vāmanakuṇḍamahimaviṣṇusahasranāmakathanam
sanatkumāra uvāca
kaṃthaḍeśvara iti khyātaṃ tatra tīrthamanuttamam ||
tatra tīrthe naraḥ snātvā dṛṣṭvā devaṃ maheśvaram
||1||कंथडेश्वर इति ख्यातं तत्र तीर्थमनुत्तमम् ॥
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं महेश्वरम्
mucyate sarvapāpebhyaḥ śuciḥ prayatamānasaḥ ||
vimānaśatasaṃyuktaḥ śivaloke mahīyate
||2||मुच्यते सर्वपापेभ्यः शुचिः प्रयतमानसः ॥
विमानशतसंयुक्तः शिवलोके महीयते
bhuvi puṇyatamaṃ tīrthaṃ sarvapāpaharaṃ param ||
khagartāsaṃgamo yatra gaṃgeśvarasamīpataḥ
||3||भुवि पुण्यतमं तीर्थं सर्वपापहरं परम् ॥
खगर्तासंगमो यत्र गंगेश्वरसमीपतः
mahāpāpaharaṃ puṇyaṃ mahāpuṇyaphalapradam ||
ākāśātpatitā yatra gaṃgā trailokya pāvanī
||4||महापापहरं पुण्यं महापुण्यफलप्रदम् ॥
आकाशात्पतिता यत्र गंगा त्रैलोक्य पावनी
vidhṛtā śirasi sadyo mahādevena śaṃbhunā ||
tasmiṃstīrthe naraḥ snātvā gaṃgeśamavalokayet
||5||विधृता शिरसि सद्यो महादेवेन शंभुना ॥
तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा गंगेशमवलोकयेत्
gaṃgāsnānaphalaṃ prāpya viṣṇu loke mahīyate ||
vīreśvaramanuprāpya tasmiṃstīrthe naro vaset
||6||गंगास्नानफलं प्राप्य विष्णु लोके महीयते ॥
वीरेश्वरमनुप्राप्य तस्मिंस्तीर्थे नरो वसेत्
sarvapāpaviśuddhātmā vīralokamavāpnuyāt ||
tīrthamanyanmahāpuṇyaṃ bhuvi khyātaṃ maharṣibhiḥ
||7||सर्वपापविशुद्धात्मा वीरलोकमवाप्नुयात् ॥
तीर्थमन्यन्महापुण्यं भुवि ख्यातं महर्षिभिः
vāmanakuṇḍeti vikhyātaṃ triṣu lokeṣu viśrutam ||
yasya darśanamātreṇa brahmahatyāṃ vyapohati
||8||वामनकुण्डेति विख्यातं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥
यस्य दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्यां व्यपोहति
manorathaśataṃ prāpya paścādviṣṇu puraṃ vrajet ||
vyāsa uvāca ||
kadā kāle samutpannaṃ vāmanākhyaṃ purā'nagha
||9||मनोरथशतं प्राप्य पश्चाद्विष्णु पुरं व्रजेत् ॥
व्यास उवाच ॥
कदा काले समुत्पन्नं वामनाख्यं पुराऽनघ
tatsarvaṃ śrotumicchāmi tvatto brahmavidāṃ vara ||
sanatkumāra uvāca ||
śṛṇuṣva bho dvijaśreṣṭha kathāṃ pāpaharāṃ parām
||10||तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर ॥
सनत्कुमार उवाच ॥
शृणुष्व भो द्विजश्रेष्ठ कथां पापहरां पराम्
yasya śravaṇamātreṇa sarvapāpātpramucyate ||
daityeṃdrastu purā prokto viṣṇubhaktiparāyaṇaḥ
||11||यस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापात्प्रमुच्यते ॥
दैत्येंद्रस्तु पुरा प्रोक्तो विष्णुभक्तिपरायणः
prahrāda iti vikhyātaḥ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ ||
ācāravijito dharmaḥ satyena vijitā ramā
||12||प्रह्राद इति विख्यातः सर्वधर्मभृतां वरः ॥
आचारविजितो धर्मः सत्येन विजिता रमा
dhairyeṇa ca dhṛtā lokāḥ kṣamayā vidhṛtā mahī ||
gāṃbhīryeṇā'rṇavā divyāḥ śauryeṇa śatruṇā gaṇāḥ
||13||धैर्येण च धृता लोकाः क्षमया विधृता मही ॥
गांभीर्येणाऽर्णवा दिव्याः शौर्येण शत्रुणा गणाः
praśrayeṇābhyāgatāśca jitāstena mahātmanā ||
dakṣiṇābhirjito yajño haviṣā havyavāhanaḥ
||14||प्रश्रयेणाभ्यागताश्च जितास्तेन महात्मना ॥
दक्षिणाभिर्जितो यज्ञो हविषा हव्यवाहनः
śaucā''cāraviśuddhātmā tapasā ca hatā'śubhaḥ ||
dānamānajitā viprā bhojanācchādanā dibhiḥ
||15||शौचाऽऽचारविशुद्धात्मा तपसा च हताऽशुभः ॥
दानमानजिता विप्रा भोजनाच्छादना दिभिः
saṃskāreṇa jitaṃ janma damenā''tmā sanātanaḥ ||
prāṇāyāmajito vāyuryogadhyānajito hariḥ
||16||संस्कारेण जितं जन्म दमेनाऽऽत्मा सनातनः ॥
प्राणायामजितो वायुर्योगध्यानजितो हरिः
īdṛśaśca mahāyogī satyadharma parāyaṇaḥ ||
prahlādena samo dhīro na bhūto na bhaviṣyati
||17||ईदृशश्च महायोगी सत्यधर्म परायणः ॥
प्रह्लादेन समो धीरो न भूतो न भविष्यति
tasya pautraḥ sadācārī balirityabhidhīyate ||
tasya pālayataḥ samyakprajāḥ samyagvivardhitāḥ
||18||तस्य पौत्रः सदाचारी बलिरित्यभिधीयते ॥
तस्य पालयतः सम्यक्प्रजाः सम्यग्विवर्धिताः
nālpāyurna jaḍo mūrkho na rogī na ca matsarī ||
aputro dravyahīnaśca ko'pi nā'sti mahītale
||19||नाल्पायुर्न जडो मूर्खो न रोगी न च मत्सरी ॥
अपुत्रो द्रव्यहीनश्च कोऽपि नाऽस्ति महीतले
mahārājo mahīpālo yajvā vipuladakṣiṇaḥ ||
saptadvīpavatī tena pālitā vasudhā sadā
||20||महाराजो महीपालो यज्वा विपुलदक्षिणः ॥
सप्तद्वीपवती तेन पालिता वसुधा सदा
ekadā ca samāsīne sabhāmadhye varāsane ||
jaya śabde vartamāne gaṃdharvā lalitaṃ jaguḥ
||21||एकदा च समासीने सभामध्ये वरासने ॥
जय शब्दे वर्तमाने गंधर्वा ललितं जगुः
vādyamāneṣu vādyeṣu nanṛtuścā'psarogaṇāḥ ||
kathāyāṃ kathyamānāyāṃ śubhāyāṃ ca vicakṣaṇaiḥ
||22||वाद्यमानेषु वाद्येषु ननृतुश्चाऽप्सरोगणाः ॥
कथायां कथ्यमानायां शुभायां च विचक्षणैः
sūtā vaitālikāḥ siddhāścāraṇāśca bahuśrutāḥ ||
ṛṣayaśca samāyātāstatraiva dvijasattama
||23||सूता वैतालिकाः सिद्धाश्चारणाश्च बहुश्रुताः ॥
ऋषयश्च समायातास्तत्रैव द्विजसत्तम
sundopasundatuhuṃḍādyā mahiṣāsurakolbaṇāḥ ||
śumbhaniśumbhadhūmrākṣakālakeyāśca dānavāḥ
||24||सुन्दोपसुन्दतुहुंडाद्या महिषासुरकोल्बणाः ॥
शुम्भनिशुम्भधूम्राक्षकालकेयाश्च दानवाः
kālanemiśca vikrāṃto daurhṛdo mūṣako yamaḥ ||
nikumbhaḥ kumbhaviśaṭho hyandhakaśca mahābalaḥ
||25||कालनेमिश्च विक्रांतो दौर्हृदो मूषको यमः ॥
निकुम्भः कुम्भविशठो ह्यन्धकश्च महाबलः
śaṃkho jalaṃdharo raudro vātāpī ca balādhikaḥ ||
sarvajidviśvahaṃtā ca kāmacārī halāyudhaḥ
||26||शंखो जलंधरो रौद्रो वातापी च बलाधिकः ॥
सर्वजिद्विश्वहंता च कामचारी हलायुधः
ete cā'nye ca bahavo danuvaṃśavi vardhanāḥ ||
upāsāṃcakrire tatra balirājamakalmaṣam
||27||एते चाऽन्ये च बहवो दनुवंशवि वर्धनाः ॥
उपासांचक्रिरे तत्र बलिराजमकल्मषम्
siddhā nāgāśca yakṣāśca kinnarāḥ kiṃpuruṣāstathā ||
khecarā bhūcarā bālā rākṣasāścaiva dāruṇāḥ
||28||सिद्धा नागाश्च यक्षाश्च किन्नराः किंपुरुषास्तथा ॥
खेचरा भूचरा बाला राक्षसाश्चैव दारुणाः
ete cā'nye ca bahavo rājānaṃ paryupāsata ||
tatra sabhā mahādivyā śuśubhe ca dvijottama
||29||एते चाऽन्ये च बहवो राजानं पर्युपासत ॥
तत्र सभा महादिव्या शुशुभे च द्विजोत्तम
grahairujvalitaiḥ kīrṇo śaradīva nabhaḥsthalam ||
tatsabhāyāṃ samāsīno rarāja balirāṭ tathā
||30||ग्रहैरुज्वलितैः कीर्णो शरदीव नभःस्थलम् ॥
तत्सभायां समासीनो रराज बलिराट् तथा
marudbhiriva saṃvīto vāsavo divi devataiḥ ||
ekadā ca sabhāmadhye nārado devadarśanaḥ
||31||मरुद्भिरिव संवीतो वासवो दिवि देवतैः ॥
एकदा च सभामध्ये नारदो देवदर्शनः
āgatasteṣu sarveṣu dānaveṣu sthiteṣu ca ||
dṛṣṭvā tamāgataṃ sarve hyuttasthurditinaṃdanāḥ
||32||आगतस्तेषु सर्वेषु दानवेषु स्थितेषु च ॥
दृष्ट्वा तमागतं सर्वे ह्युत्तस्थुर्दितिनंदनाः
vavandire sarvaśastu balinā kiṃnarotta mam ||
sakṛtya cāsanaṃ dattvā papraccha kuśalaṃ nṛpaḥ
||33||ववन्दिरे सर्वशस्तु बलिना किंनरोत्त मम् ॥
सकृत्य चासनं दत्त्वा पप्रच्छ कुशलं नृपः
