kapālamokṣaṇavarṇanam
sanatkumāra uvāca
praviśyātha vanaṃ devāḥ sarvapuṣpopaśobhitam ||
iha devo 'tra devo'tra viviśuste didṛkṣavaḥ
||1||प्रविश्याथ वनं देवाः सर्वपुष्पोपशोभितम् ॥
इह देवो ऽत्र देवोऽत्र विविशुस्ते दिदृक्षवः
adbhutasya vanasyāṃte na te dadṛśire surāḥ ||
vicinvaṃto mahādevaṃ devairbahuvilokitaḥ
||2||अद्भुतस्य वनस्यांते न ते ददृशिरे सुराः ॥
विचिन्वंतो महादेवं देवैर्बहुविलोकितः
tamuvāca sa bhadraṃ vai drakṣyadhvaṃ na tapo vinā ||
vicinvanto virūpākṣaṃ nainaṃ paśyata śaṃkaram
||3||तमुवाच स भद्रं वै द्रक्ष्यध्वं न तपो विना ॥
विचिन्वन्तो विरूपाक्षं नैनं पश्यत शंकरम्
sa yuktaṃ hṛdaye smṛtvā brahmā devāṃstato'bravīt ||
trividho darśanopāyastasya devasya sarvadā
||4||स युक्तं हृदये स्मृत्वा ब्रह्मा देवांस्ततोऽब्रवीत् ॥
त्रिविधो दर्शनोपायस्तस्य देवस्य सर्वदा
śraddhājñānena tapasā yogenaiva nigadyate ||
sakalaṃ niṣkalaṃ cāpi devāḥ paśyaṃti yoginaḥ
||5||श्रद्धाज्ञानेन तपसा योगेनैव निगद्यते ॥
सकलं निष्कलं चापि देवाः पश्यंति योगिनः
tapasvinastu sakalaṃ jñānino niṣkalaṃ param ||
samutpanne'pi vijñāne maṃdaśraddho na paśyati
||6||तपस्विनस्तु सकलं ज्ञानिनो निष्कलं परम् ॥
समुत्पन्नेऽपि विज्ञाने मंदश्रद्धो न पश्यति
bhaktyā paramayopetāḥ paraṃ paśyaṃti yoginaḥ ||
draṣṭavyo nirvikāro'sau pradhānapuruṣeśvaraḥ
||7||भक्त्या परमयोपेताः परं पश्यंति योगिनः ॥
द्रष्टव्यो निर्विकारोऽसौ प्रधानपुरुषेश्वरः
nādīkṣitairato devāḥ śaivīṃ dīkṣāṃ prapadyata ||
karmaṇā manasā vācā nityayuktā maheśvare
||8||नादीक्षितैरतो देवाः शैवीं दीक्षां प्रपद्यत ॥
कर्मणा मनसा वाचा नित्ययुक्ता महेश्वरे
tapaścarata bhadraṃ vo rudrārādha natatparāḥ ||
śivadīkṣāṃ prapannānāṃ bhaktānāṃ ca tapasvinām
||9||तपश्चरत भद्रं वो रुद्राराध नतत्पराः ॥
शिवदीक्षां प्रपन्नानां भक्तानां च तपस्विनाम्
sarvakālaṃ vijānāti dātavyaṃ darśanaṃ mayā ||
brahmaṇo vacanaṃ śrutvā hitameva yadu ktavān
||10||सर्वकालं विजानाति दातव्यं दर्शनं मया ॥
ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा हितमेव यदु क्तवान्
śivekṣāviṣṭamatayo brahmāṇamidamabuvan ||
mārgeṇa vidhinā caiva śivadīkṣāsu tatparāḥ ||
prayaccha brahmansarveṣāṃ dīkṣāṃ naḥ śivatoṣadām ||
śrutveti vacanaṃ brahmā pratyuvāca vicāritam
||12||शिवेक्षाविष्टमतयो ब्रह्माणमिदमबुवन् ॥
मार्गेण विधिना चैव शिवदीक्षासु तत्पराः ॥
प्रयच्छ ब्रह्मन्सर्वेषां दीक्षां नः शिवतोषदाम् ॥
श्रुत्वेति वचनं ब्रह्मा प्रत्युवाच विचारितम्
saṃdidīkṣayiṣuḥ kṣipramamarāñchivadīkṣayā ||
śivayajñārthasaṃbhārānānayadhvamalaṃ surāḥ
||13||संदिदीक्षयिषुः क्षिप्रममराञ्छिवदीक्षया ॥
शिवयज्ञार्थसंभारानानयध्वमलं सुराः
vedī prakalpyatāmatra yaṣṭavyo'ṣṭatanuḥ śivaḥ ||
padmayonervacaḥ śrutvā cakruḥ sarvamataḥ surāḥ
||14||वेदी प्रकल्प्यतामत्र यष्टव्योऽष्टतनुः शिवः ॥
पद्मयोनेर्वचः श्रुत्वा चक्रुः सर्वमतः सुराः
vinītaveṣāḥ praṇatā anena sastamanvaguḥ ||
śivaprasādasaṃprāptyai puṣkarajñānamīritam
||15||विनीतवेषाः प्रणता अनेन सस्तमन्वगुः ॥
शिवप्रसादसंप्राप्त्यै पुष्करज्ञानमीरितम्
yajñaṃ cakāra vidhinā vedhāścandrārdhadhāriṇaḥ ||
