ācāraḥ paramo dharmaḥ sarvadharmaparāyaṇaḥ
vyāsa uvāca
ācāraḥ paramo dharmaḥ sarvadharmaparāyaṇaḥ ||
svadharmaniratāścaiva jitakrodhā jiteṃdriyāḥ
||1||आचारः परमो धर्मः सर्वधर्मपरायणः ॥
स्वधर्मनिरताश्चैव जितक्रोधा जितेंद्रियाः
rudralokaṃ vrajaṃtīha nātra citrā matirmama ||
asaṃśayaṃ ca gacchaṃti lokānanyāñchaśiprabhaiḥ
||2||रुद्रलोकं व्रजंतीह नात्र चित्रा मतिर्मम ॥
असंशयं च गच्छंति लोकानन्याञ्छशिप्रभैः
vināpi kṣetravāsena tathaiva niyamena ca ||
striyo mlecchāśca śūdrāśca paśavaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ
||3||विनापि क्षेत्रवासेन तथैव नियमेन च ॥
स्त्रियो म्लेच्छाश्च शूद्राश्च पशवः पक्षिणो मृगाः
mūkā jaḍāṃdhabadhi rāstaponiyamavarjitāḥ ||
eṣāṃ tu kā gatiścette mahākālavane mṛtāḥ
||4||मूका जडांधबधि रास्तपोनियमवर्जिताः ॥
एषां तु का गतिश्चेत्ते महाकालवने मृताः
sanatkumāra uvāca
striyo mlecchāśca mūḍhāśca paśavaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ ||
kālenaiva mṛtā vyāsa rudralokaṃ vrajaṃti te
||5||स्त्रियो म्लेच्छाश्च मूढाश्च पशवः पक्षिणो मृगाः ॥
कालेनैव मृता व्यास रुद्रलोकं व्रजंति ते
śarīrairdivyarūpaiśca sarvabhogasamanvitāḥ ||
ramaṃte śaṃbhunā sārdhaṃ smaśāne pretasaṃkule
||6||शरीरैर्दिव्यरूपैश्च सर्वभोगसमन्विताः ॥
रमंते शंभुना सार्धं स्मशाने प्रेतसंकुले
nirbhatsitā purā devī kālīti pārvatīti ca ||
tadā sā kupitā devī kaṭake śaṃkaraṃ prati
||7||निर्भत्सिता पुरा देवी कालीति पार्वतीति च ॥
तदा सा कुपिता देवी कटके शंकरं प्रति
evaṃ hi kalaho jātaḥ śivagauryorhi yatra tu ||
devastatra samudbhūto nāmnā kalakaleśvaraḥ
||8||एवं हि कलहो जातः शिवगौर्योर्हि यत्र तु ॥
देवस्तत्र समुद्भूतो नाम्ना कलकलेश्वरः
kṛtamagre tadā kuṃḍaṃ nāmnā kalahanāśanam ||
snāne tatra kṛte vyāsa jātā'kalahinī priyā
||9||कृतमग्रे तदा कुंडं नाम्ना कलहनाशनम् ॥
स्नाने तत्र कृते व्यास जाताऽकलहिनी प्रिया
tasmiṃstīrthe naraḥ snātvā pūjayitvā maheśvaram ||
upoṣya rajanīmekāṃ kulānāṃ tārayecchatam
||10||तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पूजयित्वा महेश्वरम् ॥
उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम्
tatra yacchati yo dānaṃ truṭimātraṃ ca caṃdanam ||
ātmanā tāri tāstena daśa pūrve daśāpare
||11||तत्र यच्छति यो दानं त्रुटिमात्रं च चंदनम् ॥
आत्मना तारि तास्तेन दश पूर्वे दशापरे
bhūmidānaṃ ca yastatra pradāsyati naro mune ||
