pāpanāśinī vikhyātā yathā śiprā payasvinī
sanatkumāra uvāca
pāpanāśinī vikhyātā yathā śiprā payasvinī ||
tathāhaṃ saṃpravakṣyāmi samāsena paraṃtapa
||1||पापनाशिनी विख्याता यथा शिप्रा पयस्विनी ॥
तथाहं संप्रवक्ष्यामि समासेन परंतप
purā kṛtayuge vyāsa damanonāma vai nṛpaḥ ||
kīkaṭeṣu samākhyāto rājā paramakopanaḥ
||2||पुरा कृतयुगे व्यास दमनोनाम वै नृपः ॥
कीकटेषु समाख्यातो राजा परमकोपनः
utpathī sarvadharmāṇāṃ gobrāhmaṇaviniṃdakaḥ ||
surāpī hemahārī matsarī gurutalpagaḥ
||3||उत्पथी सर्वधर्माणां गोब्राह्मणविनिंदकः ॥
सुरापी हेमहारी मत्सरी गुरुतल्पगः
prajāsarvasvahartā ca paradārābhimarśakaḥ ||
dhūrtako dhūrtaṃsaṃgī ca piśunastaskarākṛtiḥ
||4||प्रजासर्वस्वहर्ता च परदाराभिमर्शकः ॥
धूर्तको धूर्तंसंगी च पिशुनस्तस्कराकृतिः
gograhaḥ purabhedī ca baṃdī baṃdijanapriyaḥ ||
kutsitaḥ kopapūrṇaśca vedaśāstravivarjitaḥ
||5||गोग्रहः पुरभेदी च बंदी बंदिजनप्रियः ॥
कुत्सितः कोपपूर्णश्च वेदशास्त्रविवर्जितः
sādhusaṃgaparityāgī duṣṭo duṣṭajanapriyaḥ ||
kulāṃganāparityāgī paṇyastrīvṛṣalīpatiḥ
||6||साधुसंगपरित्यागी दुष्टो दुष्टजनप्रियः ॥
कुलांगनापरित्यागी पण्यस्त्रीवृषलीपतिः
dharmaniṃdākaro nityamadharme ramate matiḥ ||
na hūyaṃte na pūjyaṃte na śrūyaṃte kathā budhaiḥ
||7||धर्मनिंदाकरो नित्यमधर्मे रमते मतिः ॥
न हूयंते न पूज्यंते न श्रूयंते कथा बुधैः
vedā yajñāśca devānāṃ mūrtiḥ padbhyāṃ ca tāḍyate ||
evaṃ duṣṭataro rājā na bhūto na bhaviṣyati
||8||वेदा यज्ञाश्च देवानां मूर्तिः पद्भ्यां च ताड्यते ॥
एवं दुष्टतरो राजा न भूतो न भविष्यति
sa ekadā vane ghore mṛgayāvanagocaraḥ ||
itastato bhramamāṇo vyādhaiḥ parivṛtaḥ khalaḥ
||9||स एकदा वने घोरे मृगयावनगोचरः ॥
इतस्ततो भ्रममाणो व्याधैः परिवृतः खलः
na labdhvā kheṭakaṃ kiṃcitkṣudhārtastṛṣitaḥ khalaḥ ||
ekākī vigato'saṃgo mahākālavanāṃtike
||10||न लब्ध्वा खेटकं किंचित्क्षुधार्तस्तृषितः खलः ॥
एकाकी विगतोऽसंगो महाकालवनांतिके
rātriḥ samāgatā tatra ghorā ghorani ṣevitā ||
vṛkṣamūlamupāvṛtya śayanārthī kṣudhārditaḥ
||11||रात्रिः समागता तत्र घोरा घोरनि षेविता ॥
वृक्षमूलमुपावृत्य शयनार्थी क्षुधार्दितः
tatrāśvaṃ viṭape baddhvā svayameva nyaṣīdata ||
tadaiva kāle vṛkṣādvai sarpaḥ papāta mastake
||12||तत्राश्वं विटपे बद्ध्वा स्वयमेव न्यषीदत ॥
तदैव काले वृक्षाद्वै सर्पः पपात मस्तके
kimidaṃ kuta āścaryaṃ kṛtvā hastena vāritaḥ ||