kṛtvā''tithyaṃ samāsīno nāradaḥ prāha sattamaḥ ||
meghagaṃbhīrayā vācā baliṃ prāharṣisa ttamaḥ
||34||कृत्वाऽऽतिथ्यं समासीनो नारदः प्राह सत्तमः ॥
मेघगंभीरया वाचा बलिं प्राहर्षिस त्तमः
nārada uvāca
śrūyatāṃ ditijaśreṣṭha gato'haṃ vṛṣamaṃdire ||
tatra devasabhā ramyā divyā'bhiprāyasaṃyutā ||
tatra devāḥ sagaṃdharvāḥ puraṃdarapurogamāḥ
||35||श्रूयतां दितिजश्रेष्ठ गतोऽहं वृषमंदिरे ॥
तत्र देवसभा रम्या दिव्याऽभिप्रायसंयुता ॥
तत्र देवाः सगंधर्वाः पुरंदरपुरोगमाः
samāsīnāḥ kathāṃ puṇyāṃ kathayaṃti parasparam ||
tatra daityakathāṃ śubhrāṃ mayā khyātāṃ na sehire
||36||समासीनाः कथां पुण्यां कथयंति परस्परम् ॥
तत्र दैत्यकथां शुभ्रां मया ख्यातां न सेहिरे
hiraṇyakaśipurdaityaḥ purā''sīcca prajāpatiḥ ||
trailokyavijayī netā yeneyaṃ vasudhā jitā
||37||हिरण्यकशिपुर्दैत्यः पुराऽऽसीच्च प्रजापतिः ॥
त्रैलोक्यविजयी नेता येनेयं वसुधा जिता
sarvalokaṃ vaśīkṛtya bubhuje ca vasundharām ||
atīva tejaḥsaṃpanno mahābalaparākramaḥ
||38||सर्वलोकं वशीकृत्य बुभुजे च वसुन्धराम् ॥
अतीव तेजःसंपन्नो महाबलपराक्रमः
vaśī sarvatragaḥ kāmī nṛsiṃhena nipātitaḥ ||
baliṃ kiyadbalaṃ loke nārada tva praśaṃsasi
||39||वशी सर्वत्रगः कामी नृसिंहेन निपातितः ॥
बलिं कियद्बलं लोके नारद त्व प्रशंससि
iti māṃ dharṣayitvā ca biḍaujā lokasaṃgrahī ||
bahudhā vādayanvādānkaṭukāndānavottama
||40||इति मां धर्षयित्वा च बिडौजा लोकसंग्रही ॥
बहुधा वादयन्वादान्कटुकान्दानवोत्तम
tasmāttvaṃ dānavaśreṣṭha pitṛparyāgatāṃ mahīm ||
vijitya sārvabhaumatvaṃ labhasva vasudhādhipa
||41||तस्मात्त्वं दानवश्रेष्ठ पितृपर्यागतां महीम् ॥
विजित्य सार्वभौमत्वं लभस्व वसुधाधिप
kiyadbaladhṛtā nūnaṃ devāśca danujottama ||
palāyanaparā dāṃtā sadaiva raṇabhīravaḥ
||42||कियद्बलधृता नूनं देवाश्च दनुजोत्तम ॥
पलायनपरा दांता सदैव रणभीरवः
mama vākyaparo bhūtvā trailokyādhipatirbhava ||
nāradasya vacaḥ śrutvā valirvairocanistadā
||43||मम वाक्यपरो भूत्वा त्रैलोक्याधिपतिर्भव ॥
नारदस्य वचः श्रुत्वा वलिर्वैरोचनिस्तदा
cakāra kopamatulaṃ trailokyavijaye dvija ||
maṃtrayitvā'surānsarvānsarvadaityajaneśvaraḥ
||44||चकार कोपमतुलं त्रैलोक्यविजये द्विज ॥
मंत्रयित्वाऽसुरान्सर्वान्सर्वदैत्यजनेश्वरः
saṃgrāmamakarottīvraṃ vāsavena balīyasā ||
jitvā ca sakalāldevānvaśīcakre savāsavān
||45||संग्राममकरोत्तीव्रं वासवेन बलीयसा ॥
जित्वा च सकलाल्देवान्वशीचक्रे सवासवान्
sarvalokeśvaro jāto balirvairocano'suraḥ ||
hatādhikārāstridaśā bhraṣṭarājyāḥ parājitāḥ
||46||सर्वलोकेश्वरो जातो बलिर्वैरोचनोऽसुरः ॥
हताधिकारास्त्रिदशा भ्रष्टराज्याः पराजिताः
vicaraṃti yathā martyāstena devagaṇā bhuvi ||
kiṃcitkālaṃ samāsādya brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ
||47||विचरंति यथा मर्त्यास्तेन देवगणा भुवि ॥
किंचित्कालं समासाद्य ब्रह्माणं शरणं ययुः
bho brahmanbalinā bhraṣṭā devalokātparaṃtapa ||
kiṃ kurmaḥ kva ca gacchāmaḥ kamupā yaṃ carāmahe
||48||भो ब्रह्मन्बलिना भ्रष्टा देवलोकात्परंतप ॥
किं कुर्मः क्व च गच्छामः कमुपा यं चरामहे
brahmovāca
śrūyatāṃ bhoḥ suraśreṣṭhā yuṣmākaṃ sādhanaṃ param ||
yūyaṃ yāta purīṃ ramyāṃ padmāvatīmama rottamāḥ
||49||श्रूयतां भोः सुरश्रेष्ठा युष्माकं साधनं परम् ॥
यूयं यात पुरीं रम्यां पद्मावतीमम रोत्तमाः
tatra tīrthavaraṃ śreṣṭhaṃ nāmnā cottaramānasam ||
yatrā'ṣṭasiddhidā khyātā mahāsiddhipradā nṛṇām
||50||तत्र तीर्थवरं श्रेष्ठं नाम्ना चोत्तरमानसम् ॥
यत्राऽष्टसिद्धिदा ख्याता महासिद्धिप्रदा नृणाम्
nidhayaśca navaivāpi tatra tiṣṭhaṃti sattama ||
tasyaiva dakṣiṇe bhāge viṣṇutīrthamanuttamam
||51||निधयश्च नवैवापि तत्र तिष्ठंति सत्तम ॥
तस्यैव दक्षिणे भागे विष्णुतीर्थमनुत्तमम्
tatra snātvā naraḥ paśyetsiddheśvarīṃ susiddhidām ||
ṛddhisiddhiparobhūtvā viṣṇu loke mahīyate
||52||तत्र स्नात्वा नरः पश्येत्सिद्धेश्वरीं सुसिद्धिदाम् ॥
ऋद्धिसिद्धिपरोभूत्वा विष्णु लोके महीयते
āśvinasya site pakṣe daśamyāṃ divase tathā ||
aṣṭasiddhiśamīdeśe gaṇeśvaraṃ prapūjayet
||53||आश्विनस्य सिते पक्षे दशम्यां दिवसे तथा ॥
अष्टसिद्धिशमीदेशे गणेश्वरं प्रपूजयेत्
vijayī sarvalokeṣu jāya te nātra saṃśayaḥ ||
śamīmūlasthitaṃ nityamṛddhisiddhivarapradam
||54||विजयी सर्वलोकेषु जाय ते नात्र संशयः ॥
शमीमूलस्थितं नित्यमृद्धिसिद्धिवरप्रदम्
pūjayedvai naro nityaṃ gaṇeśaṃ sarvakāmadam ||
sarvakāmavaraṃ labdhvā putravāndhanavānbhavet
||55||पूजयेद्वै नरो नित्यं गणेशं सर्वकामदम् ॥
सर्वकामवरं लब्ध्वा पुत्रवान्धनवान्भवेत्
tasmātsarvaprayatnena mahākālavanaṃ vrajet ||
yatra viṣṇusarastīrthaṃ tatra gacchata māciram
||56||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन महाकालवनं व्रजेत् ॥
यत्र विष्णुसरस्तीर्थं तत्र गच्छत माचिरम्
upāsanāṃ suraśreṣṭhā viṣṇoratu letejasaḥ ||
kurudhvaṃ sarvabhītibhyastrātā sa syātsurottamāḥ
||57||उपासनां सुरश्रेष्ठा विष्णोरतु लेतेजसः ॥
कुरुध्वं सर्वभीतिभ्यस्त्राता स स्यात्सुरोत्तमाः
iti śrutvā vacastasya brahmaṇaḥ śaṃsitātmanaḥ ||
mahākālavane prāptā devāste kāryasādhakāḥ
||58||इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः शंसितात्मनः ॥
महाकालवने प्राप्ता देवास्ते कार्यसाधकाः
atrā''gātya śucībhūya snānadānādikarmabhiḥ ||
upāsāṃcakrire siddhā viṣṇubhaktiparāyaṇāḥ
||59||अत्राऽऽगात्य शुचीभूय स्नानदानादिकर्मभिः ॥
उपासांचक्रिरे सिद्धा विष्णुभक्तिपरायणाः
brahmāṇamatha te sarve papracchurvidhimādarāt ||
upāsanāyā devasya devāḥ śakrapurogamāḥ
||60||ब्रह्माणमथ ते सर्वे पप्रच्छुर्विधिमादरात् ॥
उपासनाया देवस्य देवाः शक्रपुरोगमाः
devā ūcuḥ
brahmankena prakāreṇa viṣṇubhaktiḥ parā bhavet ||
tatsarvaṃ śrotu micchāmastvatto brahmavidāṃ vara
||61||ब्रह्मन्केन प्रकारेण विष्णुभक्तिः परा भवेत् ॥
तत्सर्वं श्रोतु मिच्छामस्त्वत्तो ब्रह्मविदां वर
brahmovāca
śrūyatāṃ bhoḥ suraśreṣṭhā viṣṇubhaktimanuttamām ||
śuklāṃbaradharaṃ devaṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam
||62||श्रूयतां भोः सुरश्रेष्ठा विष्णुभक्तिमनुत्तमाम् ॥
शुक्लांबरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम्
prasannavadanaṃ dhyāyetsarvavighnopaśāṃtaye ||
lābhasteṣāṃ jayasteṣāṃ kutasteṣāṃ parājayaḥ
||63||प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशांतये ॥
लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः
yeṣāmiṃdīvaraśyāmo hṛdayastho janārdanaḥ ||
abhīpsitārthasiddhyarthaṃ pūjyate yaḥ surairapi
||64||येषामिंदीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः ॥
अभीप्सितार्थसिद्ध्यर्थं पूज्यते यः सुरैरपि
sarvavighnaharastasmai gaṇādhipataye namaḥ ||
kalpādau sṛṣṭikāmena preritohaṃ ca śauriṇā
||65||सर्वविघ्नहरस्तस्मै गणाधिपतये नमः ॥
कल्पादौ सृष्टिकामेन प्रेरितोहं च शौरिणा
na śakto vai prajāḥ kartuṃ viṣṇudhyānaparāyaṇaḥ ||