api gocarmamātreṇa sarvabhūmyadhipo bhavet
||12||भूमिदानं च यस्तत्र प्रदास्यति नरो मुने ॥
अपि गोचर्ममात्रेण सर्वभूम्यधिपो भवेत्
gāmekāṃ rakti kāmekāṃ bhūmerapyekamaṃgulam ||
yaḥ pradāsyati bhaktyā hi sa vai rājā bhaviṣyati
||13||गामेकां रक्ति कामेकां भूमेरप्येकमंगुलम् ॥
यः प्रदास्यति भक्त्या हि स वै राजा भविष्यति
dhenumaśvāṃstilānvastraṃ bhājanaṃ tāmradohanam ||
upānahaśca cchatraṃ ca tathā ca śreṣṭhapāduke
||14||धेनुमश्वांस्तिलान्वस्त्रं भाजनं ताम्रदोहनम् ॥
उपानहश्च च्छत्रं च तथा च श्रेष्ठपादुके
ye pradāsyaṃti viprebhyasteṣāṃ lokāḥ sadā'kṣayāḥ ||
tasya dakṣiṇapārśve tu pṛṣṭhe mātrākhya devatāḥ
||15||ये प्रदास्यंति विप्रेभ्यस्तेषां लोकाः सदाऽक्षयाः ॥
तस्य दक्षिणपार्श्वे तु पृष्ठे मात्राख्य देवताः
sā tatra sarvalokānāṃ devī duritahāriṇī ||
sarvatīrthaṃ tu vijñeyaṃ maṇikarṇikamuttamam
||16||सा तत्र सर्वलोकानां देवी दुरितहारिणी ॥
सर्वतीर्थं तु विज्ञेयं मणिकर्णिकमुत्तमम्
tasminsnātvā tu yaḥ paśyetpṛṣṭhamātara ādarāt ||
sa muktaḥ sarvapāpebhyaḥ siddhimāpnoti vāṃchitām
||17||तस्मिन्स्नात्वा तु यः पश्येत्पृष्ठमातर आदरात् ॥
स मुक्तः सर्वपापेभ्यः सिद्धिमाप्नोति वांछिताम्
tāsāṃ tu darśanaṃ kṛtvā mārge gamanamācaret ||
na bhayaṃ tasya corebhyo rakṣobhūtabhayaṃ tathā
||18||तासां तु दर्शनं कृत्वा मार्गे गमनमाचरेत् ॥
न भयं तस्य चोरेभ्यो रक्षोभूतभयं तथा
svadeśe paradeśe vā parvateṣvaṭavīṣu ca ||
na samudre bhayaṃ tasya tathā vai duṣṭabhāvanā
||19||स्वदेशे परदेशे वा पर्वतेष्वटवीषु च ॥
न समुद्रे भयं तस्य तथा वै दुष्टभावना
grahapīḍāsu sarvāsu tathā rājabhayādikam ||
bastaṃ vā yadi vā meṣaṃ mahiṣaṃ cāpi ghātayet
||20||ग्रहपीडासु सर्वासु तथा राजभयादिकम् ॥
बस्तं वा यदि वा मेषं महिषं चापि घातयेत्
devīmuddiśya yo vipra so'bhīṣṭaphalamaśnute ||
āśvinasya sitāṣṭamyāmardharātrigate naraḥ
||21||देवीमुद्दिश्य यो विप्र सोऽभीष्टफलमश्नुते ॥
आश्विनस्य सिताष्टम्यामर्धरात्रिगते नरः
yaḥ snāti purato devyāḥ sa siddhi labhate parām ||
mṛtaputrā ca yā nārī kuṇḍe snātvā sabhartṛkā
||22||यः स्नाति पुरतो देव्याः स सिद्धि लभते पराम् ॥
मृतपुत्रा च या नारी कुण्डे स्नात्वा सभर्तृका
snāti vai phalakumbhena agre devyā vidhānataḥ ||
snātvā nānyamukhaṃ paśyetkumbhasnānena vai mune
||23||स्नाति वै फलकुम्भेन अग्रे देव्या विधानतः ॥
स्नात्वा नान्यमुखं पश्येत्कुम्भस्नानेन वै मुने
tasya saṃjāyate putro yathā devaḥ ṣaḍānanaḥ ||
