āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye'narakeśvaradīpadānamāhātmyavarṇanam
vyāsa uvāca
dīpe'sminyatphalaṃ cāsti vidhinā yena dīyate ||
tatsarvaṃ brūhi me tāta dīpotpattiṃ ca śobhanām
||1||दीपेऽस्मिन्यत्फलं चास्ति विधिना येन दीयते ॥
तत्सर्वं ब्रूहि मे तात दीपोत्पत्तिं च शोभनाम्
sanatkumāra uvāca
purā kṛtayuge vyāsa pārvatīṃ śaṃkaro'grataḥ ||
abhiprayācituṃ yātastayāpi so'bhiyācitaḥ
||2||पुरा कृतयुगे व्यास पार्वतीं शंकरोऽग्रतः ॥
अभिप्रयाचितुं यातस्तयापि सोऽभियाचितः
pārvatyuvāca
śarīre kṛṣṇatā śaṃbho mamāsti rūpahāriṇī ||
tasmādyāce bhṛśaṃ śaṃbho prasīda divya locana
||3||शरीरे कृष्णता शंभो ममास्ति रूपहारिणी ॥
तस्माद्याचे भृशं शंभो प्रसीद दिव्य लोचन
bhavena varṇitā sā vai atīva śobhanā mama ||
locane pakṣmamālāyāḥ śobhase'titarāṃ sadā
||4||भवेन वर्णिता सा वै अतीव शोभना मम ॥
लोचने पक्ष्ममालायाः शोभसेऽतितरां सदा
sitābjasaṃsthito bhṛṃgo yathā śobhayate ca tam ||
tayā tathā yācitosau dhūrjaṭirvṛṣabhāsanaḥ
||5||सिताब्जसंस्थितो भृंगो यथा शोभयते च तम् ॥
तया तथा याचितोसौ धूर्जटिर्वृषभासनः
virūparūpakartāsi na śṛṇoṣi vaco yadā ||
tadā tvahaṃ savai rāgyā careyaṃ duṣkaraṃ tapaḥ
||6||विरूपरूपकर्तासि न शृणोषि वचो यदा ॥
तदा त्वहं सवै राग्या चरेयं दुष्करं तपः
bhavastayeti coktastu tasyā vai pāṇimagrahīt ||
kadācicchaṃkaro devo ratiṃ yācitavānpriyām
||7||भवस्तयेति चोक्तस्तु तस्या वै पाणिमग्रहीत् ॥
कदाचिच्छंकरो देवो रतिं याचितवान्प्रियाम्
ratiṃ dattavatī sā tu jahāsa nāma kīrtayan ||
suduḥkhitā'bhavatsā tu parāṅmukhī vihāya tam
||8||रतिं दत्तवती सा तु जहास नाम कीर्तयन् ॥
सुदुःखिताऽभवत्सा तु पराङ्मुखी विहाय तम्
uvāca roṣasaṃyuktā saṃsmṛtya devabhāṣitam ||
tapovanaṃ vrajāmyadya sugauratvopalabdhaye
||9||उवाच रोषसंयुक्ता संस्मृत्य देवभाषितम् ॥
तपोवनं व्रजाम्यद्य सुगौरत्वोपलब्धये
suvarṇarūparūpā ca yadā punarbhavāmi ca ||
tadā tava sānurāgā bhavāmi caiva nānyathā
||10||सुवर्णरूपरूपा च यदा पुनर्भवामि च ॥
तदा तव सानुरागा भवामि चैव नान्यथा
itīdameva jalpaṃtī jagāma viṃdhyaparvatam ||
haraḥ śuśoca tatastāṃ kva gatā sā vihāya mām
||11||इतीदमेव जल्पंती जगाम विंध्यपर्वतम् ॥
हरः शुशोच ततस्तां क्व गता सा विहाय माम्
smaraṃstadeva ceṣṭitaṃ tadeva pūrvabhāṣitam ||
tadaiva me vṛthā matirmudā yadā na mānitā
||12||स्मरंस्तदेव चेष्टितं तदेव पूर्वभाषितम् ॥
तदैव मे वृथा मतिर्मुदा यदा न मानिता
yato mayā himādrijā samastalokasundarī ||
puraiva nābhinaṃditā gatā vihāya māmiti
||13||यतो मया हिमाद्रिजा समस्तलोकसुन्दरी ॥
पुरैव नाभिनंदिता गता विहाय मामिति
itīdameva so'vadadgatastvaddarśanaṃ tataḥ ||
priyāviyogamīdṛśaṃ guruṃ na soḍhumutsahe
||14||इतीदमेव सोऽवदद्गतस्त्वद्दर्शनं ततः ॥
प्रियावियोगमीदृशं गुरुं न सोढुमुत्सहे
tato jagaddhi saṃkulaṃ mahābhayena saṃyutam ||