padmayoniḥ puraskṛtya tadā dīkṣāṃ pra yogataḥ
||16||यज्ञं चकार विधिना वेधाश्चन्द्रार्धधारिणः ॥
पद्मयोनिः पुरस्कृत्य तदा दीक्षां प्र योगतः
anugraheṇa devāṃstānakārayata bhāvataḥ ||
tato vratānāṃ pravaraṃ vrataṃ divyaṃ mahāprabhuḥ
||17||अनुग्रहेण देवांस्तानकारयत भावतः ॥
ततो व्रतानां प्रवरं व्रतं दिव्यं महाप्रभुः
tebhyo dadau devatābhyaḥ sa tadapyavirodhavit ||
paṭhyate śivaśālāyāṃ mahāpāśupataṃ vratam
||18||तेभ्यो ददौ देवताभ्यः स तदप्यविरोधवित् ॥
पठ्यते शिवशालायां महापाशुपतं व्रतम्
śaivaṃ yathoditaṃ yacca āgamācāraceṣṭitam ||
śivārādhanamukhyānāṃ munīnāṃ tīvratejasām
||19||शैवं यथोदितं यच्च आगमाचारचेष्टितम् ॥
शिवाराधनमुख्यानां मुनीनां तीव्रतेजसाम्
sarvānugrāhakaḥ śaṃbhuḥ sarvadevaiḥ prakalpitam ||
tadevaṃ prārthitaṃ buddhyā vrataṃ raudraṃ śivaṃ samam
||20||सर्वानुग्राहकः शंभुः सर्वदेवैः प्रकल्पितम् ॥
तदेवं प्रार्थितं बुद्ध्या व्रतं रौद्रं शिवं समम्
tattebhyo vismayaṃ tyaktvā prāyacchatkanakāṃḍajaḥ ||
kāmikaṃ bhasmanāmāḍhyaṃ sarvadā kīrtitaṃ śubham
||21||तत्तेभ्यो विस्मयं त्यक्त्वा प्रायच्छत्कनकांडजः ॥
कामिकं भस्मनामाढ्यं सर्वदा कीर्तितं शुभम्
pāpaghraṃ duḥkhaśamanaṃ puṣṭiśrībalavardhanam ||
siddhidaṃ kīrtikṛtkāṃtaṃ kalikalmaṣamokṣaṇam
||22||पापघ्रं दुःखशमनं पुष्टिश्रीबलवर्धनम् ॥
सिद्धिदं कीर्तिकृत्कांतं कलिकल्मषमोक्षणम्
tasmātsarvaprayatnena bhasmasnānaṃ samāhitāḥ ||
kurvaṃto mānavā dāṃtā dīkṣitāḥ saṃyateṃdriyāḥ
||23||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भस्मस्नानं समाहिताः ॥
कुर्वंतो मानवा दांता दीक्षिताः संयतेंद्रियाः
sarve kamaṃḍaludharāḥ sarve rudrākṣadhāriṇaḥ ||
aniṣṭadarśanālāpa saṃgatyā parivarjitāḥ
||24||सर्वे कमंडलुधराः सर्वे रुद्राक्षधारिणः ॥
अनिष्टदर्शनालाप संगत्या परिवर्जिताः
evaṃ vratadharāḥ sarve vane tasminmaheśvaram ||
ārādhayaṃstamīśānaṃ vratenaiva umādhavam
||25||एवं व्रतधराः सर्वे वने तस्मिन्महेश्वरम् ॥
आराधयंस्तमीशानं व्रतेनैव उमाधवम्
bhaktyā paramayā yuktā vidhinā parameṇa ca ||
kālena mahatā dhyānādevaṃ jñātvā manogatam
||26||भक्त्या परमया युक्ता विधिना परमेण च ॥
कालेन महता ध्यानादेवं ज्ञात्वा मनोगतम्
rudradhyānāgninirdagdhakalmaṣāśca śriyānvitāḥ ||
tadā hatvā'suraṃ śaṃbhuḥ pratyakṣo bhagavānabhūt
||27||रुद्रध्यानाग्निनिर्दग्धकल्मषाश्च श्रियान्विताः ॥
तदा हत्वाऽसुरं शंभुः प्रत्यक्षो भगवानभूत्
sanatkumāra uvāca
brahmadattaṃ varaṃ devāḥ sarve śarvānubhāvitāḥ ||
samacīkaranpratyuktā brahmāpīśānabhāvitaḥ
||28||ब्रह्मदत्तं वरं देवाः सर्वे शर्वानुभाविताः ॥
समचीकरन्प्रत्युक्ता ब्रह्मापीशानभावितः
gate varṣasahasre sa divye deveśvareśvaraḥ ||
jātānukaṃpo devānāṃ dīpo darśanameyivān
||29||गते वर्षसहस्रे स दिव्ये देवेश्वरेश्वरः ॥
जातानुकंपो देवानां दीपो दर्शनमेयिवान्
gaṇairnānāvidhaiḥ sārdhaṃ nānābhūṣaṇabhūṣitaiḥ ||
sudarpodbhūtadarpaghraighorairghoravighātibhiḥ
||30||गणैर्नानाविधैः सार्धं नानाभूषणभूषितैः ॥
सुदर्पोद्भूतदर्पघ्रैघोरैर्घोरविघातिभिः
kāmarūpairakāmaiśca sarvakāmasamanvitaiḥ ||
karīṃdrakaraṭāṭopapāṭanaiḥ siṃhadehibhiḥ
