
||63||वेदानुद्दिश्य चाप्येवं प्रीयतां मे पितामहः ॥
कृते चैवं हि यत्पुण्यं तच्छृणुध्वं समाहिताः
sarvatīrtheṣu yatpuṇyaṃ maṃdākinyāṃ tathā bhavet ||
sahasraguṇitaṃ snānaṃ jāpyaṃ lakṣaguṇaṃ bhavet
||64||सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं मंदाकिन्यां तथा भवेत् ॥
सहस्रगुणितं स्नानं जाप्यं लक्षगुणं भवेत्
dānaṃ koṭiguṇaṃ jñeyaṃ maṃdākinyāṃ na saṃśayaḥ ||
kaumude māsi saṃprāpte godānaṃ tatra kārayet
||65||दानं कोटिगुणं ज्ञेयं मंदाकिन्यां न संशयः ॥
कौमुदे मासि संप्राप्ते गोदानं तत्र कारयेत्
ghṛtadhenuṃ ca kārtikyāṃ māghyāṃ tilamayīṃ tathā ||
jaladhenuṃ tu vaiśākhyāṃ dattvā mucyeta pātakaiḥ
||66||घृतधेनुं च कार्तिक्यां माघ्यां तिलमयीं तथा ॥
जलधेनुं तु वैशाख्यां दत्त्वा मुच्येत पातकैः
vācikaṃ mānasaṃ pāpaṃ karmajaṃ yacca duṣkṛ tam ||
vinaśyetkilbiṣaṃ sarvaṃ maṃdākinyāstu darśanāt
||67||वाचिकं मानसं पापं कर्मजं यच्च दुष्कृ तम् ॥
विनश्येत्किल्बिषं सर्वं मंदाकिन्यास्तु दर्शनात्
maṃdākinīsamaṃ tīrthaṃ pṛthivyāṃ naiva dṛśyate ||
yasya darśanamātreṇa brahmaloke sa modate
||68||मंदाकिनीसमं तीर्थं पृथिव्यां नैव दृश्यते ॥
यस्य दर्शनमात्रेण ब्रह्मलोके स मोदते
maṃdākinyāṃ tu yaḥ snānaṃ kṛtvā śrāddhaṃ pradāsyati ||
darśe ca pūrṇimāyāṃ vā pitṛloke sa modate
||69||मंदाकिन्यां तु यः स्नानं कृत्वा श्राद्धं प्रदास्यति ॥
दर्शे च पूर्णिमायां वा पितृलोके स मोदते
pitāmahaṃ tu yo bhaktyā nityaṃ paśyati mānavaḥ ||
aśvamedhasahasreṇa rājasūyaśatena ca
||70||पितामहं तु यो भक्त्या नित्यं पश्यति मानवः ॥
अश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च
yujyate nātra saṃdehaḥ satyametattapodhanāḥ ||
tato manvaṃtare'tīte prāpte vaivasvate punaḥ
||71||युज्यते नात्र संदेहः सत्यमेतत्तपोधनाः ॥
ततो मन्वंतरेऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः
tenaivonmattaveṣeṇa ūrdhvaśeṣo maheśvaraḥ ||
praviṣṭo brahmaṇaḥ satre dṛṣṭastairdvija sattamaiḥ
||72||तेनैवोन्मत्तवेषेण ऊर्ध्वशेषो महेश्वरः ॥
प्रविष्टो ब्रह्मणः सत्रे दृष्टस्तैर्द्विज सत्तमैः
te brāhmaṇāḥ śapaṃti sma nindāṃ kurvaṃti cāpare ||
apare pāṃśubhiḥ śiśnaṃ ghnaṃti tasyāśapandvijāḥ
||73||ते ब्राह्मणाः शपंति स्म निन्दां कुर्वंति चापरे ॥
अपरे पांशुभिः शिश्नं घ्नंति तस्याशपन्द्विजाः
loṣṭhairlaguḍakaiścā nye ghnaṃti taṃ balagarvitāḥ ||
jaṭāmukuṭakaṃ keciddhṛtvā karṣaṃti cāpare
||74||लोष्ठैर्लगुडकैश्चा न्ये घ्नंति तं बलगर्विताः ॥
