ujjayinyabhidhānakathanam
sanatkumāra uvāca
ekasminnaṃtare vyāsa yathojjayanī smṛtā purī ||
tathāhaṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇuṣva tvaṃ samāhitaḥ
||1||एकस्मिन्नंतरे व्यास यथोज्जयनी स्मृता पुरी ॥
तथाहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्व त्वं समाहितः
tripurākhyo mahādaityaḥ sarvadaityajaneśvaraḥ ||
tapastepe sudurdharṣaṃ brahmaṇastuṣṭikāraṇāt
||2||त्रिपुराख्यो महादैत्यः सर्वदैत्यजनेश्वरः ॥
तपस्तेपे सुदुर्धर्षं ब्रह्मणस्तुष्टिकारणात्
ātape cāgnisevāṃ vai prāvṛṣi meghaḍaṃbaram ||
damayitvā tadātmānaṃ śītakāle jalāśaye
||3||आतपे चाग्निसेवां वै प्रावृषि मेघडंबरम् ॥
दमयित्वा तदात्मानं शीतकाले जलाशये
śīrṇapatra jalāhāro vāyubhakṣī nirāśrayaḥ ||
gāyatrīvratamāsthāya tyaktasarvaparigrahaḥ
||4||शीर्णपत्र जलाहारो वायुभक्षी निराश्रयः ॥
गायत्रीव्रतमास्थाय त्यक्तसर्वपरिग्रहः
evaṃ varṣasahasraṃ tu tapastaptaṃ suduścaram ||
pūrṇe varṣasahasre tu brahmā prītatamo 'bravīt
||5||एवं वर्षसहस्रं तु तपस्तप्तं सुदुश्चरम् ॥
पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मा प्रीततमो ऽब्रवीत्
vriyatāṃ bho'suraśreṣṭha varaṃ mattobhivāṃchitam ||
tatsarvaṃ sāṃprataṃ loke varaṃ tubhyaṃ dadāmi vai
||6||व्रियतां भोऽसुरश्रेष्ठ वरं मत्तोभिवांछितम् ॥
तत्सर्वं सांप्रतं लोके वरं तुभ्यं ददामि वै
evamuktaḥ sa vidhinā daityastripurasaṃjñitaḥ ||
uvāca vacanaṃ sadyo brahmāṇaṃ saṃśitavratam ||
tripura uvāca ||
yadi tuṣṭamanā brahmanvaraṃ me dātumicchasi ||
devadānagaṃdharvapiśācoragarākṣasaiḥ ||
avadhyo'haṃ sadā bhūyāṃ varametadvṛṇomyaham
||8||एवमुक्तः स विधिना दैत्यस्त्रिपुरसंज्ञितः ॥
उवाच वचनं सद्यो ब्रह्माणं संशितव्रतम् ॥
त्रिपुर उवाच ॥
यदि तुष्टमना ब्रह्मन्वरं मे दातुमिच्छसि ॥
देवदानगंधर्वपिशाचोरगराक्षसैः ॥
अवध्योऽहं सदा भूयां वरमेतद्वृणोम्यहम्
brahmovāca
evaṃ bhavatu bho vatsa vicarasvākutobhayaḥ ||
ityuktvā sahasā brahmā tatraivāṃtaradhīyata
||9||एवं भवतु भो वत्स विचरस्वाकुतोभयः ॥
इत्युक्त्वा सहसा ब्रह्मा तत्रैवांतरधीयत
tadārabhya mahādaityo devānāṃ kadanaṃ mahat ||
cakāra kopapūrṇo vai pūrvavairamanusmaran
||10||तदारभ्य महादैत्यो देवानां कदनं महत् ॥
चकार कोपपूर्णो वै पूर्ववैरमनुस्मरन्
vāsayitvā yatra tatra tripurāṇi carāṇi ca ||
atra vāsakṛtaḥ sarve varṇāśramaparā janāḥ
||11||वासयित्वा यत्र तत्र त्रिपुराणि चराणि च ॥
अत्र वासकृतः सर्वे वर्णाश्रमपरा जनाः
teṣāṃ vai kadanaṃ cakre nānopāyena pāpadhīḥ ||