||31||कामरूपैरकामैश्च सर्वकामसमन्वितैः ॥
करींद्रकरटाटोपपाटनैः सिंहदेहिभिः
aṇimādi guṇairdivyairyogaiśvaryādināmabhiḥ ||
vyālolakeśaraśanādaṃṣṭrākaṭakaṭodbhavaiḥ
||32||अणिमादि गुणैर्दिव्यैर्योगैश्वर्यादिनामभिः ॥
व्यालोलकेशरशनादंष्ट्राकटकटोद्भवैः
vyāghravyālānanai raudraiḥ kākakaṃkavaṭaistathā
||33||व्याघ्रव्यालाननै रौद्रैः काककंकवटैस्तथा
arūpaiḥ samarūpaiśca surūpairbahurūpakaiḥ ||
ekadvitriśirobhiśca bahuśīrṣairaśīrṣakaiḥ
||34||अरूपैः समरूपैश्च सुरूपैर्बहुरूपकैः ॥
एकद्वित्रिशिरोभिश्च बहुशीर्षैरशीर्षकैः
ekadvitriśikhaiścaiva nānārūpavirājitaiḥ ||
bahunetrairanetraiśca ekadvitrivilo canaiḥ
||35||एकद्वित्रिशिखैश्चैव नानारूपविराजितैः ॥
बहुनेत्रैरनेत्रैश्च एकद्वित्रिविलो चनैः
ekakarṇairdvikarṇaiśca bahukarṇairvikarṇakaiḥ ||
ekadvitrisunāsaiśca bahunāsairanāsikaiḥ
||36||एककर्णैर्द्विकर्णैश्च बहुकर्णैर्विकर्णकैः ॥
एकद्वित्रिसुनासैश्च बहुनासैरनासिकैः
ekajaṃghairdvijaṃghaiśca bahujaṃghairajaṃghakaiḥ ||
eka pādairdvipādaiśca bahupādairapādakaiḥ
||37||एकजंघैर्द्विजंघैश्च बहुजंघैरजंघकैः ॥
एक पादैर्द्विपादैश्च बहुपादैरपादकैः
gauraśyāmaiḥ śyāmagaurairasitaiḥ karburaistathā ||
bhujaṃgahāravalayaiḥ kṛtayajñopavītakaiḥ
||38||गौरश्यामैः श्यामगौरैरसितैः कर्बुरैस्तथा ॥
भुजंगहारवलयैः कृतयज्ञोपवीतकैः
śūlāsipaṭṭiśa dharairbhuśuṃḍīpīraghāyudhaiḥ ||
cakrakrakacakodaṃḍakāṃḍadaṃḍāstrapāṇibhiḥ
||39||शूलासिपट्टिश धरैर्भुशुंडीपीरघायुधैः ॥
चक्रक्रकचकोदंडकांडदंडास्त्रपाणिभिः
gadāmudgarapāṣāṇamuśalāyudhahastakaiḥ ||
vajraśaktyaśaniprāsakuṃtakartṛka dhāribhiḥ
||40||गदामुद्गरपाषाणमुशलायुधहस्तकैः ॥
वज्रशक्त्यशनिप्रासकुंतकर्तृक धारिभिः
bhaṃbhābherīrvādayadbhirvīṇāpaṇavaveṇukān ||
mṛdaṃgavimalāḍhakkākāhalānakaduṃdubhīn
||41||भंभाभेरीर्वादयद्भिर्वीणापणववेणुकान् ॥
मृदंगविमलाढक्काकाहलानकदुंदुभीन्
huḍaṃkāśṛṃgikādyāni nānāvādyāni vādakaiḥ ||
evaṃ nānāvidhai raudrairbhīmairbhīmaparākramaiḥ
||42||हुडंकाशृंगिकाद्यानि नानावाद्यानि वादकैः ॥
एवं नानाविधै रौद्रैर्भीमैर्भीमपराक्रमैः
gaṇeśvaraiḥ sudurddharṣairvṛtaḥ sūryo grahairiva ||
āvirbhūto mahādevaḥ svagaṇaiḥ parivāritaḥ ||
taṃ paśya tāṃ tadā vyāsa brahmādīnāṃ divaukasām
||43||गणेश्वरैः सुदुर्द्धर्षैर्वृतः सूर्यो ग्रहैरिव ॥
आविर्भूतो महादेवः स्वगणैः परिवारितः ॥
तं पश्य तां तदा व्यास ब्रह्मादीनां दिवौकसाम्
atha brahmādayo devā dṛṣṭvāgre gaṇanāyakam ||
tejasādhyāsitāstasya babhūvurbhrāṃtacetasaḥ
||44||अथ ब्रह्मादयो देवा दृष्ट्वाग्रे गणनायकम् ॥
तेजसाध्यासितास्तस्य बभूवुर्भ्रांतचेतसः
tato 'valaṃbya te dhairyaṃ dṛṣṭvā devaṃ yathāvidhi ||
ṣaḍaṃgavedayogena hṛṣṭacittavapurdharāḥ
||45||ततो ऽवलंब्य ते धैर्यं दृष्ट्वा देवं यथाविधि ॥
षडंगवेदयोगेन हृष्टचित्तवपुर्धराः
śirogatairaṃjalibhiḥ pādebhyaśca mahīṃ gataiḥ ||
tuṣṭuvuḥ sṛṣṭisaṃhāra sthitikartāramīśvaram
||46||शिरोगतैरंजलिभिः पादेभ्यश्च महीं गतैः ॥
तुष्टुवुः सृष्टिसंहार स्थितिकर्तारमीश्वरम्
devā ūcuḥ
namaḥ śivāya śāṃtāya sagaṇāya sanaṃdine ||
vṛṣāsanāya saumyāya śūlaśaktidharāya te