tena vārayitā rājā daṣṭoṃ'guṣṭhe tadā'hinā
||13||किमिदं कुत आश्चर्यं कृत्वा हस्तेन वारितः ॥
तेन वारयिता राजा दष्टोंऽगुष्ठे तदाऽहिना
daṣṭamātre ca nṛpatirvyathitaḥ kṣitimāgataḥ ||
kiyatkāle vyathāviṣṭo mumoha kṣīṇamaṃgalaḥ
||14||दष्टमात्रे च नृपतिर्व्यथितः क्षितिमागतः ॥
कियत्काले व्यथाविष्टो मुमोह क्षीणमंगलः
etatkṣaṇātpretabhūto ghore narakasaṃcaye ||
yamadūtaistāḍyamāno vividhāstraiḥ svakarmajaiḥ
||15||एतत्क्षणात्प्रेतभूतो घोरे नरकसंचये ॥
यमदूतैस्ताड्यमानो विविधास्त्रैः स्वकर्मजैः
harṣitāśca gaṇāḥ sarve yamarājasya kiṃkarāḥ ||
baddhvā pāśaiśca taṃ ninyuḥ pāpiṣṭhaṃ yamamaṃdire
||16||हर्षिताश्च गणाः सर्वे यमराजस्य किंकराः ॥
बद्ध्वा पाशैश्च तं निन्युः पापिष्ठं यममंदिरे
etasminnaṃtare vyāsa kravyādaiḥ khāditaṃ śavam ||
kiṃciccheṣataraṃ prātarvāyasenābhilakṣitam
||17||एतस्मिन्नंतरे व्यास क्रव्यादैः खादितं शवम् ॥
किंचिच्छेषतरं प्रातर्वायसेनाभिलक्षितम्
tatra gatvānayanmāṃsaṃ tuṃḍena viyadudgataḥ ||
tato'nyairvāyasairbhagno bhrāmyamāṇa itastataḥ
||18||तत्र गत्वानयन्मांसं तुंडेन वियदुद्गतः ॥
ततोऽन्यैर्वायसैर्भग्नो भ्राम्यमाण इतस्ततः
tatrāṭato hi yatrāste divyā śiprā payasvinī ||
kiṃcitkarmavipākena vāyasāsyagataṃ palam
||19||तत्राटतो हि यत्रास्ते दिव्या शिप्रा पयस्विनी ॥
किंचित्कर्मविपाकेन वायसास्यगतं पलम्
patitaṃ vai jale tasyāḥ śiprāyāstasya kāya jam ||
tena puṇyaprabhāvena śivo'jāyata tatkṣaṇāt
||20||पतितं वै जले तस्याः शिप्रायास्तस्य काय जम् ॥
तेन पुण्यप्रभावेन शिवोऽजायत तत्क्षणात्
trinetrotha jaṭājṛṭī vyāghrāṃbaraparīvṛtaḥ ||
śūlahasto vṛṣārūḍho bhālacaṃdro hyumāpatiḥ
||21||त्रिनेत्रोथ जटाजृटी व्याघ्रांबरपरीवृतः ॥
शूलहस्तो वृषारूढो भालचंद्रो ह्युमापतिः
ityāścaryamayaṃ rūpaṃ dṛṣṭvā dūtāśca dharṣitāḥ ||
tadgaṇaistāḍitā bhagnā dharmarājñe śaśaṃsire
||22||इत्याश्चर्यमयं रूपं दृष्ट्वा दूताश्च धर्षिताः ॥
तद्गणैस्ताडिता भग्ना धर्मराज्ञे शशंसिरे
śrūyatāṃ bho mahārāja dharmarāja namostu te ||
dūtānāṃ yadvaco ramyaṃ bahvāścaryamayaṃ param
||23||श्रूयतां भो महाराज धर्मराज नमोस्तु ते ॥
दूतानां यद्वचो रम्यं बह्वाश्चर्यमयं परम्
kīkaṭādhimatirmaṃdaḥ pāpiṣṭho vṛṣalīpatiḥ ||
damano nāma rājābhūtsamaste kṣitimaṃḍale
||24||कीकटाधिमतिर्मंदः पापिष्ठो वृषलीपतिः ॥
दमनो नाम राजाभूत्समस्ते क्षितिमंडले
yāni kāni ca pāpāni brahmahatyāsamāni ca ||
tāni sarvāṇi tenāpi kṛtāni bhuvi sattama