pṛṣṭhe mātuḥ paraṃ puṇyaṃ tīrthamapsarasāṃ śubham
||24||तस्य संजायते पुत्रो यथा देवः षडाननः ॥
पृष्ठे मातुः परं पुण्यं तीर्थमप्सरसां शुभम्
rūpasaubhāgyasaṃpannastatra snāto bhavennaraḥ ||
urvaśyā vai purā vyāsa tīrthasyāsya prabhāvataḥ
||25||रूपसौभाग्यसंपन्नस्तत्र स्नातो भवेन्नरः ॥
उर्वश्या वै पुरा व्यास तीर्थस्यास्य प्रभावतः
bhartā purūravā labdhaṃ aileyoṃ'sau mahīpatiḥ ||
iti kautūhalaṃ śrutvā vyāso vacanamabravīt
||26||भर्ता पुरूरवा लब्धं ऐलेयोंऽसौ महीपतिः ॥
इति कौतूहलं श्रुत्वा व्यासो वचनमब्रवीत्
vyāsa uvāca
kathamapsarasāṃ tīrthaṃ tatra jātaṃ mahāmune ||
kāraṇena yathā tena yasminkāle pratiṣṭhitam ||
tathā tanme savistāraṃ sarahasyaṃ prakīrtaya
||27||कथमप्सरसां तीर्थं तत्र जातं महामुने ॥
कारणेन यथा तेन यस्मिन्काले प्रतिष्ठितम् ॥
तथा तन्मे सविस्तारं सरहस्यं प्रकीर्तय
kathaṃ purūravāścāsau bhāryāstasya varāpsarāḥ ||
urvaśīnāma kā sā tu kena jātā varāṃganā ||
sarvametadyathāvṛttaṃ vada kautūhalaṃ hi me
||28||कथं पुरूरवाश्चासौ भार्यास्तस्य वराप्सराः ॥
उर्वशीनाम का सा तु केन जाता वरांगना ॥
सर्वमेतद्यथावृत्तं वद कौतूहलं हि मे
sanatkumāra uvāca
naranārāyaṇau pūrvaṃ yatra vai tepatustapaḥ
||29||नरनारायणौ पूर्वं यत्र वै तेपतुस्तपः
badarikāśramasthau tau tenendro bhayamāgataḥ ||
sarvāścāpsaraso hṛdyā rūpayauvanadarpitāḥ
||30||बदरिकाश्रमस्थौ तौ तेनेन्द्रो भयमागतः ॥
सर्वाश्चाप्सरसो हृद्या रूपयौवनदर्पिताः
ādiṣṭā yā maghavatā vighnārthaṃ ca samāgatāḥ ||
tau dṛṣṭvāpsarasastatra ramantīrmadavihvalāḥ
||31||आदिष्टा या मघवता विघ्नार्थं च समागताः ॥
तौ दृष्ट्वाप्सरसस्तत्र रमन्तीर्मदविह्वलाः
vighnārthamiha āyātāstadā devau jajalpatuḥ ||
asmākaṃ na striyaḥ saṃti tena vai vighnakāraṇam
||32||विघ्नार्थमिह आयातास्तदा देवौ जजल्पतुः ॥
अस्माकं न स्त्रियः संति तेन वै विघ्नकारणम्
evaṃ saṃjalpya ca naro nārāyaṇamuvāca ha ||
kariṣyāmyahamekāṃ vai āsāṃ tu rūpato'dhikām
||33||एवं संजल्प्य च नरो नारायणमुवाच ह ॥
करिष्याम्यहमेकां वै आसां तु रूपतोऽधिकाम्
maṃjaryā sahakārasya strīmūrubhyāṃ cakāra ha ||
rūpeṇāpratimāṃ loke sarvābharaṇabhūṣitām
||34||मंजर्या सहकारस्य स्त्रीमूरुभ्यां चकार ह ॥
रूपेणाप्रतिमां लोके सर्वाभरणभूषिताम्
utthitāṃ pramadāṃ dṛṣṭvā jvalanābhāṃ varāṃganām ||
gatvā śaśaṃsustāḥ śakraṃ na rtau lobhayituṃ kṣamāḥ
||35||उत्थितां प्रमदां दृष्ट्वा ज्वलनाभां वरांगनाम् ॥
गत्वा शशंसुस्ताः शक्रं न र्तौ लोभयितुं क्षमाः
