kanakaśṛṅgābhidhānavṛttāṃtavarṇanam
vyāsa uvāca
bhagavanbhavatā sarvaṃ bhavabhītivināśakam ||
īśvarasthānamākhyātaṃ samaṃtātsāgrayojanam
||1||भगवन्भवता सर्वं भवभीतिविनाशकम् ॥
ईश्वरस्थानमाख्यातं समंतात्साग्रयोजनम्
yatra kṣetre mṛtā martyāḥ sadācārāstathottamāḥ ||
vimānasthā pure nūnamaiśvare te vasaṃti ca
||2||यत्र क्षेत्रे मृता मर्त्याः सदाचारास्तथोत्तमाः ॥
विमानस्था पुरे नूनमैश्वरे ते वसंति च
yatra kīṭapataṃgādyā mṛtā yāṃti parāṃ gatim ||
kiṃ tīrthaṃ puṇyamanyacca mahākālavanādṛte
||3||यत्र कीटपतंगाद्या मृता यांति परां गतिम् ॥
किं तीर्थं पुण्यमन्यच्च महाकालवनादृते
tasmādbrūhi mamaikaṃ tu praśnaṃ tathyena sāṃpratam ||
kathaṃ kanakaśṛṃgeti khyātā hyeṣā purā mune
||4||तस्माद्ब्रूहि ममैकं तु प्रश्नं तथ्येन सांप्रतम् ॥
कथं कनकशृंगेति ख्याता ह्येषा पुरा मुने
kuśasthalī kathaṃ nāma tathāvaṃtī kathaṃ smṛtā ||
padmāvatī kathaṃ sādho kathamujjayinī tathā
||5||कुशस्थली कथं नाम तथावंती कथं स्मृता ॥
पद्मावती कथं साधो कथमुज्जयिनी तथा
nāmnāṃ hetumatho teṣāṃ brūhi tvaṃ munisattama
||6||नाम्नां हेतुमथो तेषां ब्रूहि त्वं मुनिसत्तम
sanatkumāra uvāca
śṛṇu vyāsa pravakṣyāmi yathā pūrvaṃ viraṃcinā ||
kathitaṃ vāmadevāya gaurakalpe purātane
||7||शृणु व्यास प्रवक्ष्यामि यथा पूर्वं विरंचिना ॥
कथितं वामदेवाय गौरकल्पे पुरातने
maheśena bhagavatā vidhiścaivātra hetutaḥ ||
pṛṣṭastu svaścyutānāṃ ca kuto nivasatāṃ sukham
||8||महेशेन भगवता विधिश्चैवात्र हेतुतः ॥
पृष्टस्तु स्वश्च्युतानां च कुतो निवसतां सुखम्
svargaprāptiśca bhavati svecchācāravihāriṇām ||
ko'tipuṇyatamaḥ śreṣṭhaḥ pradeśaḥ pāpadārakaḥ
||9||स्वर्गप्राप्तिश्च भवति स्वेच्छाचारविहारिणाम् ॥
कोऽतिपुण्यतमः श्रेष्ठः प्रदेशः पापदारकः
kuto nivartitaṃ cittaṃ jāyate vasatāṃ kvacit ||
vasatāmapi loke śamaihikaṃ pāralaukikam ||
etanme bhagavanbrūhi hitārthaṃ sarvadehinām
||10||कुतो निवर्तितं चित्तं जायते वसतां क्वचित् ॥
वसतामपि लोके शमैहिकं पारलौकिकम् ॥
एतन्मे भगवन्ब्रूहि हितार्थं सर्वदेहिनाम्
sanatkumāra uvāca
evamādau purā kalpe proktaḥ śreṣṭhaḥ sa śaṃbhunā
||11||एवमादौ पुरा कल्पे प्रोक्तः श्रेष्ठः स शंभुना
provāca pārvatīkāṃtaṃ prabhuḥ prītaḥ pitāmahaḥ ||
bhagavansarvakartā tvaṃ sarvadarśī sadāśivaḥ
||12||प्रोवाच पार्वतीकांतं प्रभुः प्रीतः पितामहः ॥
भगवन्सर्वकर्ता त्वं सर्वदर्शी सदाशिवः