जटामुकुटकं केचिद्धृत्वा कर्षंति चापरे
pṛcchaṃti vratacaryāṃ vai kena vrataṃ ca darśitam ||
atra caiva striyaḥ saṃti kathametattvayā kṛtam
||75||पृच्छंति व्रतचर्यां वै केन व्रतं च दर्शितम् ॥
अत्र चैव स्त्रियः संति कथमेतत्त्वया कृतम्
brahmaṇā cedṛśī caryā viṣṇunā vā kṛtā svayam ||
giriśenāpi devena kenedaṃ duṣkṛtaṃ kṛtam
||76||ब्रह्मणा चेदृशी चर्या विष्णुना वा कृता स्वयम् ॥
गिरिशेनापि देवेन केनेदं दुष्कृतं कृतम्
mā viḍambaya deveśaṃ vadhyo hi nastvamadya vai ||
evaṃ tairhanyamānastu brāhmaṇaistatra śaṃkaraḥ
||77||मा विडम्बय देवेशं वध्यो हि नस्त्वमद्य वै ॥
एवं तैर्हन्यमानस्तु ब्राह्मणैस्तत्र शंकरः
smitaṃ kṛtvā'bravītsarvānbrāhmaṇānparameśvaraḥ ||
kiṃ yūyaṃ māmabhi hatha hyunmattaṃ naṣṭacetasam
||78||स्मितं कृत्वाऽब्रवीत्सर्वान्ब्राह्मणान्परमेश्वरः ॥
किं यूयं मामभि हथ ह्युन्मत्तं नष्टचेतसम्
yūyaṃ kāruṇikāḥ sarve maitrabhāve vyavasthitāḥ ||
tamevaṃ vādinaṃ devaṃ jālmarūpadharaṃ haram
||79||यूयं कारुणिकाः सर्वे मैत्रभावे व्यवस्थिताः ॥
तमेवं वादिनं देवं जाल्मरूपधरं हरम्
māyayā tasya devasya mohitāste dvijātayaḥ ||
punaḥ kapardinaṃ jaghnuḥ pāṇipādena vai dvijāḥ
||80||मायया तस्य देवस्य मोहितास्ते द्विजातयः ॥
पुनः कपर्दिनं जघ्नुः पाणिपादेन वै द्विजाः
tāḍyamānastu tairvipraiḥ paraṃ kopamupāgamat ||
tato devena te śaptā yūyaṃ vedavivarjitāḥ
||81||ताड्यमानस्तु तैर्विप्रैः परं कोपमुपागमत् ॥
ततो देवेन ते शप्ता यूयं वेदविवर्जिताः
ūrdhvajūṭāḥ salaguḍāḥ paradāropajīvinaḥ ||
ratā dyūte ca veśyāyāṃ pitṛmātṛvivarjitāḥ
||82||ऊर्ध्वजूटाः सलगुडाः परदारोपजीविनः ॥
रता द्यूते च वेश्यायां पितृमातृविवर्जिताः
na putre pitṛ vittaṃ ca vidyā vāpi bhaviṣyati ||
śeṣo mama hato yaiśca te sarveṃdriyavarjitāḥ
||83||न पुत्रे पितृ वित्तं च विद्या वापि भविष्यति ॥
शेषो मम हतो यैश्च ते सर्वेंद्रियवर्जिताः
raudrāṃ bhikṣāṃ tu bhikṣaṃtaḥ parapiṃḍopajīvinaḥ ||
ātmānaṃ varṇayiṣyaṃti dhanadhānyavivarjitāḥ
||84||रौद्रां भिक्षां तु भिक्षंतः परपिंडोपजीविनः ॥
आत्मानं वर्णयिष्यंति धनधान्यविवर्जिताः
yaiśca tatra kṛtā viprairhanyamāne kṛpā mayi ||
teṣāṃ dhanaṃ ca putrāśca dāsīdāsādayaśca vai
||85||यैश्च तत्र कृता विप्रैर्हन्यमाने कृपा मयि ॥
तेषां धनं च पुत्राश्च दासीदासादयश्च वै
kulotpannāśca vai nāryo bhaviṣyaṃti varānmama ||
evaṃ śāpaṃ varaṃ dattvā gatoṃ'tardhānamīśvaraḥ
||86||कुलोत्पन्नाश्च वै नार्यो भविष्यंति वरान्मम ॥
एवं शापं वरं दत्त्वा गतोंऽतर्धानमीश्वरः
