vaiśvānarotpattivarṇanam
vyāsa uvāca
yo'sau kapāla utpanno naronāma dhanurdharaḥ ||
kimevaṃ so'dhunā jāta utpattau viśvakarmaṇaḥ
||1||योऽसौ कपाल उत्पन्नो नरोनाम धनुर्धरः ॥
किमेवं सोऽधुना जात उत्पत्तौ विश्वकर्मणः
kathaṃ rudreṇa janitaḥ prabhuṇā buddhipūrvakam ||
viṣṇunā vā bhagavatā brahmaṇā bhāva bhedataḥ
||2||कथं रुद्रेण जनितः प्रभुणा बुद्धिपूर्वकम् ॥
विष्णुना वा भगवता ब्रह्मणा भाव भेदतः
kena kasmātsamutpannaḥ śaṃkarācyutabrahmaṇām ||
brahmā hiraṇyagarbho yo yo jātaśca caturmukhaḥ
||3||केन कस्मात्समुत्पन्नः शंकराच्युतब्रह्मणाम् ॥
ब्रह्मा हिरण्यगर्भो यो यो जातश्च चतुर्मुखः
adbhutaṃ paṃcamaṃ vaktraṃ kathaṃ tasyāpyupasthitam ||
sa tasthau bhagavānbrahmā kathaṃ rudre mano'dadhat
||4||अद्भुतं पंचमं वक्त्रं कथं तस्याप्युपस्थितम् ॥
स तस्थौ भगवान्ब्रह्मा कथं रुद्रे मनोऽदधत्
mūḍhātmanā naro yena haṃtuṃ sa prahito haram
||5||मूढात्मना नरो येन हंतुं स प्रहितो हरम्
sanatkumāra uvāca
maheśvaraharī etau dvāveva sati tiṣṭhataḥ ||
tayoraviditaṃ nāsti siddhāsiddhaṃ mahātmanoḥ
||6||महेश्वरहरी एतौ द्वावेव सति तिष्ठतः ॥
तयोरविदितं नास्ति सिद्धासिद्धं महात्मनोः
brahmaṇaḥ paṃcamaṃ vaktraṃ yattadāsīnmahātmanaḥ ||
tasyaiva mānasaḥ sogniḥ śirasā tena vai dhṛtaḥ
||7||ब्रह्मणः पंचमं वक्त्रं यत्तदासीन्महात्मनः ॥
तस्यैव मानसः सोग्निः शिरसा तेन वै धृतः
yo naro brahmaṇaḥ proktaḥ so'pyagnistasya mānasaḥ ||
dadhāra taṃ mahādevaḥ kṛtvāṃgulyaṃtarāṃtare
||8||यो नरो ब्रह्मणः प्रोक्तः सोऽप्यग्निस्तस्य मानसः ॥
दधार तं महादेवः कृत्वांगुल्यंतरांतरे
pūrvaṃ dṛṣṭvā samutpatti mevaṃ tasya mahānnaraḥ ||
tasmātkapālamaṃgulyāṃ ghaṭṭamānamajāyata
||9||पूर्वं दृष्ट्वा समुत्पत्ति मेवं तस्य महान्नरः ॥
तस्मात्कपालमंगुल्यां घट्टमानमजायत
sa taṃ hatvā śareṇājau brahmaṇo nihitaṃ rajaḥ ||
mumoha rajasā sattvaṃ yadṛcchā kṛtprabhuryataḥ
||10||स तं हत्वा शरेणाजौ ब्रह्मणो निहितं रजः ॥
मुमोह रजसा सत्त्वं यदृच्छा कृत्प्रभुर्यतः
vyāsa uvāca
kathamagniḥ samutpanno yoniḥ sarveṇa dhāritaḥ ||
vistareṇa tadācakṣva bhagavanmunivaṃdita
||11||कथमग्निः समुत्पन्नो योनिः सर्वेण धारितः ॥
विस्तरेण तदाचक्ष्व भगवन्मुनिवंदित
sanatkumāra uvāca
avyaktādīnsasarjādāvaṃḍaṃ hi tadajāyata ||
jajñe sauvarṇavarṇābho brahmā lokapitāmahaḥ
||12||अव्यक्तादीन्ससर्जादावंडं हि तदजायत ॥
जज्ञे सौवर्णवर्णाभो ब्रह्मा लोकपितामहः
svayaṃbhūḥ sa tapastaptvā divyaṃ varṣaśataṃ mahat ||
sa tapaḥstho vyājahāra bhūrbhuvaḥsvariti śrutīḥ
||13||स्वयंभूः स तपस्तप्त्वा दिव्यं वर्षशतं महत् ॥
स तपःस्थो व्याजहार भूर्भुवःस्वरिति श्रुतीः