||47||नमः शिवाय शांताय सगणाय सनंदिने ॥
वृषासनाय सौम्याय शूलशक्तिधराय ते
namo dikcarmavastrāya śucaye tīvratejase ||
brahmaṇe brahmadehāya brahmaṇā yojitāya ca
||48||नमो दिक्चर्मवस्त्राय शुचये तीव्रतेजसे ॥
ब्रह्मणे ब्रह्मदेहाय ब्रह्मणा योजिताय च
namoṃdhakavināśāya pareśāya namonamaḥ ||
rudrāya paṃca vaktrāya sarvarogāpahāriṇe
||49||नमोंधकविनाशाय परेशाय नमोनमः ॥
रुद्राय पंच वक्त्राय सर्वरोगापहारिणे
giriśāya sureśāya īśānāya namonamaḥ ||
bhīmogrādisvarūpāya vijayāya namonamaḥ
||50||गिरिशाय सुरेशाय ईशानाय नमोनमः ॥
भीमोग्रादिस्वरूपाय विजयाय नमोनमः
surāsurādhipataye yatīnāṃ pataye namaḥ ||
caṃḍāya caṃḍadaṃḍāya varakhaṭvāṃgadaṃḍine
||51||सुरासुराधिपतये यतीनां पतये नमः ॥
चंडाय चंडदंडाय वरखट्वांगदंडिने
virūpākṣaśubhākhyāya viśvarūpāya vai namaḥ ||
śāṃtāya ca manojñāya trinetrāya namonamaḥ
||52||विरूपाक्षशुभाख्याय विश्वरूपाय वै नमः ॥
शांताय च मनोज्ञाय त्रिनेत्राय नमोनमः
vedhase viśvarūpāya daityasaṃhāriṇe namaḥ ||
bhaktānukaṃpine'tyarthaṃ rudrajñānaparāya ca
||53||वेधसे विश्वरूपाय दैत्यसंहारिणे नमः ॥
भक्तानुकंपिनेऽत्यर्थं रुद्रज्ञानपराय च
virūpāya surūpāya rūpāṇāṃ śatadhāriṇe ||
paṃcāsyāya śubhāsyāya candrāsyāya namonamaḥ
||54||विरूपाय सुरूपाय रूपाणां शतधारिणे ॥
पंचास्याय शुभास्याय चन्द्रास्याय नमोनमः
varadāya varāhāya sukūrmāya namonamaḥ
||55||वरदाय वराहाय सुकूर्माय नमोनमः
trinetra trāṇamasmākaṃ tripuraghna vidhīyatām ||
vāṅmanaḥkāyabhāvaistvāṃ prapannānāṃ maheśvara
||56||त्रिनेत्र त्राणमस्माकं त्रिपुरघ्न विधीयताम् ॥
वाङ्मनःकायभावैस्त्वां प्रपन्नानां महेश्वर
sanatkumāra uvāca
evaṃ stutastadā devairviriṃcyādyaistathā haraḥ ||
śarīrāṇi vilokyeśaḥ kṛśānyatha divaukasām
||57||एवं स्तुतस्तदा देवैर्विरिंच्याद्यैस्तथा हरः ॥
शरीराणि विलोक्येशः कृशान्यथ दिवौकसाम्
divyapratāpadhāreṇa trivedhenāṃtarātmanā
||58||दिव्यप्रतापधारेण त्रिवेधेनांतरात्मना
ārādhanaṃ samīkṣyāha brahmādīnāṃ sureśvaraḥ ||
sādhusādhu mahābhāgāḥ śaśvadvratamupāsitam
||59||आराधनं समीक्ष्याह ब्रह्मादीनां सुरेश्वरः ॥
साधुसाधु महाभागाः शश्वद्व्रतमुपासितम्
divyenānena vidhinā bhṛśamārādhito hyaham ||
bhavadbhiḥ śra ddhayātyarthaṃ mama darśanakāṃkṣayā
||60||दिव्येनानेन विधिना भृशमाराधितो ह्यहम् ॥
भवद्भिः श्र द्धयात्यर्थं मम दर्शनकांक्षया
vratasthā māṃ hi paśyaṃti mānuṣā devatā api ||
yadi yacca prayacchāmi kāṃścidvo hi varāñchubhān
||61||व्रतस्था मां हि पश्यंति मानुषा देवता अपि ॥
यदि यच्च प्रयच्छामि कांश्चिद्वो हि वराञ्छुभान्
ekaikaśo dvitriśo vā samastebhyaḥ samena vaḥ ||
sarvakāmaprasiddhyarthaṃ dāsyāmyenaṃ varaṃ hi vaḥ
||62||एकैकशो द्वित्रिशो वा समस्तेभ्यः समेन वः ॥
सर्वकामप्रसिद्ध्यर्थं दास्याम्येनं वरं हि वः
hitāya bhavatāṃ cāhamāgāmujjayinīṃ prati ||
kṣiptaṃ kapālaṃ ca mayā kiṃ punarbhadramastu vaḥ
||63||हिताय भवतां चाहमागामुज्जयिनीं प्रति ॥
क्षिप्तं कपालं च मया किं पुनर्भद्रमस्तु वः
devā ūcuḥ
kiṃ kṛtaṃ hitamasmākaṃ kapālaṃ kṣipatā tvayā
||64||किं कृतं हितमस्माकं कपालं क्षिपता त्वया
kimarthaṃ kaṃpitā bhūmistrailokyaṃ vyākulīkṛtam ||