śakrastāsāṃ vacaḥ śrutvā gatvā devāvuvāca ha ||
praṇāmāvanato bhūtvā kṛtvā śirasi cāṃjalim
||36||शक्रस्तासां वचः श्रुत्वा गत्वा देवावुवाच ह ॥
प्रणामावनतो भूत्वा कृत्वा शिरसि चांजलिम्
ahamarthī striyāścāsyāḥ prasādaḥ kriyatāmiti ||
tatastāṃ dadaturdevāviṃdrāya parameśvarau
||37||अहमर्थी स्त्रियाश्चास्याः प्रसादः क्रियतामिति ॥
ततस्तां ददतुर्देवाविंद्राय परमेश्वरौ
asmadvacanasāmarthyādgṛhāṇemāṃ tvamurvaśīm ||
ūrubhyāṃ janitā yasmānnareṇeyaṃ varāṃganā
||38||अस्मद्वचनसामर्थ्याद्गृहाणेमां त्वमुर्वशीम् ॥
ऊरुभ्यां जनिता यस्मान्नरेणेयं वरांगना
maṃjaryā sahakārasya teneyamurvaśī smṛtā ||
puraṃdaro gṛhītvā tāmurvaśīṃ paramāṃganām
||39||मंजर्या सहकारस्य तेनेयमुर्वशी स्मृता ॥
पुरंदरो गृहीत्वा तामुर्वशीं परमांगनाम्
gatvā svargamathāhūya citrāṃgadamuvāca ha ||
śikṣā'syāḥ kriyatāṃ citra yathā nṛtye vicakṣaṇā
||40||गत्वा स्वर्गमथाहूय चित्रांगदमुवाच ह ॥
शिक्षाऽस्याः क्रियतां चित्र यथा नृत्ये विचक्षणा
kriyatāmacirādeṣā yatnamāsthāya śobhanam ||
evamukte tu śakreṇa kṛtā tena vicakṣaṇā ||
varaṃ pravīṇā sā jātā nṛtye gīte ca kovidā
||41||क्रियतामचिरादेषा यत्नमास्थाय शोभनम् ॥
एवमुक्ते तु शक्रेण कृता तेन विचक्षणा ॥
वरं प्रवीणा सा जाता नृत्ये गीते च कोविदा
evaṃ sā nyavasattatra surasadmani sundarī ||
gate bahutithe kāle tatrā gātsa nareśvaraḥ
||42||एवं सा न्यवसत्तत्र सुरसद्मनि सुन्दरी ॥
गते बहुतिथे काले तत्रा गात्स नरेश्वरः
ilasyaputro dharmātmā nāmnā caiva purūravāḥ ||
indrasyārddhāsanagato nṛtyaṃ paśyati tatra ha
||43||इलस्यपुत्रो धर्मात्मा नाम्ना चैव पुरूरवाः ॥
इन्द्रस्यार्द्धासनगतो नृत्यं पश्यति तत्र ह
nṛtyantīṃ vāsavasyāgre urvaśīṃ vīkṣya kāmukaḥ ||
hṛtacittastayā rājā na kiṃcitpratyapadyata
||44||नृत्यन्तीं वासवस्याग्रे उर्वशीं वीक्ष्य कामुकः ॥
हृतचित्तस्तया राजा न किंचित्प्रत्यपद्यत
dhairyaṃ citte samāveśya muhūrtaṃ paryavasthitaḥ ||
urvaśī ca tadā tena darśanāhatamānasā
||45||धैर्यं चित्ते समावेश्य मुहूर्तं पर्यवस्थितः ॥
उर्वशी च तदा तेन दर्शनाहतमानसा
tatpradeśādviniṣkramya kāmārtā cātivihvalā ||
bhūmau sā patitā bālā ucchritādraṃgamaṇḍalāt
||46||तत्प्रदेशाद्विनिष्क्रम्य कामार्ता चातिविह्वला ॥
भूमौ सा पतिता बाला उच्छ्रिताद्रंगमण्डलात्
athātmānaṃ ca saṃvedya utthitā bhūmimaṇḍalāt ||
dṛṣṭā sā rājasiṃhena manmathena prapīḍitā
||47||अथात्मानं च संवेद्य उत्थिता भूमिमण्डलात् ॥