||25||यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च ॥
तानि सर्वाणि तेनापि कृतानि भुवि सत्तम
maryādābhedako mūḍho varṇāśramasudharmiṇām ||
kusaṃgī dyūtakonmādī bahuvyaṃgabharaḥ khalaḥ
||26||मर्यादाभेदको मूढो वर्णाश्रमसुधर्मिणाम् ॥
कुसंगी द्यूतकोन्मादी बहुव्यंगभरः खलः
yamadaṃḍaparaḥ pāpī asmākaṃ harṣavardhanaḥ ||
sa kathaṃ śivarūpī syātkimāścaryamataḥ param
||27||यमदंडपरः पापी अस्माकं हर्षवर्धनः ॥
स कथं शिवरूपी स्यात्किमाश्चर्यमतः परम्
yāvaṃtaḥ patitāḥ pūrve pāpinaḥ sarva eva hi ||
kṛṣṇena tāritāḥ sarve brahmaputrārthinā tadā
||28||यावंतः पतिताः पूर्वे पापिनः सर्व एव हि ॥
कृष्णेन तारिताः सर्वे ब्रह्मपुत्रार्थिना तदा
tadāprabhṛti sarvāṇi kuṃḍāni narakasya vai ||
śuṣkāṇi caiva dṛśyaṃte grīṣmāṃte vai hradā yathā
||29||तदाप्रभृति सर्वाणि कुंडानि नरकस्य वै ॥
शुष्काणि चैव दृश्यंते ग्रीष्मांते वै ह्रदा यथा
na caivārtaravaṃ kiṃcicchrūyate tava maṃdire ||
asmākaṃ jīvanaṃ nāsti kimupāyaṃ vadasva naḥ
||30||न चैवार्तरवं किंचिच्छ्रूयते तव मंदिरे ॥
अस्माकं जीवनं नास्ति किमुपायं वदस्व नः
eka evāgato loke vṛttido no yamādhipa ||
so'pi śivatvamāpannaḥ kasmānno jīvyate katham
||31||एक एवागतो लोके वृत्तिदो नो यमाधिप ॥
सोऽपि शिवत्वमापन्नः कस्मान्नो जीव्यते कथम्
dharmarājastadāśrutya kiṃkarāṇāṃ paraṃ vacaḥ ||
ciraṃ dhyātvā svakānūce deśakālocitaṃ vacaḥ
||32||धर्मराजस्तदाश्रुत्य किंकराणां परं वचः ॥
चिरं ध्यात्वा स्वकानूचे देशकालोचितं वचः
dharmarāja uvāca
śrūyatāṃ bho gaṇāḥ sarvaiḥ śrutirekāgramānasaiḥ ||
yena puṇyaprabhāvena pāpiṣṭhaḥ śivatāṃ gataḥ
||33||श्रूयतां भो गणाः सर्वैः श्रुतिरेकाग्रमानसैः ॥
येन पुण्यप्रभावेन पापिष्ठः शिवतां गतः
bhuvi puṇyatame deśe mahākālavane śubhe ||
śiprānāma saricchreṣṭhā sarvapāpaharā parā
||34||भुवि पुण्यतमे देशे महाकालवने शुभे ॥
शिप्रानाम सरिच्छ्रेष्ठा सर्वपापहरा परा
yeṣāṃ śiprodaka sparśo jāyate bhuvi kiṃkarāḥ ||
na teṣāṃ pātakaṃ kiṃcinmṛtaḥ śivapuraṃ vrajet
||35||येषां शिप्रोदक स्पर्शो जायते भुवि किंकराः ॥
न तेषां पातकं किंचिन्मृतः शिवपुरं व्रजेत्
manasā vapuṣā vācā pāpāni vividhāni ca ||
tatkṣaṇātpralayaṃ yāṃti śiprāsarinniṣevaṇāt
||36||मनसा वपुषा वाचा पापानि विविधानि च ॥
तत्क्षणात्प्रलयं यांति शिप्रासरिन्निषेवणात्
śiprāśipreti yo brūte yatra kutrāpi mānavaḥ ||
sa eva śivatāṃ yāti na jāne snānajaṃ phalam
||37||शिप्राशिप्रेति यो ब्रूते यत्र कुत्रापि मानवः ॥