śrutiyogāttu manasaḥ paścādagnirajāyata ||
adhomukhaḥ papātāgniḥ pṛthivīṃ nirdahanyadā
||14||श्रुतियोगात्तु मनसः पश्चादग्निरजायत ॥
अधोमुखः पपाताग्निः पृथिवीं निर्दहन्यदा
pāṇibhyāṃ brahmaṇā sognirbhūmerūrdhvaṃ niveśitaḥ ||
tato dakṣiṇahastena vedyāmagniḥ praṇīyate
||15||पाणिभ्यां ब्रह्मणा सोग्निर्भूमेरूर्ध्वं निवेशितः ॥
ततो दक्षिणहस्तेन वेद्यामग्निः प्रणीयते
purāpatannadhojvāla ūrdhvajvālo yadā dhṛtaḥ ||
uttānaśca kṛto yasmādbrahmaṇā nirmito mithaḥ
||16||पुरापतन्नधोज्वाल ऊर्ध्वज्वालो यदा धृतः ॥
उत्तानश्च कृतो यस्माद्ब्रह्मणा निर्मितो मिथः
jvālābhiḥ prajvalannūrdhvaṃ sarvaśabdasphuliṃgavān ||
hiraṇyavarṇaṃ brahmāṇaṃ tadovācānirutkaṭaḥ
||17||ज्वालाभिः प्रज्वलन्नूर्ध्वं सर्वशब्दस्फुलिंगवान् ॥
हिरण्यवर्णं ब्रह्माणं तदोवाचानिरुत्कटः
kimarthaṃ tu tvayā deva bhūmibhakṣaṃ nivāritam ||
bubhukṣayāhamāviṣṭa āhāro me pradīyatām
||18||किमर्थं तु त्वया देव भूमिभक्षं निवारितम् ॥
बुभुक्षयाहमाविष्ट आहारो मे प्रदीयताम्
evamukto'gnaye brahmā svaromāṇi juhāva saḥ ||
kṛśaścakhāda agnistu sarvaromāṇi brahmaṇaḥ
||19||एवमुक्तोऽग्नये ब्रह्मा स्वरोमाणि जुहाव सः ॥
कृशश्चखाद अग्निस्तु सर्वरोमाणि ब्रह्मणः
abravīcca na me tṛptirna ca me dehanirvṛtiḥ ||
tvacaṃ juhāva brahmā ca cakhādāgnistvacaṃ tadā
||20||अब्रवीच्च न मे तृप्तिर्न च मे देहनिर्वृतिः ॥
त्वचं जुहाव ब्रह्मा च चखादाग्निस्त्वचं तदा
abravīttaṃ tadā vahnistṛptirnāsti mameti hi ||
juhāva svāni māṃsāni tvacotkṛtya prajāpatiḥ
||21||अब्रवीत्तं तदा वह्निस्तृप्तिर्नास्ति ममेति हि ॥
जुहाव स्वानि मांसानि त्वचोत्कृत्य प्रजापतिः
abravīcca na me tṛptirna ca me dehanirvṛtiḥ ||
juhāva brahmā cāsthīni tānyaśnātsa bubhukṣitaḥ
||22||अब्रवीच्च न मे तृप्तिर्न च मे देहनिर्वृतिः ॥
जुहाव ब्रह्मा चास्थीनि तान्यश्नात्स बुभुक्षितः
tato dhātrā hutāśāya kṛto deho vidhātukaḥ |
tamadehamatho dṛṣṭvā brahmāṇamavadacca saḥ
||23||ततो धात्रा हुताशाय कृतो देहो विधातुकः ।
तमदेहमथो दृष्ट्वा ब्रह्माणमवदच्च सः
aho brahmanna me tṛptirna ca me dehanirvṛtiḥ|
kuddheṇa brahmaṇā so'gnirhuṃkāreṇa dvidhā kṛtaḥ
||24||अहो ब्रह्मन्न मे तृप्तिर्न च मे देहनिर्वृतिः।
कुद्धेण ब्रह्मणा सोऽग्निर्हुंकारेण द्विधा कृतः
āhatū rudatāvagnī āhārārthaṃ prajāpatim ||
huṃkāreṇa punarbrahmā dvidhaikaikaṃ cakāra vai
||25||आहतू रुदतावग्नी आहारार्थं प्रजापतिम् ॥
हुंकारेण पुनर्ब्रह्मा द्विधैकैकं चकार वै
trayasteṣāṃ rudaṃti sma rudanhyeko hyasaṃvṛtaḥ ||
kruddhena brahmaṇā vyāsa huṃkāreṇaiva tāḍitaḥ
||26||त्रयस्तेषां रुदंति स्म रुदन्ह्येको ह्यसंवृतः ॥