etasminnaṃtare sadyo mārkaṇḍeyo mahāṛṣiḥ
||66||न शक्तो वै प्रजाः कर्तुं विष्णुध्यानपरायणः ॥
एतस्मिन्नंतरे सद्यो मार्कण्डेयो महाऋषिः
sarvasiddheśvaro dāṃto dīrghāyurvijiteṃdriyaḥ ||
mayā dṛṣṭo 'tha gatvā taṃ tadāhaṃ samupasthitaḥ ||
tataḥ praphullanayanau satkṛtya cetaretaram
||67||सर्वसिद्धेश्वरो दांतो दीर्घायुर्विजितेंद्रियः ॥
मया दृष्टो ऽथ गत्वा तं तदाहं समुपस्थितः ॥
ततः प्रफुल्लनयनौ सत्कृत्य चेतरेतरम्
pṛcchamānau paraṃ svāsthyaṃ sukhāsīnau surottamāḥ ||
tadā mayā sa pṛṣṭo vai mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ
||68||पृच्छमानौ परं स्वास्थ्यं सुखासीनौ सुरोत्तमाः ॥
तदा मया स पृष्टो वै मार्कण्डेयो महामुनिः
bhagavankena prakāreṇa prajā me'nāmayā bhavet ||
tatsarvaṃ śrotumicchāmi bhagavanmunivaṃdita
||69||भगवन्केन प्रकारेण प्रजा मेऽनामया भवेत् ॥
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि भगवन्मुनिवंदित
śrīmārkaṇḍeya uvāca
viṣṇubhaktiḥ parā nityā sarvārtiduḥkhanāśinī ||
sarvapāpaharā puṇyā sarvasukhapradāyinī
||70||विष्णुभक्तिः परा नित्या सर्वार्तिदुःखनाशिनी ॥
सर्वपापहरा पुण्या सर्वसुखप्रदायिनी
eṣā brāhmī mahāvidyā na deyā yasya kasyacit ||
kṛtaghnāya hyaśiṣyāya nāstikāyānṛtāya ca
||71||एषा ब्राह्मी महाविद्या न देया यस्य कस्यचित् ॥
कृतघ्नाय ह्यशिष्याय नास्तिकायानृताय च
īrṣyakāya ca rūkṣāya kāmikāya kadācana ||
tadgataṃ sarvaṃ vighraṃti yattaddharmaṃ sanātanam
||72||ईर्ष्यकाय च रूक्षाय कामिकाय कदाचन ॥
तद्गतं सर्वं विघ्रंति यत्तद्धर्मं सनातनम्
etadguhyatamaṃ śāstraṃ sarvapāpapraṇāśanam ||
pavitraṃ ca pavitrāṇāṃ pāvanānāṃ ca pāvanam
||73||एतद्गुह्यतमं शास्त्रं सर्वपापप्रणाशनम् ॥
पवित्रं च पवित्राणां पावनानां च पावनम्
viṣṇornāmasahasraṃ ca viṣṇubhaktikaraṃ śubham ||
sarvasiddhikaraṃ nṛṇāṃ bhuktimuktipradaṃ śubham
||74||विष्णोर्नामसहस्रं च विष्णुभक्तिकरं शुभम् ॥
सर्वसिद्धिकरं नृणां भुक्तिमुक्तिप्रदं शुभम्
oṃ asya śrīviṣṇusahasranāmastotramaṃtrasya mārkaṃḍeya ṛṣiḥ viṣṇurdevatā anuṣṭupcchaṃdaḥ sarvakāmāvātyarthe jape viniyogaḥ ||
atha dhyānam ||
sajalajaladanīlaṃ darśitodāraśīlaṃ karataladhṛtaśailaṃ veṇuvādye rasālam ||
vrajajana kulapālaṃ kāminīkelilolaṃ taruṇatulasimālaṃ naumi gopālabālam
||75||ॐ अस्य श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रमंत्रस्य मार्कंडेय ऋषिः विष्णुर्देवता अनुष्टुप्च्छंदः सर्वकामावात्यर्थे जपे विनियोगः ॥
अथ ध्यानम् ॥
सजलजलदनीलं दर्शितोदारशीलं करतलधृतशैलं वेणुवाद्ये रसालम् ॥
व्रजजन कुलपालं कामिनीकेलिलोलं तरुणतुलसिमालं नौमि गोपालबालम्
oṃviśvaṃ viṣṇurhaṣīkeśaḥ sarvātmā sarvabhāvanaḥ ||
sarvagaḥ śarvarīnātho bhūtagrāmā''śayāśayaḥ
||76||ॐविश्वं विष्णुर्हषीकेशः सर्वात्मा सर्वभावनः ॥
सर्वगः शर्वरीनाथो भूतग्रामाऽऽशयाशयः
anādinidhano devaḥ sarvajñaḥ sarvasaṃbhavaḥ ||
sarvavyāpī jagaddhātā sarvaśaktidharo'naghaḥ ||
jagadbījaṃ jagatsraṣṭā jagadīśo jagatpatiḥ ||
jagadgururjagannātho jagaddhātā jaganmayaḥ
||78||अनादिनिधनो देवः सर्वज्ञः सर्वसंभवः ॥
सर्वव्यापी जगद्धाता सर्वशक्तिधरोऽनघः ॥
जगद्बीजं जगत्स्रष्टा जगदीशो जगत्पतिः ॥
जगद्गुरुर्जगन्नाथो जगद्धाता जगन्मयः
sarvā''kṛtidharaḥ sarvaviśvarūpī janārdanaḥ ||
ajanmā śāśvato nityo viśvādhā ro vibhuḥ prabhuḥ
||79||सर्वाऽऽकृतिधरः सर्वविश्वरूपी जनार्दनः ॥
अजन्मा शाश्वतो नित्यो विश्वाधा रो विभुः प्रभुः
bahurūpaikarūpaśca sarvarūpadharo haraḥ ||
kālāgniprabhavo vāyuḥ pralayāṃtakaro'kṣayaḥ
||80||बहुरूपैकरूपश्च सर्वरूपधरो हरः ॥
कालाग्निप्रभवो वायुः प्रलयांतकरोऽक्षयः
mahārṇavo mahāmegho jalabudbudasaṃ bhavaḥ ||
saṃskṛto vikṛto matsyo mahāmatsyastimiṃgilaḥ
||81||महार्णवो महामेघो जलबुद्बुदसं भवः ॥
संस्कृतो विकृतो मत्स्यो महामत्स्यस्तिमिंगिलः
anaṃto vāsukiḥ śeṣo varāho dharaṇīdharaḥ ||
payaḥkṣīravivekāḍhyo haṃso hema giristhitaḥ
||82||अनंतो वासुकिः शेषो वराहो धरणीधरः ॥
पयःक्षीरविवेकाढ्यो हंसो हेम गिरिस्थितः
hayagrīvo viśālākṣo hayakarṇo hayākṛtiḥ ||
maṃthano ratnahārī ca kūrmo dharadharādharaḥ
||83||हयग्रीवो विशालाक्षो हयकर्णो हयाकृतिः ॥
मंथनो रत्नहारी च कूर्मो धरधराधरः
vinidro nidrito naṃdī sunaṃdo naṃdanapriyaḥ ||
nābhinālamṛṇālī ca svayaṃbhūścaturānanaḥ
||84||विनिद्रो निद्रितो नंदी सुनंदो नंदनप्रियः ॥
नाभिनालमृणाली च स्वयंभूश्चतुराननः
prajāpatiparo dakṣaḥ sṛṣṭikartā prajākaraḥ ||
marīciḥ kaśyapo dakṣaḥ surāsurā guruḥ kaviḥ
||85||प्रजापतिपरो दक्षः सृष्टिकर्ता प्रजाकरः ॥
मरीचिः कश्यपो दक्षः सुरासुरा गुरुः कविः
vāmano vāmamārgī ca vāmakarmā bṛhadvapuḥ ||
trailokyakramaṇo dīpo baliyajñavināśanaḥ
||86||वामनो वाममार्गी च वामकर्मा बृहद्वपुः ॥
त्रैलोक्यक्रमणो दीपो बलियज्ञविनाशनः
yajñahartā yajñakartā yajñeśo yajñabhugvibhuḥ ||
sahasrāṃśurbhago bhānurvivasvānraviraṃśumān
||87||यज्ञहर्ता यज्ञकर्ता यज्ञेशो यज्ञभुग्विभुः ॥
सहस्रांशुर्भगो भानुर्विवस्वान्रविरंशुमान्
tigmatejāścālpatejāḥ karmasākṣī manuryamaḥ ||
devarājaḥ surapatirdānavāriḥ śacī patiḥ
||88||तिग्मतेजाश्चाल्पतेजाः कर्मसाक्षी मनुर्यमः ॥
देवराजः सुरपतिर्दानवारिः शची पतिः
agnirvāyusakho vahnirvaruṇo yādasāṃ patiḥ ||
nairṛto nādano'nādī rakṣayakṣodhanādhipaḥ
||89||अग्निर्वायुसखो वह्निर्वरुणो यादसां पतिः ॥
नैर्ऋतो नादनोऽनादी रक्षयक्षोधनाधिपः
kubero vittavānvego vasupālo vilāsakṛt ||
amṛtasravaṇaḥ somaḥ somapānakaraḥ sudhīḥ
||90||कुबेरो वित्तवान्वेगो वसुपालो विलासकृत् ॥
अमृतस्रवणः सोमः सोमपानकरः सुधीः
sarvauṣadhikaraḥ śrīmānniśākaradivākaraḥ ||
viṣārirviṣahartā ca viṣakaṃṭhadharo giriḥ
||91||सर्वौषधिकरः श्रीमान्निशाकरदिवाकरः ॥
विषारिर्विषहर्ता च विषकंठधरो गिरिः
nīlakaṃṭho vṛṣī rudro bhālacaṃdro hyumāpatiḥ ||
śivaḥ śāṃto vaśī vīro dhyānī mānī ca mānadaḥ
||92||नीलकंठो वृषी रुद्रो भालचंद्रो ह्युमापतिः ॥
शिवः शांतो वशी वीरो ध्यानी मानी च मानदः
kṛmikīṭo mṛgavyādho mṛgahā mṛgalāñchanaḥ ||
baṭuko bhairavo bālaḥ kapālī daṃḍavigrahaḥ
||93||कृमिकीटो मृगव्याधो मृगहा मृगलाञ्छनः ॥
बटुको भैरवो बालः कपाली दंडविग्रहः
smaśānavāsī māṃsāśī duṣṭanāśī varāṃtakṛt ||
yoginītrāsako yogī dhyā nastho dhyānavāsanaḥ
||94||स्मशानवासी मांसाशी दुष्टनाशी वरांतकृत् ॥
योगिनीत्रासको योगी ध्या नस्थो ध्यानवासनः
senānīḥ senadeḥ skaṃdo mahākālo gaṇādhipaḥ ||
ādidevo gaṇapatirvighnahā vighnanāśanaḥ
||95||सेनानीः सेनदेः स्कंदो महाकालो गणाधिपः ॥
आदिदेवो गणपतिर्विघ्नहा विघ्ननाशनः
ṛddhisiddhiprado daṃtī bhālacandro gajānanaḥ ||
nṛsiṃha ugradaṃṣṭraśca nakhī dānavanāśakṛt
||96||ऋद्धिसिद्धिप्रदो दंती भालचन्द्रो गजाननः ॥
नृसिंह उग्रदंष्ट्रश्च नखी दानवनाशकृत्
prahrādapoṣakartā ca sarvadaityajaneśvaraḥ ||
śalabhaḥ sāgaraḥ sākṣī kalpa kalpakaḥ
||97||प्रह्रादपोषकर्ता च सर्वदैत्यजनेश्वरः ॥
शलभः सागरः साक्षी कल्प कल्पकः