tasminpure duṣṭavāse brāhmaṇā vedapāragāḥ
||12||तेषां वै कदनं चक्रे नानोपायेन पापधीः ॥
तस्मिन्पुरे दुष्टवासे ब्राह्मणा वेदपारगाः
na juhuyuścāgnihotraṃ somapānaṃ na karhicit ||
kutaścitsukṛtaṃ karma janāḥ kurvaṃti no mune
||13||न जुहुयुश्चाग्निहोत्रं सोमपानं न कर्हिचित् ॥
कुतश्चित्सुकृतं कर्म जनाः कुर्वंति नो मुने
svāhākārasvadhākāravaṣaṭkāravivarjitāḥ ||
notsavo dṛśyate gehe kasyacidbhuvi vistṛtaḥ
||14||स्वाहाकारस्वधाकारवषट्कारविवर्जिताः ॥
नोत्सवो दृश्यते गेहे कस्यचिद्भुवि विस्तृतः
devatāyatanaṃ nāsti tathā no śivapūjanam ||
nāsti yajño na dānāni na gobrāhmaṇapūjanam
||15||देवतायतनं नास्ति तथा नो शिवपूजनम् ॥
नास्ति यज्ञो न दानानि न गोब्राह्मणपूजनम्
sadācārajano nāsti dayā mānavivarjitā ||
na dānī nopakārī ca tapasvī naiva dṛśyate
||16||सदाचारजनो नास्ति दया मानविवर्जिता ॥
न दानी नोपकारी च तपस्वी नैव दृश्यते
evaṃ vyāsa pure tasminnaṣṭaprāyamidaṃ jagat ||
prajānāṃ brāhmaṇā mūlaṃ vedamūlā hi brāhmaṇāḥ
||17||एवं व्यास पुरे तस्मिन्नष्टप्रायमिदं जगत् ॥
प्रजानां ब्राह्मणा मूलं वेदमूला हि ब्राह्मणाः
vedamūlaparā yajñā yajñamūlā hi devatāḥ ||
tasmādvyāsa hataṃ sarvaṃ kṛtaṃ tena durātmanā
||16||वेदमूलपरा यज्ञा यज्ञमूला हि देवताः ॥
तस्माद्व्यास हतं सर्वं कृतं तेन दुरात्मना
tena devagaṇāḥ sarve hataprāyā hataujasaḥ ||
vicaraṃti yathā martyā bhuvi tena parājitāḥ
||19||तेन देवगणाः सर्वे हतप्राया हतौजसः ॥
विचरंति यथा मर्त्या भुवि तेन पराजिताः
anyonyakṛtasaṃdhānā maṃtraṃ kṛtvā samā hitāḥ ||
jagmuste tatra yatrāste prajāpatirakalmaṣaḥ
||20||अन्योन्यकृतसंधाना मंत्रं कृत्वा समा हिताः ॥
जग्मुस्ते तत्र यत्रास्ते प्रजापतिरकल्मषः
tridaśāḥ kathayāmāsurātmavyasanakāraṇam ||
tajjñātvā sahasotthāya brahmā lokapitā mahaḥ
||21||त्रिदशाः कथयामासुरात्मव्यसनकारणम् ॥
तज्ज्ञात्वा सहसोत्थाय ब्रह्मा लोकपिता महः
jagāma tridaśaiḥ sārdhaṃ mahākālavanotamam ||
yatrāste satataṃ deva umayā sahitaḥ śivaḥ
||22||जगाम त्रिदशैः सार्धं महाकालवनोतमम् ॥
यत्रास्ते सततं देव उमया सहितः शिवः
yatrāvaṃtī purī divyā sarvatīrthaniṣevitā ||
tatrāgatya suraiḥ sākaṃ svayaṃbhūścaturānanaḥ
||23||यत्रावंती पुरी दिव्या सर्वतीर्थनिषेविता ॥
तत्रागत्य सुरैः साकं स्वयंभूश्चतुराननः
snānaṃ dānaṃ japaṃ homaṃ kṛtvā rudrasare tadā ||
pūjayitvā mahākālaṃ brahmā vacanamabravīt
||24||स्नानं दानं जपं होमं कृत्वा रुद्रसरे तदा ॥
पूजयित्वा महाकालं ब्रह्मा वचनमब्रवीत्
brahmovāca