क्रुद्धेन ब्रह्मणा व्यास हुंकारेणैव ताडितः
rorūyamāṇe cāgnau tu punarbrahmā kṛpānvitaḥ ||
prāha kāmābhibhūtānāṃ bhuṃkṣva tvaṃ dehadhātukam
||27||रोरूयमाणे चाग्नौ तु पुनर्ब्रह्मा कृपान्वितः ॥
प्राह कामाभिभूतानां भुंक्ष्व त्वं देहधातुकम्
sa kālastasya kāmasya sā vṛttiḥ saṃprakalpitā ||
akārāgniṃ sanniviṣṭaṃ dṛṣṭvā manasi mānasaḥ
||28||स कालस्तस्य कामस्य सा वृत्तिः संप्रकल्पिता ॥
अकाराग्निं सन्निविष्टं दृष्ट्वा मनसि मानसः
huṃkārāgniḥ prajajvāla kimetaditi cābravīt ||
brahmā tamāha tvamapi yatheṣṭāṃ vṛttimāśraya
||29||हुंकाराग्निः प्रजज्वाल किमेतदिति चाब्रवीत् ॥
ब्रह्मा तमाह त्वमपि यथेष्टां वृत्तिमाश्रय
devamadhye bahirvāpi munīnāmāśrameṣu ca ||
ityevamuktastenāśu vṛttimetāmarocayat
||30||देवमध्ये बहिर्वापि मुनीनामाश्रमेषु च ॥
इत्येवमुक्तस्तेनाशु वृत्तिमेतामरोचयत्
ahamevaṃ pradāsyāmi punaḥ punaruvāca ha ||
yasmādeṣa dvitīyognirhuṃkārātsamajāyata
||31||अहमेवं प्रदास्यामि पुनः पुनरुवाच ह ॥
यस्मादेष द्वितीयोग्निर्हुंकारात्समजायत
sābhimāno'pamāno vā huṃkāro yatra kathyate ||
sā ca vṛttirmamādeśādbubhukṣāśāṃtaye tava
||32||साभिमानोऽपमानो वा हुंकारो यत्र कथ्यते ॥
सा च वृत्तिर्ममादेशाद्बुभुक्षाशांतये तव
ikārāgniṃ samāhūya brahmā vacanama bravīt ||
bhavatogne tviyaṃ vṛttirannaṃ bhuktaṃ daheriti
||33||इकाराग्निं समाहूय ब्रह्मा वचनम ब्रवीत् ॥
भवतोग्ने त्वियं वृत्तिरन्नं भुक्तं दहेरिति
ukārāgniṃ samāhūya brahmā vacanamabravīt ||
yatpṛthivyāṃ gurudhyānaṃ bhagavaṃstatsamāśraya
||34||उकाराग्निं समाहूय ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ॥
यत्पृथिव्यां गुरुध्यानं भगवंस्तत्समाश्रय
ahaṃ ca te vidhāsyāmi sthānamāhārameva ca ||
ityuktaḥ sa tu tenāgniryatpṛthivyāṃ śilācayaḥ
||35||अहं च ते विधास्यामि स्थानमाहारमेव च ॥
इत्युक्तः स तु तेनाग्निर्यत्पृथिव्यां शिलाचयः
yato'gnirvyāsa tenokto girau durge mahāmune ||
ukārāgniḥ sa cāpyeṣa samudre vaḍavāmukhaḥ
||36||यतोऽग्निर्व्यास तेनोक्तो गिरौ दुर्गे महामुने ॥
उकाराग्निः स चाप्येष समुद्रे वडवामुखः
so'pi bhinnaḥ samāhūto brahmaṇā sthānalipsayā ||
tvaṃ cakṣuḥ sarvalokasya brahmā vacanamabravīt
||37||सोऽपि भिन्नः समाहूतो ब्रह्मणा स्थानलिप्सया ॥
त्वं चक्षुः सर्वलोकस्य ब्रह्मा वचनमब्रवीत्
tasmāttvaṃ saṃskṛtāṃ vāṇīṃ dvijātīnāṃ prakāśaya ||
daivī puṇyā hi pāpāṃśca āyuṣyaṃ haṃtyasaṃskṛtā
||38||तस्मात्त्वं संस्कृतां वाणीं द्विजातीनां प्रकाशय ॥
दैवी पुण्या हि पापांश्च आयुष्यं हंत्यसंस्कृता
tasmāddvijātervijñeyā vāṇī puṇyā prakāśitā ||
vākca mātā dvijātīnāṃ mukhe sā saṃpratiṣṭhitā