hemado hemabhāgīca himakartā himācalaḥ ||
bhūdharo bhūmido meruḥ kailāsaśikharo giriḥ
||98||हेमदो हेमभागीच हिमकर्ता हिमाचलः ॥
भूधरो भूमिदो मेरुः कैलासशिखरो गिरिः
lokālokāṃtaro lokī vilokī bhuvaneśvaraḥ ||
dikpālo dikpatirdivyo divyakāyo jiteṃdriyaḥ
||99||लोकालोकांतरो लोकी विलोकी भुवनेश्वरः ॥
दिक्पालो दिक्पतिर्दिव्यो दिव्यकायो जितेंद्रियः
virūpo rūpavānrāgī nṛtyagītaviśāradaḥ ||
hāhā hūhūścitraratho deva rṣirnāradaḥ sakhā
||100||विरूपो रूपवान्रागी नृत्यगीतविशारदः ॥
हाहा हूहूश्चित्ररथो देव र्षिर्नारदः सखा
viśvedevāḥ sādhyadevā dhṛtāśīśca calo'calaḥ ||
kapilo jalpako vādī datto haihayasaṃgharāṭ
||1||विश्वेदेवाः साध्यदेवा धृताशीश्च चलोऽचलः ॥
कपिलो जल्पको वादी दत्तो हैहयसंघराट्
vasiṣṭho vāmadevaśca saptarṣipravaro bhṛguḥ ||
jāmadagnyo mahāvīraḥ kṣatriyāṃ'takaro hyṛṣiḥ
||2||वसिष्ठो वामदेवश्च सप्तर्षिप्रवरो भृगुः ॥
जामदग्न्यो महावीरः क्षत्रियांऽतकरो ह्यृषिः
hiraṇyakaśipuścaiva hiraṇyākṣo harapriyaḥ ||
agastiḥ pulaho dakṣaḥ paula styo rāvaṇo ghaṭaḥ
||3||हिरण्यकशिपुश्चैव हिरण्याक्षो हरप्रियः ॥
अगस्तिः पुलहो दक्षः पौल स्त्यो रावणो घटः
devāristāpasastāpī vibhīṣaṇaharipriyaḥ ||
tejasvī tejadastejī īśo rājapatiḥ prabhuḥ
||4||देवारिस्तापसस्तापी विभीषणहरिप्रियः ॥
तेजस्वी तेजदस्तेजी ईशो राजपतिः प्रभुः
dāśarathī rāghavo rāmo raghuvaṃśa vivardhanaḥ ||
sītāpatiḥ patiḥ śrīmānbrahmaṇyo bhaktavatsalaḥ
||5||दाशरथी राघवो रामो रघुवंश विवर्धनः ॥
सीतापतिः पतिः श्रीमान्ब्रह्मण्यो भक्तवत्सलः
sannaddhaḥ kavacī khaḍgī cīravāsā digaṃbaraḥ ||
kirīṭī kuḍalī cāpī śaṃkhacakrī gadādharaḥ
||6||सन्नद्धः कवची खड्गी चीरवासा दिगंबरः ॥
किरीटी कुडली चापी शंखचक्री गदाधरः
kausalyānaṃdanodāro bhūmiśāyī guhapriyaḥ ||
saumitro bharato bālaḥ śatrughno bharatā'grajaḥ
||7||कौसल्यानंदनोदारो भूमिशायी गुहप्रियः ॥
सौमित्रो भरतो बालः शत्रुघ्नो भरताऽग्रजः
lakṣmaṇaḥ paravīraghnaḥ strīsahāyaḥ kapīśvaraḥ ||
hanumānṛkṣarājaśca sugrīvo vālināśanaḥ
||8||लक्ष्मणः परवीरघ्नः स्त्रीसहायः कपीश्वरः ॥
हनुमानृक्षराजश्च सुग्रीवो वालिनाशनः
dūtapriyo dūtakārī hyaṃgado gadatāṃ varaḥ ||
vanadhvaṃsī vanī vego vānaradhvaja lāṃgulī
||9||दूतप्रियो दूतकारी ह्यंगदो गदतां वरः ॥
वनध्वंसी वनी वेगो वानरध्वज लांगुली
ravidaṃṣṭrī ca laṃkāhā hāhākāro varapradaḥ ||
bhavaseturmahāseturbaddhasetū rameśvaraḥ
||110||रविदंष्ट्री च लंकाहा हाहाकारो वरप्रदः ॥
भवसेतुर्महासेतुर्बद्धसेतू रमेश्वरः
jānakīvallabhaḥ kāmī kirīṭī kuṇḍalī khagī ||
puṇḍarīkaviśālākṣo mahābāhurghanākṛtiḥ
||11||जानकीवल्लभः कामी किरीटी कुण्डली खगी ॥
पुण्डरीकविशालाक्षो महाबाहुर्घनाकृतिः
caṃcalaścapalaḥ kāmī vāmī vāmāṃgavatsalaḥ ||
strīpriyaḥ strīparaḥ straiṇaḥ striyo vāmāṃgavāsakaḥ
||12||चंचलश्चपलः कामी वामी वामांगवत्सलः ॥
स्त्रीप्रियः स्त्रीपरः स्त्रैणः स्त्रियो वामांगवासकः
jitavairī jitakāmo jitakrodho jiteṃdriyaḥ ||
śāṃto dāṃto dayārāmo hyekastrīvratadhārakaḥ
||13||जितवैरी जितकामो जितक्रोधो जितेंद्रियः ॥
शांतो दांतो दयारामो ह्येकस्त्रीव्रतधारकः
sāttvikaḥ sattvasaṃsthāno madahā krodhahā kharaḥ ||
bahurākṣasa saṃvītaḥ sarvarākṣasanāśakṛt
||14||सात्त्विकः सत्त्वसंस्थानो मदहा क्रोधहा खरः ॥
बहुराक्षस संवीतः सर्वराक्षसनाशकृत्
rāvaṇārī raṇakṣudra daśamastakacchedakaḥ ||
rājyakārī yajñakārī dātā bhoktā tapodhanaḥ
||15||रावणारी रणक्षुद्र दशमस्तकच्छेदकः ॥
राज्यकारी यज्ञकारी दाता भोक्ता तपोधनः
ayodhyādhipatiḥ kāṃto vaikuṃṭho'kuṃṭhavigrahaḥ ||
satyavrato vratī śūrastapī satyaphalapradaḥ
||16||अयोध्याधिपतिः कांतो वैकुंठोऽकुंठविग्रहः ॥
सत्यव्रतो व्रती शूरस्तपी सत्यफलप्रदः
sarvasākṣīḥ sarvagaśca sarvaprāṇaharo'vyayaḥ ||
prāṇaścāthāpyapānaśca vyānodānaḥ samānataḥ
||17||सर्वसाक्षीः सर्वगश्च सर्वप्राणहरोऽव्ययः ॥
प्राणश्चाथाप्यपानश्च व्यानोदानः समानतः
nāgaḥ kṛkalaḥ kūrmaśca devadatto dhanaṃjayaḥ ||
sarvaprāṇavido vyāpī yogadhārakadhārakaḥ
||18||नागः कृकलः कूर्मश्च देवदत्तो धनंजयः ॥
सर्वप्राणविदो व्यापी योगधारकधारकः
tattvavittattvadastattvī sarvatattvaviśāradaḥ ||
dhyānastho dhyānaśālī ca manasvī yogavittamaḥ
||19||तत्त्ववित्तत्त्वदस्तत्त्वी सर्वतत्त्वविशारदः ॥
ध्यानस्थो ध्यानशाली च मनस्वी योगवित्तमः
brahmajño brahmado bahmajñātā ca brahmasaṃbhavaḥ ||
adhyātmavidvido dīpo jyotīrūpo niraṃjanaḥ
||120||ब्रह्मज्ञो ब्रह्मदो बह्मज्ञाता च ब्रह्मसंभवः ॥
अध्यात्मविद्विदो दीपो ज्योतीरूपो निरंजनः
jñānado'jñānahā jñānī guruḥ śiṣyopadeśakaḥ ||
suśiṣyaḥ śikṣitaḥ śālī śiṣyaśikṣāviśāradaḥ
||21||ज्ञानदोऽज्ञानहा ज्ञानी गुरुः शिष्योपदेशकः ॥
सुशिष्यः शिक्षितः शाली शिष्यशिक्षाविशारदः
maṃtrado maṃtrahā maṃtrī taṃtrī tantrajanapriyaḥ ||
sanmaṃtro mantravinmantrī yantramantraikabhaṃjanaḥ
||22||मंत्रदो मंत्रहा मंत्री तंत्री तन्त्रजनप्रियः ॥
सन्मंत्रो मन्त्रविन्मन्त्री यन्त्रमन्त्रैकभंजनः
māraṇo mohano mohī staṃbhoccāṭanakṛtkhalaḥ ||
bahumāyo vimāyaśca mahāmāyāvimohakaḥ
||23||मारणो मोहनो मोही स्तंभोच्चाटनकृत्खलः ॥
बहुमायो विमायश्च महामायाविमोहकः
mokṣado baṃdhako baṃdī hyākarṣaṇavikarṣaṇaḥ ||
hrīṃkāro bījarūpī ca klīṃkāraḥ kīlakādhipaḥ
||24||मोक्षदो बंधको बंदी ह्याकर्षणविकर्षणः ॥
ह्रींकारो बीजरूपी च क्लींकारः कीलकाधिपः
sauṃkāra śaktimāñcchaktiḥ sarvaśaktidharo dharaḥ ||
akārokāra oṃkāraśchaṃdogāyatrasambhavaḥ
||25||सौंकार शक्तिमाञ्च्छक्तिः सर्वशक्तिधरो धरः ॥
अकारोकार ओंकारश्छंदोगायत्रसम्भवः
vedo vedavido vedī vedā'dhyāyī sadāśivaḥ ||
ṛgyajuḥsāmātharveśaḥ sāmagānakaro'karī
||26||वेदो वेदविदो वेदी वेदाऽध्यायी सदाशिवः ॥
ऋग्यजुःसामाथर्वेशः सामगानकरोऽकरी
tripado bahupādī ca śatapathaḥ sarvatomukhaḥ ||
prākṛtaḥ saṃskṛto yogī gītagraṃthaprahelikaḥ
||27||त्रिपदो बहुपादी च शतपथः सर्वतोमुखः ॥
प्राकृतः संस्कृतो योगी गीतग्रंथप्रहेलिकः
saguṇo viguṇaśchaṃdo niḥsaṃgo viguṇo guṇī ||
nirguṇo guṇavānsaṃgī karmī dharmī ca karmadaḥ
||28||सगुणो विगुणश्छंदो निःसंगो विगुणो गुणी ॥
निर्गुणो गुणवान्संगी कर्मी धर्मी च कर्मदः
niṣkarmā kāmakāmī ca niḥsaṃgaḥ saṃgavarjitaḥ ||
nirlobho nirahaṃkārī niṣkiṃcanajanapriyaḥ
||29||निष्कर्मा कामकामी च निःसंगः संगवर्जितः ॥
निर्लोभो निरहंकारी निष्किंचनजनप्रियः
sarvasaṃgakaro rāgī sarvatyāgī bahiścaraḥ ||
ekapādo dvipādaśca bahu pādo'lpapādakaḥ
||130||सर्वसंगकरो रागी सर्वत्यागी बहिश्चरः ॥
एकपादो द्विपादश्च बहु पादोऽल्पपादकः
dvipadastripado'pādī vipādī padasaṃgrahaḥ ||
khecaro bhūcaro bhrāmī bhṛṃgakīṭamadhupriyaḥ
||31||द्विपदस्त्रिपदोऽपादी विपादी पदसंग्रहः ॥
खेचरो भूचरो भ्रामी भृंगकीटमधुप्रियः
kratuḥ saṃvatsaro māso gaṇitārko hyaharniśaḥ ||
kṛtaṃ tretā kaliścaiva dvāparaścaturākṛtiḥ
||32||क्रतुः संवत्सरो मासो गणितार्को ह्यहर्निशः ॥
कृतं त्रेता कलिश्चैव द्वापरश्चतुराकृतिः