दृष्टा सा राजसिंहेन मन्मथेन प्रपीडिता
gataḥ purūravā bhūmiṃ tāmeva manasā smaran ||
smarantī rājaśārdūlaṃ gatā sāpyurvaśī gṛham
||48||गतः पुरूरवा भूमिं तामेव मनसा स्मरन् ॥
स्मरन्ती राजशार्दूलं गता साप्युर्वशी गृहम्
citrāṃgadagṛhe gatvā dūtaṃ sātha cakāra ha ||
citrāṃgadena sā nītā rātrau yatra purūravāḥ
||49||चित्रांगदगृहे गत्वा दूतं साथ चकार ह ॥
चित्रांगदेन सा नीता रात्रौ यत्र पुरूरवाः
urvaśyā rahitaḥ svargaḥ śūnyo'pyāsīddivaukasām ||
rātrāveva ca sā tena ānītā tridivaṃ punaḥ
||50||उर्वश्या रहितः स्वर्गः शून्योऽप्यासीद्दिवौकसाम् ॥
रात्रावेव च सा तेन आनीता त्रिदिवं पुनः
tayā virahitaḥ so'pi śūnyacittaḥ paribhraman ||
unmattatāṃ gato vyāsa ṣaṣṭivarṣāṇi pārthivaḥ
||51||तया विरहितः सोऽपि शून्यचित्तः परिभ्रमन् ॥
उन्मत्ततां गतो व्यास षष्टिवर्षाणि पार्थिवः
paribhramansa tīrthāni mahākālavanaṃ gataḥ ||
gaṃdha veṃṇorvaśī svarge nītā sā paramāpsarāḥ
||52||परिभ्रमन्स तीर्थानि महाकालवनं गतः ॥
गंध वेंणोर्वशी स्वर्गे नीता सा परमाप्सराः
nāpi śete na vā snāti he rājanniti jalpati ||
tāvadapsarasaḥ sarvāstāḥ prāptā yatra corvaśī
||53||नापि शेते न वा स्नाति हे राजन्निति जल्पति ॥
तावदप्सरसः सर्वास्ताः प्राप्ता यत्र चोर्वशी
raṃbhā ca menakā caiva pramlocā puṃjikasthalī ||
jalapūrṇāśrupūrṇā ca vasaṃtā caṃdrikā tathā
||54||रंभा च मेनका चैव प्रम्लोचा पुंजिकस्थली ॥
जलपूर्णाश्रुपूर्णा च वसंता चंद्रिका तथा
sūryadattā viśālākṣī caṃdrā candraprabhā tathā ||
āgatya tāstu sahitā urvaśīṃ vākyamabruvan
||55||सूर्यदत्ता विशालाक्षी चंद्रा चन्द्रप्रभा तथा ॥
आगत्य तास्तु सहिता उर्वशीं वाक्यमब्रुवन्
kiṃ rodiṣi varārohe martyahetoḥ sulocane ||
tadvākyamurvaśī tāsāṃ śrutvā vacanama bravīt
||56||किं रोदिषि वरारोहे मर्त्यहेतोः सुलोचने ॥
तद्वाक्यमुर्वशी तासां श्रुत्वा वचनम ब्रवीत्
saukhyaṃ ṣaṇḍho na jānāti saṃgātstrīpuṃsayorhi yat ||
anayopamayā jñeyaṃ tasyārthe kṛtaniścayā
||57||सौख्यं षण्ढो न जानाति संगात्स्त्रीपुंसयोर्हि यत् ॥
अनयोपमया ज्ञेयं तस्यार्थे कृतनिश्चया
śrutvā ceti vacastasyāstāḥ saṃmaṃtrya samāhitāḥ ||
avidite ca devānāṃ mahākālavane gatāḥ
||58||श्रुत्वा चेति वचस्तस्यास्ताः संमंत्र्य समाहिताः ॥
अविदिते च देवानां महाकालवने गताः
nṛpaṃ ca dadṛśustatra vṛkṣacchāyāniṣevitam ||
dṛṣṭvā cātha nṛpaṃ sarvā bhṛśaṃ jātāḥ suvihvalāḥ
||59||नृपं च ददृशुस्तत्र वृक्षच्छायानिषेवितम् ॥
दृष्ट्वा चाथ नृपं सर्वा भृशं जाताः सुविह्वलाः