||39||तस्माद्द्विजातेर्विज्ञेया वाणी पुण्या प्रकाशिता ॥
वाक्च माता द्विजातीनां मुखे सा संप्रतिष्ठिता
anṛtākṣaravinyāsādamaṃgalyā hyasaṃskṛtā ||
vaktāraṃ haṃtyato hyagniḥ sadā saṃskṛtakṛddvijaḥ
||40||अनृताक्षरविन्यासादमंगल्या ह्यसंस्कृता ॥
वक्तारं हंत्यतो ह्यग्निः सदा संस्कृतकृद्द्विजः
āhūya bhūyo'kārāgniṃ prajāpatiracakṣuṣam ||
vāgvedavāṇīmavadatsopi saṃmīlitekṣaṇaḥ
||41||आहूय भूयोऽकाराग्निं प्रजापतिरचक्षुषम् ॥
वाग्वेदवाणीमवदत्सोपि संमीलितेक्षणः
brahmāṇamāha vahnistu vācohaṃ mukhamasmi he ||
sthānaṃ mama prayacchasva sarvatejovaraṃ param
||42||ब्रह्माणमाह वह्निस्तु वाचोहं मुखमस्मि हे ॥
स्थानं मम प्रयच्छस्व सर्वतेजोवरं परम्
brahmā tamāha yasmāttvaṃ tejaḥsthānaṃ samīhase ||
tasmāttejomayaṃ yatte ravisthānaṃ bhaviṣyati
||43||ब्रह्मा तमाह यस्मात्त्वं तेजःस्थानं समीहसे ॥
तस्मात्तेजोमयं यत्ते रविस्थानं भविष्यति
yasmāttejaḥ prapaśyaṃti cakṣurbhavati durbalam ||
tasmāttattejasā yuktaṃ paśyedanimiṣaṃ kvacit
||44||यस्मात्तेजः प्रपश्यंति चक्षुर्भवति दुर्बलम् ॥
तस्मात्तत्तेजसा युक्तं पश्येदनिमिषं क्वचित्
ikāramatha saṃbhinnamagnimāha pitāmahaḥ ||
saumyadṛṣṭyā tu brahmāṇaṃ samudīkṣamupāgatam
||45||इकारमथ संभिन्नमग्निमाह पितामहः ॥
सौम्यदृष्ट्या तु ब्रह्माणं समुदीक्षमुपागतम्
yasmācchīghraṃ mahāsattva saumyadṛṣṭirihāgataḥ ||
tasmāddāsyāmyahaṃ sthānaṃ sarvabhūtamanoramam
||46||यस्माच्छीघ्रं महासत्त्व सौम्यदृष्टिरिहागतः ॥
तस्माद्दास्याम्यहं स्थानं सर्वभूतमनोरमम्
saṃśītātmā śītaraśmiścaṃdramāstvaṃ bhaviṣyasi ||
sarvatejodhiko divyaḥ saumyaḥ paramabhāsuraḥ
||47||संशीतात्मा शीतरश्मिश्चंद्रमास्त्वं भविष्यसि ॥
सर्वतेजोधिको दिव्यः सौम्यः परमभासुरः
tarusthaḥ sarvatejāṃsi tejasā'bhibhaviṣyasi ||
ityuktvā taṃ visṛjyātha ukārāgnimathāhvayata
||48||तरुस्थः सर्वतेजांसि तेजसाऽभिभविष्यसि ॥
इत्युक्त्वा तं विसृज्याथ उकाराग्निमथाह्वयत
ihaihītīti śirasi samādāya nyaveśayat ||
tatrasthaṃ paṃcamaṃ vaktraṃ ūrdhvametatprajāyate
||49||इहैहीतीति शिरसि समादाय न्यवेशयत् ॥
तत्रस्थं पंचमं वक्त्रं ऊर्ध्वमेतत्प्रजायते
sa evaṃ rūpavānagnirukārāgniḥ pratiṣṭhitaḥ ||
tasmādagniśca sūryaśca ekametau vinirdiśet
||50||स एवं रूपवानग्निरुकाराग्निः प्रतिष्ठितः ॥
तस्मादग्निश्च सूर्यश्च एकमेतौ विनिर्दिशेत्
bhavāgnirūpaṃ paramaṃ brahmāṇamidamabravīt ||
mamāpi ruciraṃ sthānaṃ prayacchasva yathā svayam
||51||भवाग्निरूपं परमं ब्रह्माणमिदमब्रवीत् ॥
ममापि रुचिरं स्थानं प्रयच्छस्व यथा स्वयम्
brahmā tamāha katamaṃ sthānaṃ te rocate'nala ||
agnistaṃ pratyuvācedaṃ sthānaṃ kathaya me param