divākālakaraḥ kālaḥ kuladharmaḥ sanātanaḥ ||
kalā kāṣṭhā kalā nāḍyo yāmaḥ pakṣaḥ sitāsitaḥ
||33||दिवाकालकरः कालः कुलधर्मः सनातनः ॥
कला काष्ठा कला नाड्यो यामः पक्षः सितासितः
yugo yugandharo yogyo yugadharmapravartakaḥ ||
kulācāraḥ kulakaraḥ kuladaivakaraḥ kulī
||34||युगो युगन्धरो योग्यो युगधर्मप्रवर्तकः ॥
कुलाचारः कुलकरः कुलदैवकरः कुली
caturā''śramacārī ca gṛhastho hyatithipriyaḥ ||
vanastho vanacārī ca vānaprasthā''śramo'śramī
||35||चतुराऽऽश्रमचारी च गृहस्थो ह्यतिथिप्रियः ॥
वनस्थो वनचारी च वानप्रस्थाऽऽश्रमोऽश्रमी
baṭuko brahmacārī ca śikhāsūtrī kamaṇḍalī ||
trijaṭī dhyānavāndhyānī badrikāśramavāsakṛt
||36||बटुको ब्रह्मचारी च शिखासूत्री कमण्डली ॥
त्रिजटी ध्यानवान्ध्यानी बद्रिकाश्रमवासकृत्
hemādriprabhavo haimo hemarāśirhi mākaraḥ ||
mahāprasthānako vipro virāgī rāgavāngṛhī
||37||हेमाद्रिप्रभवो हैमो हेमराशिर्हि माकरः ॥
महाप्रस्थानको विप्रो विरागी रागवान्गृही
naranārāyaṇo'nāgo kedārodāravigrahaḥ ||
gaṃgādvāratapaḥsārastapovana taponidhiḥ
||38||नरनारायणोऽनागो केदारोदारविग्रहः ॥
गंगाद्वारतपःसारस्तपोवन तपोनिधिः
nidhireṣa mahāpadmaḥ padmākaraśriyālayaḥ ||
padmanābhaḥ parītātmā parivrāṭpuruṣottamaḥ
||39||निधिरेष महापद्मः पद्माकरश्रियालयः ॥
पद्मनाभः परीतात्मा परिव्राट्पुरुषोत्तमः
parānaṃdaḥ purāṇaśca samrāḍrāja virājakaḥ ||
cakrasthaścakrapālasthaścakravartī narādhipaḥ
||140||परानंदः पुराणश्च सम्राड्राज विराजकः ॥
चक्रस्थश्चक्रपालस्थश्चक्रवर्ती नराधिपः
āyurvedavido vaidyo dhanvaṃtariśca rogahā ||
auṣadhībījasaṃbhūto rogī rogavināśakṛta
||41||आयुर्वेदविदो वैद्यो धन्वंतरिश्च रोगहा ॥
औषधीबीजसंभूतो रोगी रोगविनाशकृत
cetanaścetako'ciṃtyaścittaciṃtāvināśakṛt ||
atīṃdriyaḥ sukhasparśaścaracārī vihaṃgamaḥ
||42||चेतनश्चेतकोऽचिंत्यश्चित्तचिंताविनाशकृत् ॥
अतींद्रियः सुखस्पर्शश्चरचारी विहंगमः
garuḍaḥ pakṣirājaśca cākṣuṣo vinatā tmajaḥ ||
viṣṇuyānavimānastho manomayaturaṃgamaḥ
||43||गरुडः पक्षिराजश्च चाक्षुषो विनता त्मजः ॥
विष्णुयानविमानस्थो मनोमयतुरंगमः
bahuvṛṣṭikaro varṣo airāvaṇavirāvaṇaḥ ||
uccaiḥśravā'ruṇo gāmī haridaśvo haripriyaḥ
||44||बहुवृष्टिकरो वर्षो ऐरावणविरावणः ॥
उच्चैःश्रवाऽरुणो गामी हरिदश्वो हरिप्रियः
prāvṛṣo meghamālī ca gajaratnapuraṃdaraḥ ||
vasudo vasudhāraśca nidrāluḥ pannagāśanaḥ
||45||प्रावृषो मेघमाली च गजरत्नपुरंदरः ॥
वसुदो वसुधारश्च निद्रालुः पन्नगाशनः
śeṣaśāyī jaleśāyī vyāsaḥ satyavatīsutaḥ ||
vedavyāsakaro vāggmī bahuśākhāvikalpakaḥ
||46||शेषशायी जलेशायी व्यासः सत्यवतीसुतः ॥
वेदव्यासकरो वाग्ग्मी बहुशाखाविकल्पकः
smṛtiḥ purāṇadharmārthī parāvaravicakṣaṇaḥ ||
sahasraśīrṣā sahasrākṣaḥ sahasravadanojjvalaḥ
||47||स्मृतिः पुराणधर्मार्थी परावरविचक्षणः ॥
सहस्रशीर्षा सहस्राक्षः सहस्रवदनोज्ज्वलः
sahasrabāhuḥ sahasrāṃśuḥ sahasrakiraṇo naraḥ ||
bahuśīrṣaikaśīrṣaśca triśirā viśirāḥ śirī
||48||सहस्रबाहुः सहस्रांशुः सहस्रकिरणो नरः ॥
बहुशीर्षैकशीर्षश्च त्रिशिरा विशिराः शिरी
jaṭilo bhasmarāgī ca divyāṃbaradharaḥ śuciḥ ||
aṇurūpo bṛhadrūpo virūpo vikarākṛtiḥ
||49||जटिलो भस्मरागी च दिव्यांबरधरः शुचिः ॥
अणुरूपो बृहद्रूपो विरूपो विकराकृतिः
samudramāthako māthī sarvaratnaharo hariḥ ||
vajravaiḍūryako vajrī ciṃtāmaṇimahāmaṇiḥ
||150||समुद्रमाथको माथी सर्वरत्नहरो हरिः ॥
वज्रवैडूर्यको वज्री चिंतामणिमहामणिः
anirmūlyo mahāmūlyo nirmūlyaḥ surabhiḥ sukhī ||
pitā mātā śiśurbaṃdhurdhātā tvaṣṭāryamā yamaḥ
||51||अनिर्मूल्यो महामूल्यो निर्मूल्यः सुरभिः सुखी ॥
पिता माता शिशुर्बंधुर्धाता त्वष्टार्यमा यमः
aṃtaḥstho bāhyakārī ca bahiḥstho vai bahiścaraḥ ||
pāvanaḥ pāvakaḥ pākī sarvabhakṣī hutāśanaḥ
||52||अंतःस्थो बाह्यकारी च बहिःस्थो वै बहिश्चरः ॥
पावनः पावकः पाकी सर्वभक्षी हुताशनः
bhagavānbhagahā bhāgī bhavabhaṃjo bhayaṃkaraḥ ||
kāyasthaḥ kāryakārī ca kāryakartā karapradaḥ
||53||भगवान्भगहा भागी भवभंजो भयंकरः ॥
कायस्थः कार्यकारी च कार्यकर्ता करप्रदः
ekadharmā dvidharmā ca sukhī dūtyopajīvakaḥ ||
bālakastārakastrātā kālo mūṣakabhakṣakaḥ
||54||एकधर्मा द्विधर्मा च सुखी दूत्योपजीवकः ॥
बालकस्तारकस्त्राता कालो मूषकभक्षकः
saṃjīvano jīvakartā sajīvo jīvasaṃbhavaḥ ||
ṣaḍviṃśako mahā viṣṇuḥ sarvavyāpī maheśvaraḥ
||55||संजीवनो जीवकर्ता सजीवो जीवसंभवः ॥
षड्विंशको महा विष्णुः सर्वव्यापी महेश्वरः
divyāṃgado muktamālī śrīvatso makaradhvajaḥ ||
śyāmamūrtirghanaśyāmaḥ pītavāsāḥ śubhānanaḥ
||56||दिव्यांगदो मुक्तमाली श्रीवत्सो मकरध्वजः ॥
श्याममूर्तिर्घनश्यामः पीतवासाः शुभाननः
cīravāsā vivāsāśca bhūtadānavavallabhaḥ ||
amṛto'mṛtabhāgī ca mohinīrūpadhārakaḥ
||57||चीरवासा विवासाश्च भूतदानववल्लभः ॥
अमृतोऽमृतभागी च मोहिनीरूपधारकः
divyadṛṣṭiḥ samadṛṣṭirdevadānavavaṃcakaḥ ||
kabaṃdhaḥ ketukārī ca svarbhānuścaṃdratāpanaḥ
||58||दिव्यदृष्टिः समदृष्टिर्देवदानववंचकः ॥
कबंधः केतुकारी च स्वर्भानुश्चंद्रतापनः
graharājo grahī grāhaḥ sarvagrahavimocakaḥ ||
dānamānajapo homaḥ sānukūlaḥ śubhagrahaḥ
||59||ग्रहराजो ग्रही ग्राहः सर्वग्रहविमोचकः ॥
दानमानजपो होमः सानुकूलः शुभग्रहः
vighnakartā'pahartā ca vighnanāśo vināyakaḥ ||
apakāropakārī ca sarvasiddhiphalapradaḥ
||160||विघ्नकर्ताऽपहर्ता च विघ्ननाशो विनायकः ॥
अपकारोपकारी च सर्वसिद्धिफलप्रदः
sevakaḥ sāmadānī ca bhedī daṃḍī ca matsarī ||
dayāvāndānaśīlaśca dānī yajvā pratigrahī
||61||सेवकः सामदानी च भेदी दंडी च मत्सरी ॥
दयावान्दानशीलश्च दानी यज्वा प्रतिग्रही
haviragniścarusthālī samidhaścānilo yamaḥ ||
hotodgātā śuciḥ kuṇḍaḥ sāmago vaikṛtiḥ savaḥ
||62||हविरग्निश्चरुस्थाली समिधश्चानिलो यमः ॥
होतोद्गाता शुचिः कुण्डः सामगो वैकृतिः सवः
dravyaṃ pātrāṇi saṃkalpo muśalo hyaraṇiḥ kuśaḥ ||
dīkṣito maṃḍapo vediryajamānaḥ paśuḥ kratuḥ
||63||द्रव्यं पात्राणि संकल्पो मुशलो ह्यरणिः कुशः ॥
दीक्षितो मंडपो वेदिर्यजमानः पशुः क्रतुः
dakṣiṇā svastimānsvasti hyāśīrvādaḥ śubhapradaḥ ||
ādivṛkṣo mahāvṛkṣo devavṛkṣo vanaspatiḥ
||64||दक्षिणा स्वस्तिमान्स्वस्ति ह्याशीर्वादः शुभप्रदः ॥
आदिवृक्षो महावृक्षो देववृक्षो वनस्पतिः
prayāgo veṇumānveṇī nyagrodhaścā'kṣayo vaṭaḥ ||
sutīrthastīrthakārī ca tīrtharājo vratī vataḥ
||65||प्रयागो वेणुमान्वेणी न्यग्रोधश्चाऽक्षयो वटः ॥
सुतीर्थस्तीर्थकारी च तीर्थराजो व्रती वतः
vṛttidātā pṛthuḥ putro dogdhā gaurvatsa eva ca ||
kṣīraṃ kṣīravahaḥ kṣīrī kṣīrabhāgavibhāmavit
||66||वृत्तिदाता पृथुः पुत्रो दोग्धा गौर्वत्स एव च ॥
क्षीरं क्षीरवहः क्षीरी क्षीरभागविभामवित्
rājyabhāgavido bhāgī sarvabhāgavikalpakaḥ ||
vāhano vāhako vegī pādacārī tapaścaraḥ
||67||राज्यभागविदो भागी सर्वभागविकल्पकः ॥
वाहनो वाहको वेगी पादचारी तपश्चरः
gopano gopako gopī gopakanyāvihārakṛt ||
vāsudevo viśālākṣaḥ kṛṣṇogopījanapriyaḥ