स एव शिवतां याति न जाने स्नानजं फलम्
yatra kīṭapataṃgāśca śiprāvāricarāśca ye ||
mṛtāḥ śivapuraṃ yānti śiprānīraniṣevaṇāt
||38||यत्र कीटपतंगाश्च शिप्रावारिचराश्च ये ॥
मृताः शिवपुरं यान्ति शिप्रानीरनिषेवणात्
kṛtvānyatra mahāpāpaṃ ye'nte śiprātaṭaṃ śritāḥ ||
mahāpātakino'pyete mṛtā yāṃti śivālayam
||39||कृत्वान्यत्र महापापं येऽन्ते शिप्रातटं श्रिताः ॥
महापातकिनोऽप्येते मृता यांति शिवालयम्
mādhave māsi saṃprāpte nimajjaṃti narottamāḥ ||
na teṣāṃ nirayaṃ kiṃcicchivarūpāścaraṃti te
||40||माधवे मासि संप्राप्ते निमज्जंति नरोत्तमाः ॥
न तेषां निरयं किंचिच्छिवरूपाश्चरंति ते
vāyasenāhṛtaṃ māṃsaṃ tasya rājñaḥ kṛtāgasaḥ ||
śiprāgādhajale kṣiptaṃ kā tatra paridevanā
||41||वायसेनाहृतं मांसं तस्य राज्ञः कृतागसः ॥
शिप्रागाधजले क्षिप्तं का तत्र परिदेवना
vāpīkūpataḍāgādi adhikādhikasatphalam ||
tasmāddaśaguṇaṃ puṇyaṃ nadīṣu upajāyate
||42||वापीकूपतडागादि अधिकाधिकसत्फलम् ॥
तस्माद्दशगुणं पुण्यं नदीषु उपजायते
tasmāddaśaguṇā tāpī godā puṇyā tatodhikā ||
tasmāddaśaguṇā revā gaṃgā puṇyā tato'dhikā ||
tasmāddaśaguṇā śiprā pavitrā pāpanāśinī
||43||तस्माद्दशगुणा तापी गोदा पुण्या ततोधिका ॥
तस्माद्दशगुणा रेवा गंगा पुण्या ततोऽधिका ॥
तस्माद्दशगुणा शिप्रा पवित्रा पापनाशिनी
damanasya śarīrasya māṃsaṃ śiprāsamāgatam ||
tena puṇyaprabhāvena śivarūpadharo'bha vat
||44||दमनस्य शरीरस्य मांसं शिप्रासमागतम् ॥
तेन पुण्यप्रभावेन शिवरूपधरोऽभ वत्
īdṛśā ca nadī ramyā avantyāṃ bhuvi vartate ||
vāṃchaṃti devatāḥ sarvāstasyā durlabhadarśanam
||45||ईदृशा च नदी रम्या अवन्त्यां भुवि वर्तते ॥
वांछंति देवताः सर्वास्तस्या दुर्लभदर्शनम्
dharmarājavacaḥ śrutvā gaṇā vismaya māgatāḥ ||
manasā ca nirātaṃkāḥ śiprāṃ śaraṇamāgatāḥ
||46||धर्मराजवचः श्रुत्वा गणा विस्मय मागताः ॥
मनसा च निरातंकाः शिप्रां शरणमागताः
sanatkumāra uvāca
tadāprabhṛti vikhyātā śipreyaṃ pāpanāśinī ||
gīyate ca purāṇeṣu yasyā māhātmyamuttamam
||47||तदाप्रभृति विख्याता शिप्रेयं पापनाशिनी ॥
गीयते च पुराणेषु यस्या माहात्म्यमुत्तमम्
damanasya ca nirmuktiḥ śiprāmāhātmyamuttamam ||
yamadūtānāṃ saṃvādaṃ śrutvā muktirna saṃśayaḥ
||48||दमनस्य च निर्मुक्तिः शिप्रामाहात्म्यमुत्तमम् ॥
यमदूतानां संवादं श्रुत्वा मुक्तिर्न संशयः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye śiprāmāhātmye pañcāśattamo 'dhyāyaḥ || 50 ||