ajānanniva tvaṃ sarvaṃ māṃ pṛcchasi sanātana ||
yatra kalpāṃtako vahniradhijvālaḥ pratiṣṭhitaḥ
||13||अजानन्निव त्वं सर्वं मां पृच्छसि सनातन ॥
यत्र कल्पांतको वह्निरधिज्वालः प्रतिष्ठितः
tvameva ca mahākālaḥ sarvaṃ vai jñāyate tvayā ||
nātha ye mānavāstatra sadācārāstathā pare
||14||त्वमेव च महाकालः सर्वं वै ज्ञायते त्वया ॥
नाथ ये मानवास्तत्र सदाचारास्तथा परे
nivasaṃti na te martyāḥ surāste vai na saṃśayaḥ ||
labhaṃte ca punaḥ svargaṃ mṛtā vai kālaparyaye
||15||निवसंति न ते मर्त्याः सुरास्ते वै न संशयः ॥
लभंते च पुनः स्वर्गं मृता वै कालपर्यये
vartate ca purī tatra ramyaharmyā suśobhanā ||
yasyāṃ bhāṃti vicitrāṇi harmyāṇi vividhāni ca
||16||वर्तते च पुरी तत्र रम्यहर्म्या सुशोभना ॥
यस्यां भांति विचित्राणि हर्म्याणि विविधानि च
svarṇaśṛṅgāśca prāsādā vihitā viśvakarmaṇā ||
devāḥ saṃti sadā tatra tīrthāni vividhāni ca
||17||स्वर्णशृङ्गाश्च प्रासादा विहिता विश्वकर्मणा ॥
देवाः संति सदा तत्र तीर्थानि विविधानि च
pūrvakalpe sthito'haṃ ca yatra tvaṃ keśavastathā ||
tāmeva ca purīṃ draṣṭuṃ sarve lokā hyavaṃtikām
||18||पूर्वकल्पे स्थितोऽहं च यत्र त्वं केशवस्तथा ॥
तामेव च पुरीं द्रष्टुं सर्वे लोका ह्यवंतिकाम्
tathā devarṣayaḥ siddhā yakṣakiṃnaradānavāḥ ||
ājagmuḥ sthāṇunā sārdhaṃ vedhasā brahmayoninā
||19||तथा देवर्षयः सिद्धा यक्षकिंनरदानवाः ॥
आजग्मुः स्थाणुना सार्धं वेधसा ब्रह्मयोनिना
tathaiva ca varā nāryo devānāmativallabhāḥ ||
samāpetuḥ sahasrāṇi draṣṭumatyadbhutāṃ purīm
||20||तथैव च वरा नार्यो देवानामतिवल्लभाः ॥
समापेतुः सहस्राणि द्रष्टुमत्यद्भुतां पुरीम्
āgatya ca yadā devaḥ saha devairmaheśvaraḥ ||
vīkṣate nagarīṃ ramyāmapaśyadāvṛtāṃ tathā
||21||आगत्य च यदा देवः सह देवैर्महेश्वरः ॥
वीक्षते नगरीं रम्यामपश्यदावृतां तथा
prāsādaiḥ svarṇaśṛṃgāḍhyairmaṇiratnavibhūṣitaiḥ ||
viśvarūpo hi bhagavānrājā viśvaika nāyakaḥ
||22||प्रासादैः स्वर्णशृंगाढ्यैर्मणिरत्नविभूषितैः ॥
विश्वरूपो हि भगवान्राजा विश्वैक नायकः
tatrāste śobhane divye prāsāde maṇibhūṣite ||
sevyamānaḥ suraiḥ siddhairmunividyādharoragaiḥ
||23||तत्रास्ते शोभने दिव्ये प्रासादे मणिभूषिते ॥
सेव्यमानः सुरैः सिद्धैर्मुनिविद्याधरोरगैः
tato maheśaśca pitāmahaśca sametya taṃ viśvapatiṃ nanaṃdatuḥ ||
samarcitau tena yathārhamādarātsahānugāvāgamanaṃ tvapṛcchat