||68||गोपनो गोपको गोपी गोपकन्याविहारकृत् ॥
वासुदेवो विशालाक्षः कृष्णोगोपीजनप्रियः
devakīnaṃdano naṃdī naṃdagopagṛhā''śramī ||
yaśodānaṃdano dāmī dāmodara ulūkhalī
||69||देवकीनंदनो नंदी नंदगोपगृहाऽऽश्रमी ॥
यशोदानंदनो दामी दामोदर उलूखली
pūtanāriḥ padākārī līlāśakaṭabhaṃjakaḥ ||
navanītapriyo vāggmī vatsapālakabālakaḥ
||170||पूतनारिः पदाकारी लीलाशकटभंजकः ॥
नवनीतप्रियो वाग्ग्मी वत्सपालकबालकः
vatsarūpadharo vatsī vatsahā dhenukāṃtakṛt ||
bakārirvanavāsī ca vanakrīḍāviśāradaḥ
||71||वत्सरूपधरो वत्सी वत्सहा धेनुकांतकृत् ॥
बकारिर्वनवासी च वनक्रीडाविशारदः
kṛṣṇavarṇā''kṛtiḥ kāṃto veṇuvetravidhārakaḥ ||
gopamokṣakaro mokṣo yamunāpulinecaraḥ
||72||कृष्णवर्णाऽऽकृतिः कांतो वेणुवेत्रविधारकः ॥
गोपमोक्षकरो मोक्षो यमुनापुलिनेचरः
māyāvatsakaro māyī brahmamāyāpamohakaḥ ||
ātmasāravihārajño gopadārakadārakaḥ
||73||मायावत्सकरो मायी ब्रह्ममायापमोहकः ॥
आत्मसारविहारज्ञो गोपदारकदारकः
gocārī gopatirgopo govardhanadharo balī ||
indradymno makhadhvaṃsī vṛṣṭihā goparakṣakaḥ
||74||गोचारी गोपतिर्गोपो गोवर्धनधरो बली ॥
इन्द्रद्यु्म्नो मखध्वंसी वृष्टिहा गोपरक्षकः
surabhitrāṇakartā ca dāvapānakaraḥ kalī |
kālīyamardanaḥ kālī yamunāhradavihārakaḥ
||75||सुरभित्राणकर्ता च दावपानकरः कली ।
कालीयमर्दनः काली यमुनाह्रदविहारकः
saṃkarṣaṇo balaślāghyo baladevo halāyudhaḥ ||
lāṃgalī musalī cakrī rāmo rohiṇinaṃdanaḥ
||76||संकर्षणो बलश्लाघ्यो बलदेवो हलायुधः ॥
लांगली मुसली चक्री रामो रोहिणिनंदनः
yamunākarṣaṇoddhāro nīlavāsā halo halī ||
revatī ramaṇo lolo bahumānakaraḥ paraḥ
||77||यमुनाकर्षणोद्धारो नीलवासा हलो हली ॥
रेवती रमणो लोलो बहुमानकरः परः
dhenukārirmahāvīro gopakanyāvidūṣakaḥ ||
kāmamānaharaḥ kāmī gopīvāso'pataskaraḥ
||78||धेनुकारिर्महावीरो गोपकन्याविदूषकः ॥
काममानहरः कामी गोपीवासोऽपतस्करः
veṇuvādī ca nādī ca nṛtyagītaviśāradaḥ ||
gopīmohakaro gānī rāsako rajanīcaraḥ
||79||वेणुवादी च नादी च नृत्यगीतविशारदः ॥
गोपीमोहकरो गानी रासको रजनीचरः
divyamālī vimālī ca vanamālāvibhūṣitaḥ ||
kaiṭabhāriśca kaṃsārirmadhuhā madhusūdanaḥ
||180||दिव्यमाली विमाली च वनमालाविभूषितः ॥
कैटभारिश्च कंसारिर्मधुहा मधुसूदनः
cāṇūramardano mallo muṣṭī muṣṭikanāśakṛt ||
murahā modakā modī madaghno narakāṃtakṛta
||81||चाणूरमर्दनो मल्लो मुष्टी मुष्टिकनाशकृत् ॥
मुरहा मोदका मोदी मदघ्नो नरकांतकृत
vidyādhyāyī bhūmiśāyī sudāmā susakhā sukhī ||
sakalo vikalo vaidyaḥ kalito vai kalānidhiḥ
||82||विद्याध्यायी भूमिशायी सुदामा सुसखा सुखी ॥
सकलो विकलो वैद्यः कलितो वै कलानिधिः
vidyāśālī viśālī ca pitṛmātṛvimokṣakaḥ ||
rukmiṇī ramaṇo ramyaḥ kāliṃdīpatiḥ śaṃkhahā
||83||विद्याशाली विशाली च पितृमातृविमोक्षकः ॥
रुक्मिणी रमणो रम्यः कालिंदीपतिः शंखहा
pāṃcajanyo mahāpadmo bahunāyakanāyakaḥ ||
dhuṃdhumāro nikuṃbhaghnaḥ śaṃbarāṃto ratipriyaḥ
||84||पांचजन्यो महापद्मो बहुनायकनायकः ॥
धुंधुमारो निकुंभघ्नः शंबरांतो रतिप्रियः
pradyumnaścāniruddhaśca sātvatāṃ patirarjunaḥ ||
phālgunaśca guḍākeśaḥ savyasācī dhanaṃjayaḥ
||85||प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च सात्वतां पतिरर्जुनः ॥
फाल्गुनश्च गुडाकेशः सव्यसाची धनंजयः
kirīṭī ca dhanuṣpāṇirdhanurvedaviśāradaḥ ||
śikhaṃḍī sātyakiḥ śaibyo bhīmo bhīmaparākramaḥ
||86||किरीटी च धनुष्पाणिर्धनुर्वेदविशारदः ॥
शिखंडी सात्यकिः शैब्यो भीमो भीमपराक्रमः
pāṃcālaścābhimanyuśca saubhadro draupadīpati. ||
yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ satyavādī śucivrataḥ
||87||पांचालश्चाभिमन्युश्च सौभद्रो द्रौपदीपति. ॥
युधिष्ठिरो धर्मराजः सत्यवादी शुचिव्रतः
nakulaḥ sahadeva śca karṇo duryodhano ghṛṇī ||
gāṃgeyo'tha gadāpāṇirbhīṣmo bhāgīrathīsutaḥ
||88||नकुलः सहदेव श्च कर्णो दुर्योधनो घृणी ॥
गांगेयोऽथ गदापाणिर्भीष्मो भागीरथीसुतः
prajñācakṣurdhṛtarāṣṭro bhāradvājotha gautamaḥ ||
aśvatthāmā vikarṇaścajahu?ryuddhaviśāradaḥ
||89||प्रज्ञाचक्षुर्धृतराष्ट्रो भारद्वाजोथ गौतमः ॥
अश्वत्थामा विकर्णश्चजहु?र्युद्धविशारदः
sīmaṃtiko gadī gālvo viśvāmitro durāsadaḥ ||
durvāsā durvinītaśca mārkaṃḍeyo mahāmuniḥ
||190||सीमंतिको गदी गाल्वो विश्वामित्रो दुरासदः ॥
दुर्वासा दुर्विनीतश्च मार्कंडेयो महामुनिः
lomaśo nirmalo'lomī dīrghāyuśca ciro'cirī ||
punarjīvī mṛto bhāvī bhūto bhavyo bhaviṣyakaḥ
||91||लोमशो निर्मलोऽलोमी दीर्घायुश्च चिरोऽचिरी ॥
पुनर्जीवी मृतो भावी भूतो भव्यो भविष्यकः
trikālo'tha triliṃgaśca trinetrastripadīpatiḥ ||
yādavo yājñavalkyaśca yaduvaṃśavivardhanaḥ
||92||त्रिकालोऽथ त्रिलिंगश्च त्रिनेत्रस्त्रिपदीपतिः ॥
यादवो याज्ञवल्क्यश्च यदुवंशविवर्धनः
śalyakrīḍī vikrīḍaśca yādavāṃtakaraḥ kaliḥ ||
sadayo hṛdayo dāyo dāyado dāyabhāgdayī
||93||शल्यक्रीडी विक्रीडश्च यादवांतकरः कलिः ॥
सदयो हृदयो दायो दायदो दायभाग्दयी
mahodadhi rmahīpṛṣṭho nīlaparvatavāsakṛta ||
ekavarṇo vivarṇaśca sarvavarṇabahiścaraḥ
||94||महोदधि र्महीपृष्ठो नीलपर्वतवासकृत ॥
एकवर्णो विवर्णश्च सर्ववर्णबहिश्चरः
yajñaniṃdī vedaniṃdī vedabāhyo balo baliḥ ||
bauddhārirbādhako bādho jagannātho jagatpatiḥ
||95||यज्ञनिंदी वेदनिंदी वेदबाह्यो बलो बलिः ॥
बौद्धारिर्बाधको बाधो जगन्नाथो जगत्पतिः
bhaktirbhāgavato bhāgī vibhakto bhagavatpriyaḥ ||
trigrāmo'tha navāraṇyo guhyopaniṣadāsanaḥ
||96||भक्तिर्भागवतो भागी विभक्तो भगवत्प्रियः ॥
त्रिग्रामोऽथ नवारण्यो गुह्योपनिषदासनः
śāligrāmaḥ śilāyukto viśālo gaṃḍakāśrayaḥ ||
śrutadevaḥ śrutaḥ śrāvī śrutabodhaḥ śrutaśravāḥ
||97||शालिग्रामः शिलायुक्तो विशालो गंडकाश्रयः ॥
श्रुतदेवः श्रुतः श्रावी श्रुतबोधः श्रुतश्रवाः
kalkiḥ kālakalaḥ kalko duṣṭamlecchavināśa kṛt ||
kuṃkumī dhavalo dhīraḥ kṣamākaro vṛṣākapiḥ
||98||कल्किः कालकलः कल्को दुष्टम्लेच्छविनाश कृत् ॥
कुंकुमी धवलो धीरः क्षमाकरो वृषाकपिः
kiṃkaraḥ kinnaraḥ kaṇvaḥ kekī kiṃpuruṣādhipaḥ ||
ekaromā viromā ca bahuromā bṛhatkaviḥ
||99||किंकरः किन्नरः कण्वः केकी किंपुरुषाधिपः ॥
एकरोमा विरोमा च बहुरोमा बृहत्कविः
vajrapraharaṇo vajrī vṛtraghno vāsavānujaḥ ||
bahutīrthakarastīrthaḥ sarvatīrthajaneśvaraḥ
||200||वज्रप्रहरणो वज्री वृत्रघ्नो वासवानुजः ॥
बहुतीर्थकरस्तीर्थः सर्वतीर्थजनेश्वरः
vyatīpātoparāgaśca dānavṛddhikaraḥ śubhaḥ ||
asaṃkhyeyo'prameyaśca saṃkhyākāro visaṃkhyakaḥ
||1||व्यतीपातोपरागश्च दानवृद्धिकरः शुभः ॥
असंख्येयोऽप्रमेयश्च संख्याकारो विसंख्यकः
mihikottārakastāro bālacaṃdraḥ sudhākaraḥ ||
kiṃvarṇaḥ kīdṛśaḥ kiñcitkiṃsvabhāvaḥ kimāśrayaḥ
||2||मिहिकोत्तारकस्तारो बालचंद्रः सुधाकरः ॥
किंवर्णः कीदृशः किञ्चित्किंस्वभावः किमाश्रयः
nirlokaśca nirākārī bahvākāraikakārakaḥ ||
dauhitraḥ putrikaḥ pautro naptā vaṃśadharo dharaḥ
||3||निर्लोकश्च निराकारी बह्वाकारैककारकः ॥
दौहित्रः पुत्रिकः पौत्रो नप्ता वंशधरो धरः
dravībhūto dayāluśca sarvasiddhiprado maṇiḥ