dṛṣṭvā tathāvidhāḥ sarvāḥ kāmārtā surayoṣitaḥ ||
mūḍhacittāḥ prahasyaivamurvaśī vākyamabravīt
||60||दृष्ट्वा तथाविधाः सर्वाः कामार्ता सुरयोषितः ॥
मूढचित्ताः प्रहस्यैवमुर्वशी वाक्यमब्रवीत्
urvaśyuvāca
ayaṃ sa puruṣavyāghro vinā yenāhamīdṛśī ||
ailaḥ purūravā nāma vikhyāto jagatīpatiḥ
||61||अयं स पुरुषव्याघ्रो विना येनाहमीदृशी ॥
ऐलः पुरूरवा नाम विख्यातो जगतीपतिः
evaṃ bruvantyāṃ vai tasyāmurvaśyāmapsarogaṇaḥ ||
maunībhūtaściraṃ tasthau lajjayānatakandharaḥ
||62||एवं ब्रुवन्त्यां वै तस्यामुर्वश्यामप्सरोगणः ॥
मौनीभूतश्चिरं तस्थौ लज्जयानतकन्धरः
etasminnantare prāyādbhagavāṃstatra nāradaḥ ||
dṛṣṭvā tathāgatāḥ sarvā urvaśyā sahitaṃ nṛpam
||63||एतस्मिन्नन्तरे प्रायाद्भगवांस्तत्र नारदः ॥
दृष्ट्वा तथागताः सर्वा उर्वश्या सहितं नृपम्
saṃprekṣya ca tataḥ prāha ki yūyamiha nisvanāḥ ||
tyaktvā tathāvidhaṃ ramyamindrasyālayamuttamam
||64||संप्रेक्ष्य च ततः प्राह कि यूयमिह निस्वनाः ॥
त्यक्त्वा तथाविधं रम्यमिन्द्रस्यालयमुत्तमम्
varaṃ ca vriyatāṃ śīghraṃ viyogo na bhavi ṣyati ||
māhātmyaṃ cāsya tīrthasya kathayāmāsa nāradaḥ
||65||वरं च व्रियतां शीघ्रं वियोगो न भवि ष्यति ॥
माहात्म्यं चास्य तीर्थस्य कथयामास नारदः
asminhi durbhagā tīrthe snātvā strī puruṣo'pi vā ||
saubhāgyaṃ labhate samyaksarvabhogāṃstathottamān
||66||अस्मिन्हि दुर्भगा तीर्थे स्नात्वा स्त्री पुरुषोऽपि वा ॥
सौभाग्यं लभते सम्यक्सर्वभोगांस्तथोत्तमान्
ātmānaṃ tolayedyastu tilairvā lavaṇena vā ||
śarkarābhiśca bahvībhirvittaśāṭhyavivarjitaḥ
||67||आत्मानं तोलयेद्यस्तु तिलैर्वा लवणेन वा ॥
शर्कराभिश्च बह्वीभिर्वित्तशाठ्यविवर्जितः
guḍena madhunā vāpi devīmuddisya pārvatīm ||
lavaṇena svarūpāḍhyastilaiḥ sarvāṃgaśobhanaḥ
||68||गुडेन मधुना वापि देवीमुद्दिस्य पार्वतीम् ॥
लवणेन स्वरूपाढ्यस्तिलैः सर्वांगशोभनः
dravyavṛddhiḥ śarkarayā guḍenāṃgeṣu pūrṇatā ||
madhunā caiva saubhāgyaṃ tīrthasyāsya prabhāvataḥ
||69||द्रव्यवृद्धिः शर्करया गुडेनांगेषु पूर्णता ॥
मधुना चैव सौभाग्यं तीर्थस्यास्य प्रभावतः
dvādaśaiva tu yugmāni devyā devasya bhojayet ||
kūpīṃ nakhariṇīṃ dadyāttāṭaṃkaṃ katakāṃjanam
||70||द्वादशैव तु युग्मानि देव्या देवस्य भोजयेत् ॥
कूपीं नखरिणीं दद्यात्ताटंकं कतकांजनम्
vetrajāṃ kaṃcukīṃ caiva vastre kausuṃbhake tathā ||
śvetānulepanaṃ puṃsāṃ strīṇāṃ dadyācca kuṃkumam
||71||वेत्रजां कंचुकीं चैव वस्त्रे कौसुंभके तथा ॥