tato dvijā gate deve matvā taṃ śaṃkaraṃ vibhum ||
anveṣayaṃto yatnena mahākālavanaṃ gatāḥ
||87||ततो द्विजा गते देवे मत्वा तं शंकरं विभुम् ॥
अन्वेषयंतो यत्नेन महाकालवनं गताः
snātvā sarasi rudrasya japataḥ śatarudriyam ||
jāpyāvasāne tāndevo'śarīriṇyā girā'bravīt
||88||स्नात्वा सरसि रुद्रस्य जपतः शतरुद्रियम् ॥
जाप्यावसाने तान्देवोऽशरीरिण्या गिराऽब्रवीत्
anṛtaṃ na mayā proktaṃ svaireṣvepi kutaḥ sukham ||
bhūyo'pyanugrahaṃ viprā yuṣmākaṃ karavāṇyaham
||89||अनृतं न मया प्रोक्तं स्वैरेष्वेपि कुतः सुखम् ॥
भूयोऽप्यनुग्रहं विप्रा युष्माकं करवाण्यहम्
śāṃtā dāṃtāśca ye viprā bhaktimaṃto mayi sthitāḥ ||
na teṣāṃ chidyate vaṃśo na dhanaṃ na ca saṃtatiḥ
||90||शांता दांताश्च ये विप्रा भक्तिमंतो मयि स्थिताः ॥
न तेषां छिद्यते वंशो न धनं न च संततिः
agnihotraratā ye ca bhaktimaṃto janārdane ||
pūjayaṃti ca brahmāṇaṃ tejorāśiṃ divākaram
||91||अग्निहोत्ररता ये च भक्तिमंतो जनार्दने ॥
पूजयंति च ब्रह्माणं तेजोराशिं दिवाकरम्
nāśubhaṃ vidyate teṣāṃ yeṣāṃ sakhye sthitā matiḥ ||
etāvaduktvā deveśastūṣṇīmāsījjagatprabhuḥ
||92||नाशुभं विद्यते तेषां येषां सख्ये स्थिता मतिः ॥
एतावदुक्त्वा देवेशस्तूष्णीमासीज्जगत्प्रभुः
evaṃ śāpaṃ varaṃ labdhvā devadevānmaheśvarāt ||
ājagmuḥ sahitāḥ sarve yatra devaḥ pitāmahaḥ
||93||एवं शापं वरं लब्ध्वा देवदेवान्महेश्वरात् ॥
आजग्मुः सहिताः सर्वे यत्र देवः पितामहः
viraṃcimatha te jāpyaistoṣayanto'grataḥ sthitāḥ ||
tuṣṭastānabravīdbrahmā matto'pi vriyatāṃ varaḥ
||94||विरंचिमथ ते जाप्यैस्तोषयन्तोऽग्रतः स्थिताः ॥
तुष्टस्तानब्रवीद्ब्रह्मा मत्तोऽपि व्रियतां वरः
brahmaṇastena vākyena tuṣṭāḥ sarve dvijottamāḥ ||
ko varo yācyatāṃ viprāḥ parituṣṭe pitāmahe
||95||ब्रह्मणस्तेन वाक्येन तुष्टाः सर्वे द्विजोत्तमाः ॥
को वरो याच्यतां विप्राः परितुष्टे पितामहे
eke tatrābruvanviprā vedānvai vṛṇavāmahai ||
tato'nye ca dhanaṃ dhānyaṃ vriyatāmaviśaṃkitaiḥ
||96||एके तत्राब्रुवन्विप्रा वेदान्वै वृणवामहै ॥
ततोऽन्ये च धनं धान्यं व्रियतामविशंकितैः
anye prāhuḥ kimasmākaṃ dhanaistuṣṭe pitāmahe ||
agnihotrāṇi vedāśca śāstrāṇi vividhāni ca
||97||अन्ये प्राहुः किमस्माकं धनैस्तुष्टे पितामहे ॥
अग्निहोत्राणि वेदाश्च शास्त्राणि विविधानि च
śāṃtā āḍhyāśca lokāśca varadānādbhavaṃtu naḥ ||
evaṃ prajalpatāṃ tatra viprāṇāṃ kopa āviśat
||98||शांता आढ्याश्च लोकाश्च वरदानाद्भवंतु नः ॥
एवं प्रजल्पतां तत्र विप्राणां कोप आविशत्