||52||ब्रह्मा तमाह कतमं स्थानं ते रोचतेऽनल ॥
अग्निस्तं प्रत्युवाचेदं स्थानं कथय मे परम्
sthānaṃ naivāsti te bhavyaṃ tato hyevaṃ bhaviṣyati ||
atra te sthātumicchāsti yadi saṃsthāsyate tviha
||53||स्थानं नैवास्ति ते भव्यं ततो ह्येवं भविष्यति ॥
अत्र ते स्थातुमिच्छास्ति यदि संस्थास्यते त्विह
loke nityaṃ samācāra lokasaṃsthitihetukaḥ ||
saṃbhavārthamihāsa tvaṃ nijasattvaparākramaḥ
||54||लोके नित्यं समाचार लोकसंस्थितिहेतुकः ॥
संभवार्थमिहास त्वं निजसत्त्वपराक्रमः
yadiha tvaṃ mahājvālābhābhiḥ kalitaśobhanaḥ ||
prāpsyase sarva jaṃtūnāṃ bhāsuratvamanuttamam ||
na hyeṣa dharmaścaivādyo māyāmohitakāmyayā
||55||यदिह त्वं महाज्वालाभाभिः कलितशोभनः ॥
प्राप्स्यसे सर्व जंतूनां भासुरत्वमनुत्तमम् ॥
न ह्येष धर्मश्चैवाद्यो मायामोहितकाम्यया
ityukte brahmaṇā so'gniḥ prajajvāla sahasraśaḥ ||
anaṃtajvālābhi tato nānāvarṇādibhiḥ śritaḥ
||56||इत्युक्ते ब्रह्मणा सोऽग्निः प्रजज्वाल सहस्रशः ॥
अनंतज्वालाभि ततो नानावर्णादिभिः श्रितः
akārekāra ūkāro brahmā tamatha dṛṣṭavān ||
naivāsau śāmyatāṃ yāti vahnirbhūyo vyavardhata
||57||अकारेकार ऊकारो ब्रह्मा तमथ दृष्टवान् ॥
नैवासौ शाम्यतां याति वह्निर्भूयो व्यवर्धत
vyāptaṃ bhavāgninā sarvaṃ tiryagūrdhvamadhastathā ||
jvālābhirupari kṣiptaṃ dṛṣṭvātmānaṃ samaṃtataḥ
||58||व्याप्तं भवाग्निना सर्वं तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ॥
ज्वालाभिरुपरि क्षिप्तं दृष्ट्वात्मानं समंततः
ciṃtayaṃtaṃ tu brahmāṇaṃ bhītaṃ caiva viśeṣataḥ ||
śirasyaṃjalimādhāya tuṣṭāvātha praṇamya tam ||
tejonidhiṃ ca sarveśaṃ jñātumicchanprajāpatiḥ ||
niruktasūktarāhasyairṛgyajuḥsāmabhāṣitaiḥ
||60||चिंतयंतं तु ब्रह्माणं भीतं चैव विशेषतः ॥
शिरस्यंजलिमाधाय तुष्टावाथ प्रणम्य तम् ॥
तेजोनिधिं च सर्वेशं ज्ञातुमिच्छन्प्रजापतिः ॥
निरुक्तसूक्तराहस्यैर्ऋग्यजुःसामभाषितैः
brahmovāca
saptatejo namaste'stu parasya paramātmane ||
adbhutānāṃ pratiśrotre tejasā nidhaye namaḥ
||61||सप्ततेजो नमस्तेऽस्तु परस्य परमात्मने ॥
अद्भुतानां प्रतिश्रोत्रे तेजसा निधये नमः
bījaṃ yo viśvabhāvānāṃ saṃmohanavimohanam ||
aṃdhakāro yugāvartakāle kāle ca duḥsaha
||62||बीजं यो विश्वभावानां संमोहनविमोहनम् ॥
अंधकारो युगावर्तकाले काले च दुःसह
ūrdhvavaktra namastestu sattvātmaka dharātmaka ||
jvalajjvālotpannajala jalajeśa jalecara
||63||ऊर्ध्ववक्त्र नमस्तेस्तु सत्त्वात्मक धरात्मक ॥
ज्वलज्ज्वालोत्पन्नजल जलजेश जलेचर
jalajotphullapatrākṣa jaladeva hutāśana ||
kṛṣṇakāṃte kṛṣṇamārga svargamārgapradāyaka
||64||जलजोत्फुल्लपत्राक्ष जलदेव हुताशन ॥
कृष्णकांते कृष्णमार्ग स्वर्गमार्गप्रदायक