naitannirarthakaṃ deva kathyatāmatra kāraṇam
||65||किमर्थं कंपिता भूमिस्त्रैलोक्यं व्याकुलीकृतम् ॥
नैतन्निरर्थकं देव कथ्यतामत्र कारणम्
mahādeva uvāca
yuṣmaddhitārthametadvai bhayaṃ vinihitaṃ kṛtam ||
devatānāṃ tu rakṣārthaṃ śrūyatāmatra kāraṇam
||66||युष्मद्धितार्थमेतद्वै भयं विनिहितं कृतम् ॥
देवतानां तु रक्षार्थं श्रूयतामत्र कारणम्
asuro drohaṇonāma balavānyogamāyikaḥ ||
avasthitastvavaṣṭabhya rasātalatalā śrayam
||67||असुरो द्रोहणोनाम बलवान्योगमायिकः ॥
अवस्थितस्त्ववष्टभ्य रसातलतला श्रयम्
tasya daityasya balino daityāḥ parapuraṃjayāḥ ||
yuṣmāñjñātvā tapasthāṃścāpyabhyagurbahavo hi te
||68||तस्य दैत्यस्य बलिनो दैत्याः परपुरंजयाः ॥
युष्माञ्ज्ञात्वा तपस्थांश्चाप्यभ्यगुर्बहवो हि ते
seṃdrānnihaṃtumicchaṃto māyā pracchannacārakāḥ ||
purīṃ kanakaśṛṃgāḍhyāmenāmadhi kuśasthalīm ||
samudyayuḥ surānhaṃtumudyatā udyatāyudhāḥ
||69||सेंद्रान्निहंतुमिच्छंतो माया प्रच्छन्नचारकाः ॥
पुरीं कनकशृंगाढ्यामेनामधि कुशस्थलीम् ॥
समुद्ययुः सुरान्हंतुमुद्यता उद्यतायुधाः
teṣāṃ kapālapātena bhūminiṣkaṃpanena ca ||
śabdena cātighoreṇa dehātprāṇā viniryayuḥ
||70||तेषां कपालपातेन भूमिनिष्कंपनेन च ॥
शब्देन चातिघोरेण देहात्प्राणा विनिर्ययुः
lokasthitivināśātha teṣāmāsītsamudyamaḥ ||
rājyaiśvaryeṇa darpiṣṭhāstena te nihatā mayā
||71||लोकस्थितिविनाशाथ तेषामासीत्समुद्यमः ॥
राज्यैश्वर्येण दर्पिष्ठास्तेन ते निहता मया
devā ūcuḥ
viśvastānāṃ punaścaivameva cānugrahaḥ kṛtaḥ ||
devānugrahakartā tvaṃ guṇasmṛtiniṣevitaḥ
||72||विश्वस्तानां पुनश्चैवमेव चानुग्रहः कृतः ॥
देवानुग्रहकर्ता त्वं गुणस्मृतिनिषेवितः
divyadṛṣṭibhiratyarthaṃ yaśo'rthaṃ bhīma naṃditāḥ ||
ityuktvā praṇatāndevānutthāpyoce punarbhavaḥ
||73||दिव्यदृष्टिभिरत्यर्थं यशोऽर्थं भीम नंदिताः ॥
इत्युक्त्वा प्रणतान्देवानुत्थाप्योचे पुनर्भवः
śiva uvāca
paricaryābhisaṃyuktaṃ nityamugraniṣevitam ||
dhyānasādhananiṣpannaṃ yadanyeṣāṃ na vidyate
||74||परिचर्याभिसंयुक्तं नित्यमुग्रनिषेवितम् ॥
ध्यानसाधननिष्पन्नं यदन्येषां न विद्यते
manovākkāyabhāvena duṣkaraṃ duścaraṃ tapaḥ ||
anena tapasā yuktāḥ kaṣṭena duḥsahena ca
||75||मनोवाक्कायभावेन दुष्करं दुश्चरं तपः ॥
अनेन तपसा युक्ताः कष्टेन दुःसहेन च
mahatā tanusādhyena bahukālārjitena vaḥ ||
samaṃtādabhivardhetāṃ yuṣmattejastapo'pi ca
||76||महता तनुसाध्येन बहुकालार्जितेन वः ॥
समंतादभिवर्धेतां युष्मत्तेजस्तपोऽपि च
sanatkumāra uvāca
ityuktā devadevena devā brahmapurogamāḥ ||
ūcurunnāmya vaktrāṇi sthitā jānubhirīśvaram
||77||इत्युक्ता देवदेवेन देवा ब्रह्मपुरोगमाः ॥
ऊचुरुन्नाम्य वक्त्राणि स्थिता जानुभिरीश्वरम्
devā ūcuḥ
prāṇadastvaṃ kāraṇastvaṃ tapasāṃ deva dṛśyase ||
tadasmākaṃ pravṛttānāṃ mānuṣāṇāṃ varaprada
||78||प्राणदस्त्वं कारणस्त्वं तपसां देव दृश्यसे ॥
तदस्माकं प्रवृत्तानां मानुषाणां वरप्रद
rakṣāṃ kuruṣva deveśa bhaktānāmabhayaṃkara
||79||रक्षां कुरुष्व देवेश भक्तानामभयंकर
īśvara uvāca
yatnena vidhinā dattaṃ suvyaktaṃ darśanaṃ hi vaḥ ||
sudurlabhānyapi punardāsyāmi vo varānbahūn