parasparaṃ varārthe'tha yuddhaṃ kartuṃ samudyatāḥ ||
yudhyaṃte sāyudhāḥ kecitkecittatropasarpakāḥ
||99||परस्परं वरार्थेऽथ युद्धं कर्तुं समुद्यताः ॥
युध्यंते सायुधाः केचित्केचित्तत्रोपसर्पकाः
kecidviprā udāsīnāḥ kecidvai maunamāsthitāḥ ||
dṛṣṭvaivaṃ bhagavānprāha viprānyuddhaṃ prakurvataḥ
||100||केचिद्विप्रा उदासीनाः केचिद्वै मौनमास्थिताः ॥
दृष्ट्वैवं भगवान्प्राह विप्रान्युद्धं प्रकुर्वतः
yasmātkumaṃtritā viprāḥ śālāyā bāhyasaṃsthite ||
tasmādāmūlato viprā gulme yuddhopasarpakāḥ
||1||यस्मात्कुमंत्रिता विप्राः शालाया बाह्यसंस्थिते ॥
तस्मादामूलतो विप्रा गुल्मे युद्धोपसर्पकाः
udāsīnastu yo gulmo vṛttihīno bhaviṣyati ||
vedāstasya bhaveyurvai yastvasti maunasaṃsthitaḥ
||2||उदासीनस्तु यो गुल्मो वृत्तिहीनो भविष्यति ॥
वेदास्तस्य भवेयुर्वै यस्त्वस्ति मौनसंस्थितः
tṛtīyaḥ sāyudho gulmo yoddhukāmastu yaḥ sthitaḥ ||
paradāreṣu veśyāyāṃ dyūte caurye sadā rataḥ
||3||तृतीयः सायुधो गुल्मो योद्धुकामस्तु यः स्थितः ॥
परदारेषु वेश्यायां द्यूते चौर्ये सदा रतः
caturvidhaḥ sa vai vipro vṛttihīno bhaviṣyati ||
evamuktvā yayau brahmā vairājaṃ bhavanottamam
||4||चतुर्विधः स वै विप्रो वृत्तिहीनो भविष्यति ॥
एवमुक्त्वा ययौ ब्रह्मा वैराजं भवनोत्तमम्
evaṃ me paramaṃ kṣetraṃ munayo'vaṃtimaṃḍale ||
yāṃ devanagarīṃ loke pravadantīha mānavāḥ
||5||एवं मे परमं क्षेत्रं मुनयोऽवंतिमंडले ॥
यां देवनगरीं लोके प्रवदन्तीह मानवाः
tasyāṃ tu ye dvijāḥ śāṃtā vasaṃti kṣetravāsina ||
na teṣāṃ durlabhaṃ kiṃcinma ma loke bhaviṣyati
||6||तस्यां तु ये द्विजाः शांता वसंति क्षेत्रवासिन ॥
न तेषां दुर्लभं किंचिन्म म लोके भविष्यति
kolāmukhe kurukṣetre naimiṣe puṣkareṣu ca ||
vārāṇasyāṃ prabhāse ca tathā badarikāśrame
||7||कोलामुखे कुरुक्षेत्रे नैमिषे पुष्करेषु च ॥
वाराणस्यां प्रभासे च तथा बदरिकाश्रमे
gaṃgādvāre prayāge ca gaṃgāsā garasaṃgame ||
rudrakoṭyāṃ virūpākṣe mitrasyāpi tathā vane
||8||गंगाद्वारे प्रयागे च गंगासा गरसंगमे ॥
रुद्रकोट्यां विरूपाक्षे मित्रस्यापि तथा वने
tīrtheṣveteṣu kṣetreṣu yā siddhirdvādaśābdikā ||
prāpyate mānavairloke sā māseneha labhyate ||
ujjayinyāṃ na saṃdeho brahmacarye mano yadi
||9||तीर्थेष्वेतेषु क्षेत्रेषु या सिद्धिर्द्वादशाब्दिका ॥
प्राप्यते मानवैर्लोके सा मासेनेह लभ्यते ॥
उज्जयिन्यां न संदेहो ब्रह्मचर्ये मनो यदि
tīrthānāṃ pravaraṃ tīrthaṃ kṣetrāṇāmapi cottamam ||
sadābhirucitaṃ mahyametadvai munisattamāḥ