||24||ततो महेशश्च पितामहश्च समेत्य तं विश्वपतिं ननंदतुः ॥
समर्चितौ तेन यथार्हमादरात्सहानुगावागमनं त्वपृच्छत्
kimāgatau vā tridivānmahītalaṃ sahānugāvāśa yakaśca kathyatām ||
tatastu tāvūcaturabjajeśvarau bhavāntare yatra ca tatra nau ratiḥ
||25||किमागतौ वा त्रिदिवान्महीतलं सहानुगावाश यकश्च कथ्यताम् ॥
ततस्तु तावूचतुरब्जजेश्वरौ भवान्तरे यत्र च तत्र नौ रतिः
tvayā vinā naiva surālaye sukhaṃ mahītale vātha rasātale' sti naḥ ||
kadā tvayā kāṃcanaśekharā purī niveśitā veśmavatī vicitritā
||26||त्वया विना नैव सुरालये सुखं महीतले वाथ रसातलेऽ स्ति नः ॥
कदा त्वया कांचनशेखरा पुरी निवेशिता वेश्मवती विचित्रिता
hariruvāca
tvadarthameveśa viśeṣaśālinī sṛṣṭā hi vai sarvaguṇākarā mayā ||
prayaccha viśveśvara cāvayoriha sthānaṃ ca tīrthaṃ pralaye'kṣayaṃ ca
||27||त्वदर्थमेवेश विशेषशालिनी सृष्टा हि वै सर्वगुणाकरा मया ॥
प्रयच्छ विश्वेश्वर चावयोरिह स्थानं च तीर्थं प्रलयेऽक्षयं च
dadāmyabhīṣṭaṃ yuvayorihālayaṃ prajāpate hyuttaratastava sthitiḥ ||
maheśvara tvaṃ vraja dakṣiṇālayaṃ sthānaṃ sudattaṃ yuvayoḥ suśobhanam
||28||ददाम्यभीष्टं युवयोरिहालयं प्रजापते ह्युत्तरतस्तव स्थितिः ॥
महेश्वर त्वं व्रज दक्षिणालयं स्थानं सुदत्तं युवयोः सुशोभनम्
mahākālo hyadhojvālo jagadātmā prabhuḥ sthitaḥ ||
gaṇairaneka sāhasrairādṛtaḥ parameśvaraḥ
||29||महाकालो ह्यधोज्वालो जगदात्मा प्रभुः स्थितः ॥
गणैरनेक साहस्रैरादृतः परमेश्वरः
krīḍārthaṃ nagarī sṛṣṭā sarvabhūtahitaiṣiṇā ||
mayādya yuvayordattā vihāyā'calamātmanaḥ
||30||क्रीडार्थं नगरी सृष्टा सर्वभूतहितैषिणा ॥
मयाद्य युवयोर्दत्ता विहायाऽचलमात्मनः
bhavadbhyāṃ hemaśṛṃ geti yasmācca samudīritā ||
purī kanakaśṛṃgeti loke khyātā bhaviṣyati
||31||भवद्भ्यां हेमशृं गेति यस्माच्च समुदीरिता ॥
पुरी कनकशृंगेति लोके ख्याता भविष्यति
evaṃ kanakaśṛṅgeti prathamaṃ nāma kathyate
||32||एवं कनकशृङ्गेति प्रथमं नाम कथ्यते
japaṃtaśca sthitā yatra brahmaviṣṇumaheśvarāḥ ||
nityaṃ ramaṃti bhaktānāṃ sarvābhīṣṭaphalapradāḥ
||33||जपंतश्च स्थिता यत्र ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥
नित्यं रमंति भक्तानां सर्वाभीष्टफलप्रदाः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye kanakaśṛṅgābhidhānavṛttāṃtavarṇanaṃnāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ || 40 ||