yajñāhutisamācāra yajñarūpa namonamaḥ ||
svarṇagarbha śamīgarbha jaya deva sanātana
||65||यज्ञाहुतिसमाचार यज्ञरूप नमोनमः ॥
स्वर्णगर्भ शमीगर्भ जय देव सनातन
tamohāra mahāhāra svāpriya tamohara ||
pradīptarocirdeveśa citrabhāno namostu te
||66||तमोहार महाहार स्वाप्रिय तमोहर ॥
प्रदीप्तरोचिर्देवेश चित्रभानो नमोस्तु ते
vaiśvānarānalodagra ūrdhvapāvaka sarvaga?? vibhāvaso mahābhāga kṛṣṇavartmannamonamaḥ
||67||वैश्वानरानलोदग्र ऊर्ध्वपावक सर्वग?? विभावसो महाभाग कृष्णवर्त्मन्नमोनमः
sanatkumāra uvāca
evaṃ stutastadā sognirviraṃcimabravīdvacaḥ ||
tuṣṭo'haṃ bhavato brahmanbhāvakarma prasidhyati
||68||एवं स्तुतस्तदा सोग्निर्विरंचिमब्रवीद्वचः ॥
तुष्टोऽहं भवतो ब्रह्मन्भावकर्म प्रसिध्यति
evamuktastadā brahmā namaskṛtyābravītpunaḥ ||
jñātumicchāmyahaṃ deva ko hi tvaṃ bhagavāniti
||69||एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा नमस्कृत्याब्रवीत्पुनः ॥
ज्ञातुमिच्छाम्यहं देव को हि त्वं भगवानिति
abravītso'tha brahmāṇaṃ puruṣa stvaṃ prajāpatiḥ ||
ajñeyaṃ paramaṃ rūpaṃ tena yogyena paśya me
||70||अब्रवीत्सोऽथ ब्रह्माणं पुरुष स्त्वं प्रजापतिः ॥
अज्ञेयं परमं रूपं तेन योग्येन पश्य मे
athāpaśyatsa divyena bhagavaṃtaṃ sanātanam ||
sarvajñaṃ vidhikartāramīśvaraṃ sadasatpa ram
||71||अथापश्यत्स दिव्येन भगवंतं सनातनम् ॥
सर्वज्ञं विधिकर्तारमीश्वरं सदसत्प रम्
jvalanaṃ gaganaṃ bhūmiṃ dṛśyādṛśyaṃ paraṃ padam ||
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca jagatsthāvarajaṃgamam ||
sadaiva kurute devo bhuṃkte sarvaṃ yataḥ prabhuḥ
||72||ज्वलनं गगनं भूमिं दृश्यादृश्यं परं पदम् ॥
भूतं भव्यं भविष्यं च जगत्स्थावरजंगमम् ॥
सदैव कुरुते देवो भुंक्ते सर्वं यतः प्रभुः
atisaṃbhūtibhavyena stotreṇātha prajāpatiḥ ||
tuṣṭāva devaṃ prakṛtaṃ purāṇamajamavyayam
||73||अतिसंभूतिभव्येन स्तोत्रेणाथ प्रजापतिः ॥
तुष्टाव देवं प्रकृतं पुराणमजमव्ययम्
tato'tiraktavarṇaṃ ca dṛṣṭvā devaḥ prajāpatiḥ ||
viśvatobāhucaraṇaṃ viśvato'gniśiromukham
||74||ततोऽतिरक्तवर्णं च दृष्ट्वा देवः प्रजापतिः ॥
विश्वतोबाहुचरणं विश्वतोऽग्निशिरोमुखम्
vyaktāvyaktapraṇetāraṃ praṇamañchirasā svayam ||
paśyate'tha namaste'stu tubhyaṃ viśvabhavātmane
||75||व्यक्ताव्यक्तप्रणेतारं प्रणमञ्छिरसा स्वयम् ॥
पश्यतेऽथ नमस्तेऽस्तु तुभ्यं विश्वभवात्मने
pṛthivī vāyurākāśaṃ yaccānyadbhuvanatrayam ||
lokālokeśvaraṃ caiva jagatsthāvarajaṃgamam
||76||पृथिवी वायुराकाशं यच्चान्यद्भुवनत्रयम् ॥
लोकालोकेश्वरं चैव जगत्स्थावरजंगमम्
tattvasargaṃ bhūtasargaṃ bhāvasargaṃ tathaiva ca ||