devadeva mahādeva bhaktānāmabhayaṃkara ||
śrūyatāṃ bhoḥ suraśreṣṭha devakāryamanuttamam
||25||देवदेव महादेव भक्तानामभयंकर ॥
श्रूयतां भोः सुरश्रेष्ठ देवकार्यमनुत्तमम्
tripuronāma daityeṃdro devānāṃ kadanaṃ mahat ||
karoti satataṃ daityo devabrāhmaṇaniṃdakaḥ
||26||त्रिपुरोनाम दैत्येंद्रो देवानां कदनं महत् ॥
करोति सततं दैत्यो देवब्राह्मणनिंदकः
vāsayitvā purastisro vistīrṇā vicaratyatha ||
tatra sthitāni bhūtāni nāśaṃ yāṃti durātmanā
||27||वासयित्वा पुरस्तिस्रो विस्तीर्णा विचरत्यथ ॥
तत्र स्थितानि भूतानि नाशं यांति दुरात्मना
evaṃ kṛtvā prajāḥ sarvāḥ kṣayaṃ nītāścarācarāḥ ||
udvāsitāni dvīpāni grāmāśca nagarāṇi ca
||28||एवं कृत्वा प्रजाः सर्वाः क्षयं नीताश्चराचराः ॥
उद्वासितानि द्वीपानि ग्रामाश्च नगराणि च
ṛṣīṇāmāśramāḥ sarve yatīnāmāyatanāni ca ||
evaṃ kṛtvā surāḥ sarve bhraṣṭarājyāḥ parājitāḥ |
'
||29||ऋषीणामाश्रमाः सर्वे यतीनामायतनानि च ॥
एवं कृत्वा सुराः सर्वे भ्रष्टराज्याः पराजिताः ।
ऽ
vicaraṃti yathā martyāstripureṇa durātmanā ||
matto labdhavaro nityaṃ vrajatyevākutobhayaḥ
||30||विचरंति यथा मर्त्यास्त्रिपुरेण दुरात्मना ॥
मत्तो लब्धवरो नित्यं व्रजत्येवाकुतोभयः
tasmātsarvaprayatnena vadhastasya viciṃtyatām
||31||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वधस्तस्य विचिंत्यताम्
iti śrutvā vacastasya brahmaṇaḥ saṃśitātmanaḥ ||
ciraṃ dhyātvā mahādevo brahmāṇaṃ tamuvāca ha
||32||इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः संशितात्मनः ॥
चिरं ध्यात्वा महादेवो ब्रह्माणं तमुवाच ह
mahādeva uvāca
śrūyatāṃ bhoḥ suraśreṣṭhā brahmaśakrapurogamāḥ ||
jayopāyaṃ kariṣyāmi daityasyāsya durātmanaḥ
||33||श्रूयतां भोः सुरश्रेष्ठा ब्रह्मशक्रपुरोगमाः ॥
जयोपायं करिष्यामि दैत्यस्यास्य दुरात्मनः
tapaścarata yūyaṃ vā ātmano jayakāṃkṣiṇaḥ ||
avaṃtyāṃ yaddhutaṃ dattaṃ tatsarvaṃ cākṣayaṃ bhavet
||34||तपश्चरत यूयं वा आत्मनो जयकांक्षिणः ॥
अवंत्यां यद्धुतं दत्तं तत्सर्वं चाक्षयं भवेत्
ityuktvā sarvadevānāṃ tatraivāṃtarhitaḥ śivaḥ ||
gatvā smaśānanilaye bhūtapretaniṣevite
||35||इत्युक्त्वा सर्वदेवानां तत्रैवांतर्हितः शिवः ॥
गत्वा स्मशाननिलये भूतप्रेतनिषेविते
jayārthaṃ tasya daityasya tripurasya durātmanaḥ ||
upāsāṃcakrire tatra cāmuṇḍāyāḥ sureśvarāḥ
||36||जयार्थं तस्य दैत्यस्य त्रिपुरस्य दुरात्मनः ॥
उपासांचक्रिरे तत्र चामुण्डायाः सुरेश्वराः
mahiṣaiśca mahāmedhyaiḥ paśupuṣpārghatarpaṇaiḥ ||
balibhirvividhairdānairdhūpadīpāgnitarpaṇaiḥ ||