||110||तीर्थानां प्रवरं तीर्थं क्षेत्राणामपि चोत्तमम् ॥
सदाभिरुचितं मह्यमेतद्वै मुनिसत्तमाः
maṃdākinyāstu māhātmyaṃ kṣetrasyotpattiruttamā ||
bhūyaḥ kimanyadicchāsti śrotuṃ vai dvijasattamāḥ
||11||मंदाकिन्यास्तु माहात्म्यं क्षेत्रस्योत्पत्तिरुत्तमा ॥
भूयः किमन्यदिच्छास्ति श्रोतुं वै द्विजसत्तमाः
sanatkumāra uvāca
etatte brahmaṇo vākyaṃ śrutvā vyāsa tathāvidham ||
vasiṣṭhādyāśca munayaḥ paraṃ dhyānamatho gatāḥ
||12||एतत्ते ब्रह्मणो वाक्यं श्रुत्वा व्यास तथाविधम् ॥
वसिष्ठाद्याश्च मुनयः परं ध्यानमथो गताः
dhyātvā tu suciraṃ kālaṃ tatra vāse mano dadhuḥ ||
sāgnihotrāḥ sapatnīkā gatāścāvaṃtimaṃḍale
||13||ध्यात्वा तु सुचिरं कालं तत्र वासे मनो दधुः ॥
साग्निहोत्राः सपत्नीका गताश्चावंतिमंडले
mahākālavanaṃ dṛṣṭvā śiprāṃ caiva mahānadīm ||
śmaśānamūṣaraṃ caiva nadīṃ gandhavatīṃ tathā
||14||महाकालवनं दृष्ट्वा शिप्रां चैव महानदीम् ॥
श्मशानमूषरं चैव नदीं गन्धवतीं तथा
koṭitīrthamupaspṛśya cakurvāsaṃ ca tatra vai ||
smṛtvā tadbrahmaṇo vākyaṃ rucisteṣāṃ tadā'bhavat
||15||कोटितीर्थमुपस्पृश्य चकुर्वासं च तत्र वै ॥
स्मृत्वा तद्ब्रह्मणो वाक्यं रुचिस्तेषां तदाऽभवत्
arundhatyā vasiṣṭhaśca gamanaṃ prati noditaḥ ||
uvāca tāṃ mahātmāsau svāṃ bhāryāṃ munisattamāḥ
||16||अरुन्धत्या वसिष्ठश्च गमनं प्रति नोदितः ॥
उवाच तां महात्मासौ स्वां भार्यां मुनिसत्तमाः
mahākālaḥ saricchiprā gatiścaiva sunirmalā ||
ujjayinyāṃ viśālākṣi vāsaḥ kasya na rocate
||17||महाकालः सरिच्छिप्रा गतिश्चैव सुनिर्मला ॥
उज्जयिन्यां विशालाक्षि वासः कस्य न रोचते
snānaṃ kṛtvā naro yastu mahānadyāṃ hi durlabham ||
mahākālaṃ namaskṛtya naro mṛtyuṃ na śocayet
||18||स्नानं कृत्वा नरो यस्तु महानद्यां हि दुर्लभम् ॥
महाकालं नमस्कृत्य नरो मृत्युं न शोचयेत्
mṛtaḥ kīṭaḥ pataṃgo vā rudra syānucaro bhavet ||
yatraiṣā śrūyate muktiḥ kathaṃ sā tyajate mayā
||19||मृतः कीटः पतंगो वा रुद्र स्यानुचरो भवेत् ॥
यत्रैषा श्रूयते मुक्तिः कथं सा त्यजते मया
evaṃ prajalpyātha munipradhānastatraiva vāsaṃ sahasā cakāra ||
vanasya vyuṣṭiṃ parikīrtayaṃstu sthitaḥ sahaivātra munipradhānaiḥ
||120||एवं प्रजल्प्याथ मुनिप्रधानस्तत्रैव वासं सहसा चकार ॥
वनस्य व्युष्टिं परिकीर्तयंस्तु स्थितः सहैवात्र मुनिप्रधानैः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe'vantīkṣe tramāhātmye maṃdākinīkṣetramāhātmyavarṇanaṃnāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26 ||