||80||यत्नेन विधिना दत्तं सुव्यक्तं दर्शनं हि वः ॥
सुदुर्लभान्यपि पुनर्दास्यामि वो वरान्बहून्
evamukte bhagavatā brahmā vacanamabravīt ||
devānāmagrataḥ sthitvā śrutaśabdodbhavaṃ bhavam
||81||एवमुक्ते भगवता ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ॥
देवानामग्रतः स्थित्वा श्रुतशब्दोद्भवं भवम्
prāptā vayaṃ ca bhagavansuparyāpto mahāvaraḥ ||
jāyatāṃ naḥ sadaiśvaryaṃ vāsasthānamathākṣayam
||82||प्राप्ता वयं च भगवन्सुपर्याप्तो महावरः ॥
जायतां नः सदैश्वर्यं वासस्थानमथाक्षयम्
śiva uvāca
loke'sminmama ye bhaktā mayā vinihatāśca ye ||
naivaṃ te durgatiṃ yāṃti labhaṃte sumatiṃ parām
||83||लोकेऽस्मिन्मम ये भक्ता मया विनिहताश्च ये ॥
नैवं ते दुर्गतिं यांति लभंते सुमतिं पराम्
sārdhaṃ tatra jaṭājūṭaiḥ śirobhiḥ śūlapāṇayaḥ ||
bhāṃti madvāmapārśvasthā ime te dāruṇā gaṇāḥ
||84||सार्धं तत्र जटाजूटैः शिरोभिः शूलपाणयः ॥
भांति मद्वामपार्श्वस्था इमे ते दारुणा गणाः
yeṣāṃ vinigrahārthāya yuṣmatsaṃbodhanāya ca ||
savikāraṃ mayā kṣiptaṃ kapālaṃ dharaṇītale
||85||येषां विनिग्रहार्थाय युष्मत्संबोधनाय च ॥
सविकारं मया क्षिप्तं कपालं धरणीतले
kṛto me'nugrahasteṣāṃ bhaktānāṃ bhaktimicchatām ||
vane'sminnityavāso me vṛkṣairabhyarthitasya ca
||86||कृतो मेऽनुग्रहस्तेषां भक्तानां भक्तिमिच्छताम् ॥
वनेऽस्मिन्नित्यवासो मे वृक्षैरभ्यर्थितस्य च
mahākālavane devā āgatasya mamānaghāḥ ||
tapasyatāṃ ca bhavatāṃ mahākālavanaṃ tataḥ
||87||महाकालवने देवा आगतस्य ममानघाः ॥
तपस्यतां च भवतां महाकालवनं ततः
nāmadvayayutaṃ guhyaṃ loke khyātaṃ bhaviṣyati ||
guhyaṃ vanaṃ śmaśānaṃ ca kṣetrāṇāṃ pravaraṃ mahat
||88||नामद्वययुतं गुह्यं लोके ख्यातं भविष्यति ॥
गुह्यं वनं श्मशानं च क्षेत्राणां प्रवरं महत्
kapālavratacaryā ca mayā hyeṣā prakīrtitā ||
kapālapātre bhuṃjānaḥ kapālavratabhūṣaṇaḥ
||89||कपालव्रतचर्या च मया ह्येषा प्रकीर्तिता ॥
कपालपात्रे भुंजानः कपालव्रतभूषणः
kapālapāṇiḥ saṃtuṣṭo bhikṣā vratasamanvitaḥ ||
śmaśānanilayo raudro vratonmattavimūḍhadhīḥ
||90||कपालपाणिः संतुष्टो भिक्षा व्रतसमन्वितः ॥
श्मशाननिलयो रौद्रो व्रतोन्मत्तविमूढधीः
naṃditaḥ sarvabhūteṣu priyāpriyasamaḥ sadā ||
bhasmabhūṣitasarvāṃgo jñānī caiva viśeṣataḥ
||91||नंदितः सर्वभूतेषु प्रियाप्रियसमः सदा ॥
भस्मभूषितसर्वांगो ज्ञानी चैव विशेषतः
jiteṃdriyo'sarvasaṃgo mṛdbhasmodakasaṃgrahī ||
nityayuktaḥ sadāvyāpī jāpī jitavarāsanaḥ
||92||जितेंद्रियोऽसर्वसंगो मृद्भस्मोदकसंग्रही ॥
नित्ययुक्तः सदाव्यापी जापी जितवरासनः
puṇyatīrthāśramopetaḥ svare deve samāhitaḥ ||
lokātītaṃ paraṃ jñānaṃ mahāpāśupataṃ vratam
||93||पुण्यतीर्थाश्रमोपेतः स्वरे देवे समाहितः ॥
लोकातीतं परं ज्ञानं महापाशुपतं व्रतम्
kapālavratamāsthāya purā cīrṇaṃ mayā svayam ||
kapālaṃ paramaṃ guhyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam
||94||कपालव्रतमास्थाय पुरा चीर्णं मया स्वयम् ॥
कपालं परमं गुह्यं पवित्रं पापनाशनम्
kapālavratametaddhi durdharaṃ paramādbhutam ||
atyaṃtamutkaṭaṃ raudramaghoraṃ lomaharṣaṇam
||95||कपालव्रतमेतद्धि दुर्धरं परमाद्भुतम् ॥
अत्यंतमुत्कटं रौद्रमघोरं लोमहर्षणम्