pūjayitvā tadā devīṃ tāmīḍe vṛṣabhadhvajaḥ
||37||महिषैश्च महामेध्यैः पशुपुष्पार्घतर्पणैः ॥
बलिभिर्विविधैर्दानैर्धूपदीपाग्नितर्पणैः ॥
पूजयित्वा तदा देवीं तामीडे वृषभध्वजः
durgāṃ bhagavatīṃ bhadrāṃ durgasaṃsāratāraṇīm ||
tripurāṃtakāriṇīṃ kṛtyāṃ caṃḍamuṃḍavadhodyamām
||38||दुर्गां भगवतीं भद्रां दुर्गसंसारतारणीम् ॥
त्रिपुरांतकारिणीं कृत्यां चंडमुंडवधोद्यमाम्
daityamedomadonmattāṃ raktākhyāṃ raktadaṃtikām ||
raktāṃbaradharāṃ dhīrāṃ raktapuṣpāvatīṃ satīm
||39||दैत्यमेदोमदोन्मत्तां रक्ताख्यां रक्तदंतिकाम् ॥
रक्तांबरधरां धीरां रक्तपुष्पावतीं सतीम्
mahiṣavāhinīṃ śyāmāṃ yakṣāsanaparigrahām ||
dvīpicarmaparīdhānāṃ śuṣkamāṃsāti bhairavām
||40||महिषवाहिनीं श्यामां यक्षासनपरिग्रहाम् ॥
द्वीपिचर्मपरीधानां शुष्कमांसाति भैरवाम्
pūjayitvā prasannātmā dhyānamāsthāya saṃsthitaḥ ||
tadā bhagavatī bhadrā yayedaṃ dhāryate jagat ||
prasannavadanā bhūtvā pratyakṣaṃ prāha caṃḍikā
||41||पूजयित्वा प्रसन्नात्मा ध्यानमास्थाय संस्थितः ॥
तदा भगवती भद्रा ययेदं धार्यते जगत् ॥
प्रसन्नवदना भूत्वा प्रत्यक्षं प्राह चंडिका
devyuvāca
vriyatāṃ bhoḥ suraśreṣṭha varaṃ matto'bhivāṃchitam ||
sarvaṃ tvayoktaṃ yacchāmi jagatāmupakārakam
||42||व्रियतां भोः सुरश्रेष्ठ वरं मत्तोऽभिवांछितम् ॥
सर्वं त्वयोक्तं यच्छामि जगतामुपकारकम्
śrīhara uvāca
yadi tuṣṭāsi vai devi dehi me varamuttamam ||
yena hanmi mahādaityaṃ tripuraṃ devakaṃṭaka m
||43||यदि तुष्टासि वै देवि देहि मे वरमुत्तमम् ॥
येन हन्मि महादैत्यं त्रिपुरं देवकंटक म्
śrīdevyuvāca
jaya hyenaṃ mahādeva gṛhāṇa pāśupataṃ param ||
mayā dattaṃ suraśreṣṭha daityanāśakaraṃ param
||44||जय ह्येनं महादेव गृहाण पाशुपतं परम् ॥
मया दत्तं सुरश्रेष्ठ दैत्यनाशकरं परम्
mahāpāśupataṃ śastraṃ kare kṛtvā ca śaṃkaraḥ
||45||महापाशुपतं शस्त्रं करे कृत्वा च शंकरः
ujjahāra tadā śaṃbhurdaityanāśāya satvaraḥ ||
mahāḍaṃbariko bhūtvā sarvaprāṇibhayaṃkaraḥ
||46||उज्जहार तदा शंभुर्दैत्यनाशाय सत्वरः ॥
महाडंबरिको भूत्वा सर्वप्राणिभयंकरः
stutiṃ kṛtvā yayau vāgbhiḥ pṛṣṭhato'nuyayuḥ surāḥ ||
śareṇaikena vai rudro jaghāna taṃ mahāsuram
||47||स्तुतिं कृत्वा ययौ वाग्भिः पृष्ठतोऽनुययुः सुराः ॥
शरेणैकेन वै रुद्रो जघान तं महासुरम्
māyinaṃ taṃ tridhā bhittvā māyāyuddhena śaṃkaraḥ ||
punarāgātpurīmetāmavaṃtīmamarasevitām
||48||मायिनं तं त्रिधा भित्त्वा मायायुद्धेन शंकरः ॥
पुनरागात्पुरीमेतामवंतीममरसेविताम्