||4||द्रवीभूतो दयालुश्च सर्वसिद्धिप्रदो मणिः
ādhāro'pi vidhāraśca dharāsūnuḥ sumaṃgalaḥ ||
maṃgalo maṃgalākāro māṃgalyaḥ sarvamaṃgalaḥ
||5||आधारोऽपि विधारश्च धरासूनुः सुमंगलः ॥
मंगलो मंगलाकारो मांगल्यः सर्वमंगलः
nāmnāṃ sahasraṃ nāmedaṃ viṣṇoratulatejasaḥ ||
sarvasiddhikaraṃ kāmyaṃ puṇyaṃ hariharātmakam
||6||नाम्नां सहस्रं नामेदं विष्णोरतुलतेजसः ॥
सर्वसिद्धिकरं काम्यं पुण्यं हरिहरात्मकम्
yaḥ paṭhetprātarutthāya śucirbhūtvā samāhitaḥ ||
yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ naro niścalamānasaḥ
||7||यः पठेत्प्रातरुत्थाय शुचिर्भूत्वा समाहितः ॥
यश्चेदं शृणुयान्नित्यं नरो निश्चलमानसः
trisaṃdhyaṃ śraddhayā yuktaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate ||
naṃdate putrapautraiśca dārairbhṛtyaiśca pūjitaḥ
||8||त्रिसंध्यं श्रद्धया युक्तः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
नंदते पुत्रपौत्रैश्च दारैर्भृत्यैश्च पूजितः
prāpnute vipulāṃ lakṣmīṃ mucyate sarvasaṃkaṭāt ||
sarvānkāmānavāpnoti labhate vipulaṃ yaśaḥ
||9||प्राप्नुते विपुलां लक्ष्मीं मुच्यते सर्वसंकटात् ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति लभते विपुलं यशः
vidyāvāñjāyate vipraḥ kṣatriyo vijayī bhavet ||
vaiśyaśca dhanalābhāḍhyaḥ śūdraḥ sukhamavāpnuyāt
||210||विद्यावाञ्जायते विप्रः क्षत्रियो विजयी भवेत् ॥
वैश्यश्च धनलाभाढ्यः शूद्रः सुखमवाप्नुयात्
raṇe ghore vivāde ca vyāpāre pārataṃtrake ||
vijayī jayamāpnoti sarvadā sarvakarmasu
||11||रणे घोरे विवादे च व्यापारे पारतंत्रके ॥
विजयी जयमाप्नोति सर्वदा सर्वकर्मसु
ekadhā daśadhā caiva śatadhā ca sahasradhā ||
paṭhate hi naro nityaṃ tathaiva phalamaśnute
||12||एकधा दशधा चैव शतधा च सहस्रधा ॥
पठते हि नरो नित्यं तथैव फलमश्नुते
putrārthī prāpnute putrāndhanārthī dhanamavyayam ||
mokṣārthī prāpnute mokṣaṃ dharmārthī dharmasaṃcayam
||13||पुत्रार्थी प्राप्नुते पुत्रान्धनार्थी धनमव्ययम् ॥
मोक्षार्थी प्राप्नुते मोक्षं धर्मार्थी धर्मसंचयम्
kanyārthī prāpnute kanyāṃ durlabhāṃ yatsurairapi ||
jñānārthī jāyate jñānī yogī yogeṣu yujyate
||14||कन्यार्थी प्राप्नुते कन्यां दुर्लभां यत्सुरैरपि ॥
ज्ञानार्थी जायते ज्ञानी योगी योगेषु युज्यते
mahotpāteṣu ghoreṣu durbhikṣe rājavigrahe ||
mahāmārīsamudbhūte dāridrye duḥkhapīḍite
||15||महोत्पातेषु घोरेषु दुर्भिक्षे राजविग्रहे ॥
महामारीसमुद्भूते दारिद्र्ये दुःखपीडिते
araṇye prāṃtare vā'pi dāvāgniparivārite ||
siṃhavyāghrābhibhūte'pi vane hastisamākule
||16||अरण्ये प्रांतरे वाऽपि दावाग्निपरिवारिते ॥
सिंहव्याघ्राभिभूतेऽपि वने हस्तिसमाकुले
rājñā kruddhena cājñapte dasyubhiḥ saha saṃgame ||
vidyutpāteṣu ghoreṣu smartavyaṃ hi sadā naraiḥ
||17||राज्ञा क्रुद्धेन चाज्ञप्ते दस्युभिः सह संगमे ॥
विद्युत्पातेषु घोरेषु स्मर्तव्यं हि सदा नरैः
grahapīḍāsu cogrāsu vadhabandhagatāvapi ||
mahārṇave mahānadyāṃ potastheṣu na cāpadaḥ
||18||ग्रहपीडासु चोग्रासु वधबन्धगतावपि ॥
महार्णवे महानद्यां पोतस्थेषु न चापदः
rogagrasto vivarṇaśca gatakeśanakhatvacaḥ ||
paṭhanācchavaṇādvāpi divyakāyā bhavaṃti te
||19||रोगग्रस्तो विवर्णश्च गतकेशनखत्वचः ॥
पठनाच्छवणाद्वापि दिव्यकाया भवंति ते
tulasīvanasaṃsthāne sarodvīpe surālaye ||
badrikāśrame śubhe deśe gaṃgādvāre tapovane
||220||तुलसीवनसंस्थाने सरोद्वीपे सुरालये ॥
बद्रिकाश्रमे शुभे देशे गंगाद्वारे तपोवने
madhuvane prayāge ca dvārakāyāṃ samāhitaḥ ||
mahākālavane siddhe niyatāḥ sarvakāmikāḥ
||21||मधुवने प्रयागे च द्वारकायां समाहितः ॥
महाकालवने सिद्धे नियताः सर्वकामिकाः
ye paṭhaṃti śatāvartaṃ bhaktimaṃto jiteṃdriyāḥ ||
te siddhāḥ siddhidā loke vicaraṃti mahītale
||22||ये पठंति शतावर्तं भक्तिमंतो जितेंद्रियाः ॥
ते सिद्धाः सिद्धिदा लोके विचरंति महीतले
anyonyabhedabhedānāṃ maitrīkaraṇamuttamam ||
mohanaṃ mohanānāṃ ca pavitraṃ pāpanāśanam
||23||अन्योन्यभेदभेदानां मैत्रीकरणमुत्तमम् ॥
मोहनं मोहनानां च पवित्रं पापनाशनम्
bālagrahavināśāya śāṃtīkaraṇamuttamam ||
durvṛttānāṃ ca pāpānāṃ buddhināśakaraṃ param
||24||बालग्रहविनाशाय शांतीकरणमुत्तमम् ॥
दुर्वृत्तानां च पापानां बुद्धिनाशकरं परम्
patadgarbhā ca vaṃdhyā ca srāviṇī kākavandhyakā ||
anāyāsena satataṃ putrameva prasūyate
||25||पतद्गर्भा च वंध्या च स्राविणी काकवन्ध्यका ॥
अनायासेन सततं पुत्रमेव प्रसूयते
payaḥpuṣkaladā gāvo bahudhānyaphalā|
kṛṣiḥ ||
svāmidharmaparā bhṛtyā nārī pativratā bhavet
||26||पयःपुष्कलदा गावो बहुधान्यफला।
कृषिः ॥
स्वामिधर्मपरा भृत्या नारी पतिव्रता भवेत्
akālamṛtyunāśāya tathā duḥsvapnadarśane ||
śāṃtikarmaṇi sarvatra smartavyaṃ ca sadā naraiḥ
||27||अकालमृत्युनाशाय तथा दुःस्वप्नदर्शने ॥
शांतिकर्मणि सर्वत्र स्मर्तव्यं च सदा नरैः
yaḥ paṭhatyanvahaṃ martyaḥ śuciṣmānviṣṇusannidhau ||
ekākī ca jitāhāro jitakrodho jiteṃdriyaḥ
||28||यः पठत्यन्वहं मर्त्यः शुचिष्मान्विष्णुसन्निधौ ॥
एकाकी च जिताहारो जितक्रोधो जितेंद्रियः
garuḍārohasaṃpannaḥ pītavāsāścaturbhujaḥ ||
vāñchitaṃ prāpya loke'sminviṣṇuloke sa gacchati
||29||गरुडारोहसंपन्नः पीतवासाश्चतुर्भुजः ॥
वाञ्छितं प्राप्य लोकेऽस्मिन्विष्णुलोके स गच्छति
ekataḥ sakalā vidyā ekataḥ sakalaṃ tapaḥ ||
ekataḥ sakalo dharmo nāma viṣṇostathaikataḥ
||230||एकतः सकला विद्या एकतः सकलं तपः ॥
एकतः सकलो धर्मो नाम विष्णोस्तथैकतः
yo hi nāmasahasreṇa stotumicchati vai dvijaḥ ||
so'yamekena ślokena stuta eva na saṃśayaḥ
||31||यो हि नामसहस्रेण स्तोतुमिच्छति वै द्विजः ॥
सोऽयमेकेन श्लोकेन स्तुत एव न संशयः
sahasrākṣaḥ sahasrapātsahasravadanojjvalaḥ ||
sahasranāmānaṃtākṣaḥ sahasrabāhurnamostu te
||32||सहस्राक्षः सहस्रपात्सहस्रवदनोज्ज्वलः ॥
सहस्रनामानंताक्षः सहस्रबाहुर्नमोस्तु ते
viṣṇornāmasahasraṃ vai purāṇaṃ vedasammatam ||
paṭhitavyaṃ sadā bhaktaiḥ sarvamaṃgalamaṃgalam
||33||विष्णोर्नामसहस्रं वै पुराणं वेदसम्मतम् ॥
पठितव्यं सदा भक्तैः सर्वमंगलमंगलम्
iti stavābhiyuktānāṃ devānāṃ tatra vai dvija ||
pratyakṣaṃ prāha bhagavānvarado varadārcitaḥ
||34||इति स्तवाभियुक्तानां देवानां तत्र वै द्विज ॥
प्रत्यक्षं प्राह भगवान्वरदो वरदार्चितः
śrībhagavānuvāca
vriyatāṃ bhoḥ surāḥ sarvairvaro'smattobhivāṃchitaḥ ||
tatsarvaṃ saṃpradāsyāmi nā'tra kāryā vicāraṇā
||35||व्रियतां भोः सुराः सर्वैर्वरोऽस्मत्तोभिवांछितः ॥
तत्सर्वं संप्रदास्यामि नाऽत्र कार्या विचारणा
devā ūcuḥ
varado'si yadā viṣṇo varametaṃ dadasva naḥ ||
aditergarbhasaṃbhūtaḥ śakrasyā'pyanujo bhava
||36||वरदोऽसि यदा विष्णो वरमेतं ददस्व नः ॥
अदितेर्गर्भसंभूतः शक्रस्याऽप्यनुजो भव
iti saṃprārthito devairbrahmaśakrapurogameḥ ||
tathetyuktā ca bhagavāṃstatraivāṃ'taradhīyata
||37||इति संप्रार्थितो देवैर्ब्रह्मशक्रपुरोगमेः ॥
तथेत्युक्ता च भगवांस्तत्रैवांऽतरधीयत
tataḥ katipaye kāle bhagavānaditinaṃdanaḥ ||