श्वेतानुलेपनं पुंसां स्त्रीणां दद्याच्च कुंकुमम्
āṣāḍhe śrāvaṇe vāpi māsi bhādrapade tathā ||
śuklāśvinatṛtīyāyā muttamaṃ vratamācaret
||72||आषाढे श्रावणे वापि मासि भाद्रपदे तथा ॥
शुक्लाश्विनतृतीयाया मुत्तमं व्रतमाचरेत्
uttamā jāyate nārī yathā devī umā tathā ||
umāmaheśvarau kāryau sauvarṇau ca svaśaktitaḥ
||73||उत्तमा जायते नारी यथा देवी उमा तथा ॥
उमामहेश्वरौ कार्यौ सौवर्णौ च स्वशक्तितः
dhāryau nāryā hi tau devau svayaṃ tulāvarohaṇe ||
phalāni caiva deyāni śākāni vividhāni ca
||74||धार्यौ नार्या हि तौ देवौ स्वयं तुलावरोहणे ॥
फलानि चैव देयानि शाकानि विविधानि च
tatra dattaṃ hutaṃ japtaṃ sarvaṃ koṭiguṇaṃ bhavet ||
evaṃ yā kurute tatra tīrthe nārī samāhitā
||75||तत्र दत्तं हुतं जप्तं सर्वं कोटिगुणं भवेत् ॥
एवं या कुरुते तत्र तीर्थे नारी समाहिता
gandharvāpsarasāṃ loke mṛtā yāti na saṃśayaḥ ||
atra tīrthe ca dve liṃge pūjite devadānavaiḥ
||76||गन्धर्वाप्सरसां लोके मृता याति न संशयः ॥
अत्र तीर्थे च द्वे लिंगे पूजिते देवदानवैः
dṛṣṭvā te paramāṃ siddhiṃ prāpnuto daṃpatī tadā ||
kārtikyāṃ tu viśeṣeṇa kṛtvā tatra prajāgaram ||
saṃpūjya gaṃdhapuṣpaiśca rudralokamavāpnuyāt
||77||दृष्ट्वा ते परमां सिद्धिं प्राप्नुतो दंपती तदा ॥
कार्तिक्यां तु विशेषेण कृत्वा तत्र प्रजागरम् ॥
संपूज्य गंधपुष्पैश्च रुद्रलोकमवाप्नुयात्
yathā devyāḥ svarūpeṇa viyogo naiva dṛśyate ||
tathā tayorviyogaśca dṛśyate na kadācana
||78||यथा देव्याः स्वरूपेण वियोगो नैव दृश्यते ॥
तथा तयोर्वियोगश्च दृश्यते न कदाचन
evaṃ kṛtvātha tāṃ vipra sarvāśca tridivaṃ gatāḥ ||
uktamapsarasāṃ tīrthaṃ tīrthāṃtaramathocyate
||79||एवं कृत्वाथ तां विप्र सर्वाश्च त्रिदिवं गताः ॥
उक्तमप्सरसां तीर्थं तीर्थांतरमथोच्यते
dakṣiṇe pṛṣṭhadevyā vai māhiṣaṃ kuṇḍamucyate ||
mahiṣo dānavaḥ pūrvaṃ nihato gaṇanāyakaiḥ
||80||दक्षिणे पृष्ठदेव्या वै माहिषं कुण्डमुच्यते ॥
महिषो दानवः पूर्वं निहतो गणनायकैः
tatra tīrthe naraḥ snātvā mātṝḥ saṃpūjya yatnataḥ ||
pretarakṣaḥ piśācānāṃ pīḍayā sa vimucyate
||81||तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा मातॄः संपूज्य यत्नतः ॥
प्रेतरक्षः पिशाचानां पीडया स विमुच्यते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye'psaraḥkuṇḍamāhātmyavarṇanaṃnāmāṣṭamo'dhyāḥ
||8||इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्रमाहात्म्येऽप्सरःकुण्डमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टमोऽध्याः