jayāśiṣā prayuṃjānā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ ||
tuṣṭuvuśca tadā devā jayaśabdena harṣitāḥ
||49||जयाशिषा प्रयुंजाना ऋषयः सिद्धचारणाः ॥
तुष्टुवुश्च तदा देवा जयशब्देन हर्षिताः
apsarā nanṛtustatra gaṃdharvā lalitaṃ jaguḥ ||
vavau tadā puṇyatamo vāyuḥ sukhaprado nṛṇām
||50||अप्सरा ननृतुस्तत्र गंधर्वा ललितं जगुः ॥
ववौ तदा पुण्यतमो वायुः सुखप्रदो नृणाम्
jayaśabdastadā jātaḥ prāṇināṃ ca gṛhegṛhe ||
jajvaluścāgnayaḥ śāṃtāḥ śāṃtā digja nitasvanāḥ
||51||जयशब्दस्तदा जातः प्राणिनां च गृहेगृहे ॥
जज्वलुश्चाग्नयः शांताः शांता दिग्ज नितस्वनाः
pravartaṃte tadā yajñā mahotsavasadakṣiṇāḥ ||
devāḥ prapedire sthānaṃ svakīyaṃ punarādṛtam
||52||प्रवर्तंते तदा यज्ञा महोत्सवसदक्षिणाः ॥
देवाः प्रपेदिरे स्थानं स्वकीयं पुनरादृतम्
ujjito dānavo yasmāttrailokye sthāpitaṃ yaśaḥ ||
tasmātsarvaiḥ suraśreṣṭhairṛṣibhiḥ sanakādibhiḥ
||53||उज्जितो दानवो यस्मात्त्रैलोक्ये स्थापितं यशः ॥
तस्मात्सर्वैः सुरश्रेष्ठैर्ऋषिभिः सनकादिभिः
kṛtaṃ nāma hyavaṃtyā vā ujjayinī pāpanāśinī ||
avaṃtī ca purā proktā sarvakāmavarapradā
||54||कृतं नाम ह्यवंत्या वा उज्जयिनी पापनाशिनी ॥
अवंती च पुरा प्रोक्ता सर्वकामवरप्रदा
adyaprabhṛti purī vyāsa ujjayinī samāśritāḥ ||
ye'syāṃ ca snānadānādi bhuvi kurvaṃti mānavāḥ
||55||अद्यप्रभृति पुरी व्यास उज्जयिनी समाश्रिताः ॥
येऽस्यां च स्नानदानादि भुवि कुर्वंति मानवाः
na teṣāṃ duṣkṛtaṃ kiṃciddehe tiṣṭhati pāpajam
||56||न तेषां दुष्कृतं किंचिद्देहे तिष्ठति पापजम्
vidyārthī girīśaṃ dhanārthī dhaneśaṃ sutārthī suteśaṃ dineśaṃ sukhārthī ||
dhiyorthī gaṇeśaṃ priyārthī vasedvai girāṃ grāhya mānī janaścojjayinyām ||
57 ya etasyāṃ mahābhāga sadā vasati mānavaḥ ||
bhuktvā kāmānmano'bhīṣṭānmṛtaḥ śivapuraṃ vrajet
||58||विद्यार्थी गिरीशं धनार्थी धनेशं सुतार्थी सुतेशं दिनेशं सुखार्थी ॥
धियोर्थी गणेशं प्रियार्थी वसेद्वै गिरां ग्राह्य मानी जनश्चोज्जयिन्याम् ॥
५७ य एतस्यां महाभाग सदा वसति मानवः ॥
भुक्त्वा कामान्मनोऽभीष्टान्मृतः शिवपुरं व्रजेत्
tatraiva vasate nityaṃ kalpakoṭiśatādhikam
||59||तत्रैव वसते नित्यं कल्पकोटिशताधिकम्
ya etāṃ vai kathāṃ puṇyāṃ paṭhate śṛṇute'tha vā ||
mucyate sarvapāpebhyo gosahasraphalaṃ labhet
||60||य एतां वै कथां पुण्यां पठते शृणुतेऽथ वा ॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यो गोसहस्रफलं लभेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye ujjayinyabhidhānakathanaṃnāma tricatvāriṃśo 'dhyāyaḥ || 43 ||