brahmatejomayātmānaṃ saṃpaśyaṃścakṣuṣā svataḥ
||77||तत्त्वसर्गं भूतसर्गं भावसर्गं तथैव च ॥
ब्रह्मतेजोमयात्मानं संपश्यंश्चक्षुषा स्वतः
yatkiṃcidvastujātaṃ hi tatsarvamacaraṃ caram ||
evaṃ stutaḥ sa tu tadā anādirbhagavānprabhuḥ
||78||यत्किंचिद्वस्तुजातं हि तत्सर्वमचरं चरम् ॥
एवं स्तुतः स तु तदा अनादिर्भगवान्प्रभुः
atheśaḥ prāha brahmāṇaṃ tvayā dṛṣṭaṃ yathātatham ||
sṛjedānīṃ prajāḥ sarvāḥ sa ca tvaṃ vinayānvitaḥ
||79||अथेशः प्राह ब्रह्माणं त्वया दृष्टं यथातथम् ॥
सृजेदानीं प्रजाः सर्वाः स च त्वं विनयान्वितः
kartāhamanukartā tvaṃ lokānāṃ sthitikāraṇe ||
kuruṣvaitattathā bhāvyaṃ mayā pūrvaṃ vinirmitam
||80||कर्ताहमनुकर्ता त्वं लोकानां स्थितिकारणे ॥
कुरुष्वैतत्तथा भाव्यं मया पूर्वं विनिर्मितम्
ityukto devadevena brahmā vacanamabravīt ||
namaste'stu mahādeva bhava śarva namo'stu te
||81||इत्युक्तो देवदेवेन ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ॥
नमस्तेऽस्तु महादेव भव शर्व नमोऽस्तु ते
tvatprasādātprajāsargaṃ kurvato me maheśvara ||
sakhāyaṃ prāptumicchāmi tvayā dattaṃ jagatpate
||82||त्वत्प्रसादात्प्रजासर्गं कुर्वतो मे महेश्वर ॥
सखायं प्राप्तुमिच्छामि त्वया दत्तं जगत्पते
mahe3vara uvāca
dhyāyataḥ putrakāmasya sraṣṭu kāmasya te yataḥ ||
kalpitaṃ bhavitā deva madutpattiṃ yadīpsyasi
||83||ध्यायतः पुत्रकामस्य स्रष्टु कामस्य ते यतः ॥
कल्पितं भविता देव मदुत्पत्तिं यदीप्स्यसि
putratvaṃ prāpya hīśaste chetsyāmi paṃcamaṃ śiraḥ ||
tatra cotpādayiṣyāmi naranārāyaṇāvubhau
||84||पुत्रत्वं प्राप्य हीशस्ते छेत्स्यामि पंचमं शिरः ॥
तत्र चोत्पादयिष्यामि नरनारायणावुभौ
brahmovāca
kathaṃ nārāyaṇo devastapasā manyate sa naḥ ||
kīrtayasva sakhā dhanyaḥ sa naḥ pūjyo bhaviṣyati
||85||कथं नारायणो देवस्तपसा मन्यते स नः ॥
कीर्तयस्व सखा धन्यः स नः पूज्यो भविष्यति
athāpaśyattato brahmā tejasā harimacyutam ||
taṃ sarvagamanaṃ gamyaṃ śivaṃ nārāyaṇātmakam
||86||अथापश्यत्ततो ब्रह्मा तेजसा हरिमच्युतम् ॥
तं सर्वगमनं गम्यं शिवं नारायणात्मकम्
maheśvarasya tejordhvaṃ saṃtaṃ nārāyaṇaṃ prabhum ||
cakāra vyāharannārtaṃ śrīrūpaṃ śaktisāmyataḥ
||87||महेश्वरस्य तेजोर्ध्वं संतं नारायणं प्रभुम् ॥
चकार व्याहरन्नार्तं श्रीरूपं शक्तिसाम्यतः
aṃgulyā saṃspṛśandevo brahmāṇamabravīdvacaḥ ||
brahmaṃste paramaṃ dhāma ṛṣirnārāyaṇānugaḥ
||88||अंगुल्या संस्पृशन्देवो ब्रह्माणमब्रवीद्वचः ॥
ब्रह्मंस्ते परमं धाम ऋषिर्नारायणानुगः
bhavitā lokarakṣārthaṃ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām ||
nārāyaṇa mahāvīrya śaktireṣā madīyikā
||89||भविता लोकरक्षार्थं श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥
नारायण महावीर्य शक्तिरेषा मदीयिका
ityuktvā bhagavāndevastamagniṃ pāṇinā' grahīt ||
dakṣahastāṃgulinakhamadhyasthaṃ samacīkarat
||90||इत्युक्त्वा भगवान्देवस्तमग्निं पाणिनाऽ ग्रहीत् ॥
दक्षहस्तांगुलिनखमध्यस्थं समचीकरत्
iti satkṛtya satataṃ naraṃ caiva maheśvaraḥ ||
brahmaṇo darśayitvātha tatraivāṃtaradhīyata
||91||इति सत्कृत्य सततं नरं चैव महेश्वरः ॥
ब्रह्मणो दर्शयित्वाथ तत्रैवांतरधीयत
athābravīttato brahmā agniṃ taṃ tu yugakṣaye ||
spṛśandakṣiṇavāmābhyāṃ sāṃtvayanniva taṃ girā
||92||अथाब्रवीत्ततो ब्रह्मा अग्निं तं तु युगक्षये ॥
स्पृशन्दक्षिणवामाभ्यां सांत्वयन्निव तं गिरा
bhṛguścaivāṃgirāḥ putrau bhavitārau na saṃśayaḥ ||
atraiva mama bhavatāṃ vaṃśe vikhyātakarmaṇau
||93||भृगुश्चैवांगिराः पुत्रौ भवितारौ न संशयः ॥
अत्रैव मम भवतां वंशे विख्यातकर्मणौ
dvidhā saṃbhajya tenāgniṃ sṛṣṭeryajño bhaviṣyati ||
bhavaṃtau tiṣṭhatastatra pṛthivyāṃ dānamāśritau
||94||द्विधा संभज्य तेनाग्निं सृष्टेर्यज्ञो भविष्यति ॥
भवंतौ तिष्ठतस्तत्र पृथिव्यां दानमाश्रितौ
brahmaṇā'gnī sametau tu brahmāṇamanunoditau ||
tasmādevaṃ vidhātavyau nirmathya vidhipūrvakam
||95||ब्रह्मणाऽग्नी समेतौ तु ब्रह्माणमनुनोदितौ ॥
तस्मादेवं विधातव्यौ निर्मथ्य विधिपूर्वकम्
ato'śvatthe śamīgarbhe saṃyogastatra paṭhyate ||
bhārgavāṃgirasaścaiva dvividho daiva ucyate
||96||अतोऽश्वत्थे शमीगर्भे संयोगस्तत्र पठ्यते ॥
भार्गवांगिरसश्चैव द्विविधो दैव उच्यते
tasmātsutahitaḥ śreṣṭhaścaturtha iti kathyate ||
evaṃ vyāsa samutpanno naro'sau pūrvajanmani
||97||तस्मात्सुतहितः श्रेष्ठश्चतुर्थ इति कथ्यते ॥
एवं व्यास समुत्पन्नो नरोऽसौ पूर्वजन्मनि
evaṃ tu brahmaṇo vaktraṃ pañcamaṃ samapadyata
||98||एवं तु ब्रह्मणो वक्त्रं पञ्चमं समपद्यत
etadyo budhyate deva tejaḥsargamanuttamam ||
brahmaṇo yāti sālokyaṃ śāṃto dāṃto jitendriyaḥ
||99||एतद्यो बुध्यते देव तेजःसर्गमनुत्तमम् ॥
ब्रह्मणो याति सालोक्यं शांतो दांतो जितेन्द्रियः
etadyognisamudbhavaṃ paśupatermāhātmyasaṃsūcakaṃ vahneḥ sādhumatiḥ śṛṇoti satataṃ yaḥ śraddhayā bhāvitam|
yo vyāsa dvijadevatāpramukhataḥ saṃśrāvayedbhaktitaḥ so'tyarthaṃ bhavabhāvitaḥ śivapure saṃpūjyate daivataiḥ
||100||एतद्योग्निसमुद्भवं पशुपतेर्माहात्म्यसंसूचकं वह्नेः साधुमतिः शृणोति सततं यः श्रद्धया भावितम्।
यो व्यास द्विजदेवताप्रमुखतः संश्रावयेद्भक्तितः सोऽत्यर्थं भवभावितः शिवपुरे संपूज्यते दैवतैः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye vaiśvānarotpatti varṇanaṃnāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||