viṣṇurūpadharo 'naṃto vāmanatvācca vāmanaḥ
||38||ततः कतिपये काले भगवानदितिनंदनः ॥
विष्णुरूपधरो ऽनंतो वामनत्वाच्च वामनः
balirvairocano vyāsa vājimedhaśatena ca ||
īje dvijavaraśreṣṭha iṃdrarājyajihīrṣayā
||39||बलिर्वैरोचनो व्यास वाजिमेधशतेन च ॥
ईजे द्विजवरश्रेष्ठ इंद्रराज्यजिहीर्षया
ṛtvijaṃ kaśyapaṃ kṛtvā hotāraṃ bhṛgusattamam ||
brahmā tatrābhavaccaiva svayameva pitāmahaḥ
||240||ऋत्विजं कश्यपं कृत्वा होतारं भृगुसत्तमम् ॥
ब्रह्मा तत्राभवच्चैव स्वयमेव पितामहः
adhvaryurbhagavānatrirbabhūva munisattamaḥ ||
udgātā nāradaścaiva vasiṣṭhaśca sabhāsadaḥ
||41||अध्वर्युर्भगवानत्रिर्बभूव मुनिसत्तमः ॥
उद्गाता नारदश्चैव वसिष्ठश्च सभासदः
ye yatra vihitāḥ sarve tatra tatra munīśvarāḥ ||
balistatrā'bhavadvyāsa dīkṣito rājasattamaḥ
||42||ये यत्र विहिताः सर्वे तत्र तत्र मुनीश्वराः ॥
बलिस्तत्राऽभवद्व्यास दीक्षितो राजसत्तमः
evaṃ pravartamāneṣu yajñeṣu munisattama ||
hūyatāṃ bhujyatāṃ caiva dīyatāṃ dhīyatāṃ tathā
||43||एवं प्रवर्तमानेषु यज्ञेषु मुनिसत्तम ॥
हूयतां भुज्यतां चैव दीयतां धीयतां तथा
iti vācaḥ śubhāstatra śrūyaṃte ca dvijottama ||
tasminkāle sucitreṣu vāmano'gācchucismitaḥ
||44||इति वाचः शुभास्तत्र श्रूयंते च द्विजोत्तम ॥
तस्मिन्काले सुचित्रेषु वामनोऽगाच्छुचिस्मितः
paṭhamāno mukhāgreṇa cāturvedikamaṃtrakān ||
dvāre tiṣṭhati rājeṃdra vāmano dvijasattamaḥ
||45||पठमानो मुखाग्रेण चातुर्वेदिकमंत्रकान् ॥
द्वारे तिष्ठति राजेंद्र वामनो द्विजसत्तमः
pratihāreṇa vai vyāsa sarvaṃ rājñe niveditam ||
utthāya ca mahārājo balirvairocanistadā
||46||प्रतिहारेण वै व्यास सर्वं राज्ञे निवेदितम् ॥
उत्थाय च महाराजो बलिर्वैरोचनिस्तदा
arghyamādāya tatsarvaṃ jagāma svaiḥ sabhāsadaiḥ ||
pūjayitvā yathānyāyaṃ vāmanaṃ lokabhāvanam
||47||अर्घ्यमादाय तत्सर्वं जगाम स्वैः सभासदैः ॥
पूजयित्वा यथान्यायं वामनं लोकभावनम्
ānayitvā sabhāmadhye dattvā''sanaparigraham ||
kutastvāgamanaṃ brahmankiṃ te'bhīṣṭaṃ dadāmi vai
||48||आनयित्वा सभामध्ये दत्त्वाऽऽसनपरिग्रहम् ॥
कुतस्त्वागमनं ब्रह्मन्किं तेऽभीष्टं ददामि वै
vāmana uvāca
rājarājākhilā sṛṣṭirbrahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ ||
tato'hamāgato bhūmanyajñaṃ caiva didṛkṣayā
||49||राजराजाखिला सृष्टिर्ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥
ततोऽहमागतो भूमन्यज्ञं चैव दिदृक्षया
varuṇasya ca yajño vai dṛṣṭo me vai purānagha ||
yakṣādhipaternūnaṃ ca yajñaṃ vai dṛṣṭavānaham
||250||वरुणस्य च यज्ञो वै दृष्टो मे वै पुरानघ ॥
यक्षाधिपतेर्नूनं च यज्ञं वै दृष्टवानहम्
dharmasyā'pi ca yajño me prajāpateśca sattama ||
vāyoryajño mahārāja dṛṣṭo me vidhipūrvakaḥ
||51||धर्मस्याऽपि च यज्ञो मे प्रजापतेश्च सत्तम ॥
वायोर्यज्ञो महाराज दृष्टो मे विधिपूर्वकः
rājarṣīṇāṃ ca ye yajñā dṛṣṭāste'pi mahāvrata ||
yādṛśaṃ vai mahārāja yajñaṃ te dṛṣṭavānaham
||52||राजर्षीणां च ये यज्ञा दृष्टास्तेऽपि महाव्रत ॥
यादृशं वै महाराज यज्ञं ते दृष्टवानहम्
īdṛśo rājarājeṃdra na bhūto na bhaviṣyati ||
tasmādihāgato rājanyācanārthaṃ tavā'nagha
||53||ईदृशो राजराजेंद्र न भूतो न भविष्यति ॥
तस्मादिहागतो राजन्याचनार्थं तवाऽनघ
baliruvāca
yācasva tvaṃ dvijaśreṣṭha kiṃ te'bhīṣṭaṃ dadāmya ham
||54||याचस्व त्वं द्विजश्रेष्ठ किं तेऽभीष्टं ददाम्य हम्
vāmana uvāca
dehi me rājarājeṃdra padāni trīṇi medinīm ||
vāsārthaṃ rocate te'dya yadi pārthivasattama
||55||देहि मे राजराजेंद्र पदानि त्रीणि मेदिनीम् ॥
वासार्थं रोचते तेऽद्य यदि पार्थिवसत्तम
baliruvāca
kimidaṃ yācitaṃ vipra svalpaṃ te nahi te param ||
gajavājirathāḥ kṣoṇī ratnāni vividhāni ca
||56||किमिदं याचितं विप्र स्वल्पं ते नहि ते परम् ॥
गजवाजिरथाः क्षोणी रत्नानि विविधानि च
dāsadāsīrvarārohāḥ striyo nānā vasūni ca ||
dravyāṇi vāsasī śubhre yācasva tvaṃ dvijottama
||57||दासदासीर्वरारोहाः स्त्रियो नाना वसूनि च ॥
द्रव्याणि वाससी शुभ्रे याचस्व त्वं द्विजोत्तम
pātro'si kṛtakṛtyo'si vedavedāṃgapāraga
||58||पात्रोऽसि कृतकृत्योऽसि वेदवेदांगपारग
vāmana uvāca
na me kiṃcitspṛhā rāja nvidyate bhuvi mānada ||
dehi tvaṃ tripadāṃ bhūmiṃ yadi śraddhā'sti te'dhunā
||59||न मे किंचित्स्पृहा राज न्विद्यते भुवि मानद ॥
देहि त्वं त्रिपदां भूमिं यदि श्रद्धाऽस्ति तेऽधुना
ityukte vāmanenātha balirvacanamabravīt ||
gṛhāṇa tripadāṃ bhūmiṃ vāsasyārthaṃ hi mānada
||260||इत्युक्ते वामनेनाथ बलिर्वचनमब्रवीत् ॥
गृहाण त्रिपदां भूमिं वासस्यार्थं हि मानद
ityuktvā sa ca rājarṣirdadau bhūmiṃ dvijāya vai ||
vārito'pi tadā vyāsa bhṛguṇā daivanoditaḥ
||61||इत्युक्त्वा स च राजर्षिर्ददौ भूमिं द्विजाय वै ॥
वारितोऽपि तदा व्यास भृगुणा दैवनोदितः
dattamātre jale sadyo brahmāṇḍaṃ cākramaddhariḥ ||
sārdhaṃ pādadvayaṃ jātā saśailavanakānanā
||62||दत्तमात्रे जले सद्यो ब्रह्माण्डं चाक्रमद्धरिः ॥
सार्धं पादद्वयं जाता सशैलवनकानना
vasudheyaṃ tadā vyāsa balinā cārpitaṃ vasu ||
jitvā'suragaṇāntsarvā nrājyaṃ dattvā śatakratoḥ
||63||वसुधेयं तदा व्यास बलिना चार्पितं वसु ॥
जित्वाऽसुरगणान्त्सर्वा न्राज्यं दत्त्वा शतक्रतोः
paścātkumudvatīṃ prāpto viṣṇurvāmanarūpadhṛk
||64||पश्चात्कुमुद्वतीं प्राप्तो विष्णुर्वामनरूपधृक्
ṛddhisiddhyāśrame puṇye tīrthaṃ kṛtvā''tmasaṃbhavam ||
nivāsamakarodvyāsa tatraiva sa surottamaḥ
||65||ऋद्धिसिद्ध्याश्रमे पुण्ये तीर्थं कृत्वाऽऽत्मसंभवम् ॥
निवासमकरोद्व्यास तत्रैव स सुरोत्तमः
vāmanena kṛtaṃ tīrthaṃ vāmanaṃ kuṇḍamucyate ||
bhādre māsi site pakṣe dvādaśī śravaṇānvitā
||66||वामनेन कृतं तीर्थं वामनं कुण्डमुच्यते ॥
भाद्रे मासि सिते पक्षे द्वादशी श्रवणान्विता
vāmana dvādaśī proktā hatyākoṭivināśinī ||
asmiṃstīrthe naraḥ snātvā hyupoṣyaikādaśīṃ yadā
||67||वामन द्वादशी प्रोक्ता हत्याकोटिविनाशिनी ॥
अस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा ह्युपोष्यैकादशीं यदा
rātrau jāgaraṇaṃ kuryādbrahmabhūyāya kalpate ||
dvādaśyāṃ vai viśeṣeṇa mahādānāni kurvate
||68||रात्रौ जागरणं कुर्याद्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥
द्वादश्यां वै विशेषेण महादानानि कुर्वते
na teṣāṃ durlabhaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu vidyate ||
evaṃ vai vāmanaṃ tīrthaṃ purā proktaṃ maharṣiṇā
||69||न तेषां दुर्लभं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥
एवं वै वामनं तीर्थं पुरा प्रोक्तं महर्षिणा
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ sarvakāmavarapradam ||
prāpyate tena sarvaṃ hi nātra kāryā vicāraṇā
||270||सर्वपापहरं पुण्यं सर्वकामवरप्रदम् ॥
प्राप्यते तेन सर्वं हि नात्र कार्या विचारणा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye vāmanakuṇḍamahimaviṣṇusahasranāmakathanaṃnāma triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 63 ||