mahāvrataṃ dviṣanmohātpāpenaiva sthito naraḥ ||
na mucyate sa pāpena janmakoṭiśatairapi
||96||महाव्रतं द्विषन्मोहात्पापेनैव स्थितो नरः ॥
न मुच्यते स पापेन जन्मकोटिशतैरपि
mahāpāśupataṃ tasmānna hanyānna ca dūṣayet ||
etasminnihate tasmātkoṭirbhavati ghātitā
||97||महापाशुपतं तस्मान्न हन्यान्न च दूषयेत् ॥
एतस्मिन्निहते तस्मात्कोटिर्भवति घातिता
evaṃ mahāvrataṃ yastu bhojayecchraddhayānvitaḥ ||
tasya bhuktā bhavetkoṭirviprāṇāṃ vedapāṭhinām
||98||एवं महाव्रतं यस्तु भोजयेच्छ्रद्धयान्वितः ॥
तस्य भुक्ता भवेत्कोटिर्विप्राणां वेदपाठिनाम्
kapālapūraṇīṃ bhikṣāṃ yatīnāṃ yaḥ prayacchati ||
vimuktaḥ sarva pāpebhyo nāsau durgatimāpnuyāt
||99||कपालपूरणीं भिक्षां यतीनां यः प्रयच्छति ॥
विमुक्तः सर्व पापेभ्यो नासौ दुर्गतिमाप्नुयात्
kapāle bhojanaṃ śreṣṭhaṃ mārgo'yaṃ brahmasaṃbhavaḥ ||
vadaṃti loke vedeṣu pūjitaṃ devadānavaiḥ
||100||कपाले भोजनं श्रेष्ठं मार्गोऽयं ब्रह्मसंभवः ॥
वदंति लोके वेदेषु पूजितं देवदानवैः
dhārayiṣyaṃti ye viprāḥ kapālaṃ bhūtamohanam ||
mama tulyāstu te brahmanvicaraṃti mahītale
||1||धारयिष्यंति ये विप्राः कपालं भूतमोहनम् ॥
मम तुल्यास्तु ते ब्रह्मन्विचरंति महीतले
japaikaniratā dhīrāḥ kapālakṛtabhūṣaṇāḥ ||
mahāpāśupatā loke rudrāḥ saṃsāratārakāḥ
||2||जपैकनिरता धीराः कपालकृतभूषणाः ॥
महापाशुपता लोके रुद्राः संसारतारकाः
dharmādharmavimuktāśca kṛtyākṛtyavivarjitāḥ ||
dīkṣayā jñānayogena prāṇinastārayaṃti te
||3||धर्माधर्मविमुक्ताश्च कृत्याकृत्यविवर्जिताः ॥
दीक्षया ज्ञानयोगेन प्राणिनस्तारयंति ते
yāni tīrthāni loke'sminyajñakoṭiśatāni ca ||
viśuddhasya vijñānasya kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm
||4||यानि तीर्थानि लोकेऽस्मिन्यज्ञकोटिशतानि च ॥
विशुद्धस्य विज्ञानस्य कलां नार्हंति षोडशीम्
yathāhaṃ sarvadevānāṃ saṃpūjyo vai pitāmaha ||
tathaiva sarvayogebhyaḥ saṃpūjyo'yaṃ mahāvratī
||5||यथाहं सर्वदेवानां संपूज्यो वै पितामह ॥
तथैव सर्वयोगेभ्यः संपूज्योऽयं महाव्रती
saṃsārabandhamokṣārthaṃ śivaguhyamidaṃ vratam ||
yadetatsarvadharmeṇa apunarbhavakāraṇam
||6||संसारबन्धमोक्षार्थं शिवगुह्यमिदं व्रतम् ॥
यदेतत्सर्वधर्मेण अपुनर्भवकारणम्
kapālavratamādāya yastyajedajite ndriyaḥ ||
rauravaṃ sa prayātyāśu praṇīto yamakiṃkaraiḥ
||7||कपालव्रतमादाय यस्त्यजेदजिते न्द्रियः ॥
रौरवं स प्रयात्याशु प्रणीतो यमकिंकरैः
ālāpayati bhāvena na tu karma karoti yaḥ ||
sarāgacittaḥ śṛṃgārī na ca dharmapriyaṃkaraḥ
||8||आलापयति भावेन न तु कर्म करोति यः ॥
सरागचित्तः शृंगारी न च धर्मप्रियंकरः
ekatra bhojī miṣṭāśī kaitavena priyastathā ||
kugrāmanagare vāsī kṛṣivāṇijyasevakaḥ
||9||एकत्र भोजी मिष्टाश्ी कैतवेन प्रियस्तथा ॥
कुग्रामनगरे वासी कृषिवाणिज्यसेवकः
ityādiduṣṭadoṣaśca tasya saṃbhāṣaṇādapi ||
naro narakagāmī syādyato madvratadūṣakaḥ
||110||इत्यादिदुष्टदोषश्च तस्य संभाषणादपि ॥
नरो नरकगामी स्याद्यतो मद्व्रतदूषकः
dṛṣṭvā ca śiṣṭamatha 3 mahāvratadharo naraḥ ||
na spṛśedaṃgamaṃgena spṛṣṭvā snāyāttu cāṃbubhiḥ
||11||दृष्ट्वा च शिष्टमथ ३ महाव्रतधरो नरः ॥
न स्पृशेदंगमंगेन स्पृष्ट्वा स्नायात्तु चांबुभिः
evaṃ ca sarvamākhyātaṃ kapālasya ca mokṣaṇam ||
yathā mayātra nikṣiptamajñānena hataṃ svayam
||12||एवं च सर्वमाख्यातं कपालस्य च मोक्षणम् ॥
यथा मयात्र निक्षिप्तमज्ञानेन हतं स्वयम्
sanatkumāra uvāca
evamuktvā sa bhagavānbrahmādyairamaraiḥ saha ||
kṣetraṃ nivāsayāmāsa yathāvatkathayāmi te
||13||एवमुक्त्वा स भगवान्ब्रह्माद्यैरमरैः सह ॥
क्षेत्रं निवासयामास यथावत्कथयामि ते
ādyametatatsmaśānaṃ ca paṭhyate munisattamaiḥ ||
mahākālavanaṃ vyāsa yatra sanni hito haraḥ
||14||आद्यमेततत्स्मशानं च पठ्यते मुनिसत्तमैः ॥
महाकालवनं व्यास यत्र सन्नि हितो हरः
anugrahasya bhuvanaṃ bhūmibhāgo na saṃśayaḥ ||
anugrahārthaṃ bhūtānāṃ kṣetrāṃtarmṛtyudharmiṇām
||15||अनुग्रहस्य भुवनं भूमिभागो न संशयः ॥
अनुग्रहार्थं भूतानां क्षेत्रांतर्मृत्युधर्मिणाम्
suvarṇavajraparyaṃkavedikā ca mahīkṛtā ||
vicitrakusumāratnaiḥ kāritā sarvaśobhanā
||16||सुवर्णवज्रपर्यंकवेदिका च महीकृता ॥
विचित्रकुसुमारत्नैः कारिता सर्वशोभना
svarṇavajrāṃkitatalā śreṣṭhā haritaśādvalā ||
triṃśaccatvāriṃśapūrṇāḥ kalaśāḥ koṇasaṃsthitāḥ
||17||स्वर्णवज्रांकिततला श्रेष्ठा हरितशाद्वला ॥
त्रिंशच्चत्वारिंशपूर्णाः कलशाः कोणसंस्थिताः
dvārāṇi tatra catvāri pravarṇāni tapaṃti ca ||
kumbhāḥ śobhaṃti tatrasthāḥ uditā bhāskarā iva
||18||द्वाराणि तत्र चत्वारि प्रवर्णानि तपंति च ॥
कुम्भाः शोभंति तत्रस्थाः उदिता भास्करा इव
ramate tatra bhagavānvanānāmuttame vane ||
sanaṃdidevagaṇapaḥ kāladaṃḍādisaṃyutaḥ
||19||रमते तत्र भगवान्वनानामुत्तमे वने ॥
सनंदिदेवगणपः कालदंडादिसंयुतः
etatkṛtayuge sarvaṃ pratyakṣaṃ dṛśyate vane ||
tretāyāṃ dharmaniratāstāpasā brahmacāriṇaḥ
||120||एतत्कृतयुगे सर्वं प्रत्यक्षं दृश्यते वने ॥
त्रेतायां धर्मनिरतास्तापसा ब्रह्मचारिणः
dvāpare dharmaśīlā ye śrutavi jñānaśālinaḥ ||
kalau tu śuddhavijñānaśālinaḥ śaṃkaraṃ haram
||21||द्वापरे धर्मशीला ये श्रुतवि ज्ञानशालिनः ॥
कलौ तु शुद्धविज्ञानशालिनः शंकरं हरम्
tapodhikāḥ prapaśyaṃti devadevaṃ maheśvaram ||
mahākālavane nityaṃ śūlapaṭṭiśadhāriṇam
||22||तपोधिकाः प्रपश्यंति देवदेवं महेश्वरम् ॥
महाकालवने नित्यं शूलपट्टिशधारिणम्
etatte tathyamākhyātaṃ lokānugrahakārakam ||
sahitānukrameṇātra mantraiśca vidhipūrvakam
||23||एतत्ते तथ्यमाख्यातं लोकानुग्रहकारकम् ॥
सहितानुक्रमेणात्र मन्त्रैश्च विधिपूर्वकम्
samarcayaṃti ye viprā bhaktyā śaṃbhumahāpadam ||
vasaṃtīha samīpaṃ te mahākālānubhāvitāḥ
||24||समर्चयंति ये विप्रा भक्त्या शंभुमहापदम् ॥
वसंतीह समीपं ते महाकालानुभाविताः
paṭhati ya iha loke tasya saṃsthānametatprathitaguṇagaṇaughairarcitaṃ doṣahaṃ tat ||
śubhamatirabhiṣiktaḥ so'marairarcyamāno vrajati harapuraṃ yaḥ saṃśṛṇotyekacittaḥ
||125||पठति य इह लोके तस्य संस्थानमेतत्प्रथितगुणगणौघैरर्चितं दोषहं तत् ॥
शुभमतिरभिषिक्तः सोऽमरैरर्च्यमानो व्रजति हरपुरं यः संशृणोत्येकचित्तः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ paṃcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantī kṣetramāhātmyaṃ kapālamokṣaṇavarṇanaṃnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6 ||