surāsurā maharṣayaḥ paraṃ viṣādamabhyaguḥ
||15||ततो जगद्धि संकुलं महाभयेन संयुतम् ॥
सुरासुरा महर्षयः परं विषादमभ्यगुः
vihāya maṃdirāṇi te paraṃ viṣādamāgatāḥ ||
harastutiṃ parāṃ ca te pracakruradbhutopamāḥ
||16||विहाय मंदिराणि ते परं विषादमागताः ॥
हरस्तुतिं परां च ते प्रचक्रुरद्भुतोपमाः
sanatkumāra uvāca
na dṛśyate yadā devo rudro bāleṃduśekharaḥ ||
naṣṭālokaṃ jagatsarvaṃ kāṃtāramabhavattadā
||17||न दृश्यते यदा देवो रुद्रो बालेंदुशेखरः ॥
नष्टालोकं जगत्सर्वं कांतारमभवत्तदा
trīṇi netrāṇi rudrasya yataḥ sūryeṃduva hnayaḥ ||
gate rudre na te bhāṃti jagatyasmiṃścarācare
||18||त्रीणि नेत्राणि रुद्रस्य यतः सूर्येंदुव ह्नयः ॥
गते रुद्रे न ते भांति जगत्यस्मिंश्चराचरे
tatastamasi dustāre saṃbhūte lomaharṣaṇe ||
anyonyaṃ hi na paśyaṃti surāsurāstamovṛtāḥ
||19||ततस्तमसि दुस्तारे संभूते लोमहर्षणे ॥
अन्योन्यं हि न पश्यंति सुरासुरास्तमोवृताः
eṣā buddhistatasteṣāmutpannā kāryasiddhaye ||
yayā buddhyā jagannātho jñāyate pārvatīpatiḥ
||20||एषा बुद्धिस्ततस्तेषामुत्पन्ना कार्यसिद्धये ॥
यया बुद्ध्या जगन्नाथो ज्ञायते पार्वतीपतिः
na hyāloko vinā tena śaśisūryāgnica kṣuṣā ||
parasparaṃ bruvaṃti sma duḥkhitāste visaṃjñayā
||21||न ह्यालोको विना तेन शशिसूर्याग्निच क्षुषा ॥
परस्परं ब्रुवंति स्म दुःखितास्ते विसंज्ञया
he deva he mune siddhe he ṛṣe he niśācara ||
he daitya he danuśreṣṭha he manuṣyanideśaka
||22||हे देव हे मुने सिद्धे हे ऋषे हे निशाचर ॥
हे दैत्य हे दनुश्रेष्ठ हे मनुष्यनिदेशक
gato'si kāṃ diśaṃ tāta ko vā labdhastvayā vibho ||
kvacidviśrāmabhūmiste kvacidālaṃbane'pi vā
||23||गतोऽसि कां दिशं तात को वा लब्धस्त्वया विभो ॥
क्वचिद्विश्रामभूमिस्ते क्वचिदालंबनेऽपि वा
pātheyamasti kiṃcitte diśi kiṃ vātha kutracit ||
prakāśaṃ vāhanaṃ chatramaśanaṃ śayanaṃ gṛham
||24||पाथेयमस्ति किंचित्ते दिशि किं वाथ कुत्रचित् ॥
प्रकाशं वाहनं छत्रमशनं शयनं गृहम्
kvacidvāsi kathaṃ toyamathavā cittanirvṛtiḥ ||
bandhuḥ putro'si vā tāta vṛkṣa cchāyā suśītalā
||25||क्वचिद्वासि कथं तोयमथवा चित्तनिर्वृतिः ॥
बन्धुः पुत्रोऽसि वा तात वृक्ष च्छाया सुशीतला
evaṃ prakāraṃ karuṇaṃ samābhāṣya parasparam ||
bhūyaścintāparāḥ sarve devāśceṃdrapurogamāḥ
||26||एवं प्रकारं करुणं समाभाष्य परस्परम् ॥
भूयश्चिन्तापराः सर्वे देवाश्चेंद्रपुरोगमाः
bhūmervivaramāśritya prāṇino ye vasaṃtyapi ||
rasātale ca daiteyāḥ saṃsthitāḥ pannagāśca ye
||27||भूमेर्विवरमाश्रित्य प्राणिनो ये वसंत्यपि ॥
रसातले च दैतेयाः संस्थिताः पन्नगाश्च ये
na teṣāṃ vidyate sūryo nendurnānye mahāgrahāḥ ||
nāgnirdevamukhaṃ vidyunnaiva tārakako ṭayaḥ
||28||न तेषां विद्यते सूर्यो नेन्दुर्नान्ये महाग्रहाः ॥
नाग्निर्देवमुखं विद्युन्नैव तारकको टयः
kenālokena paśyaṃti samāni viṣamāṇi ca ||
narakasthā narā loke na paśyaṃtyanyalokagāḥ
||29||केनालोकेन पश्यंति समानि विषमाणि च ॥
नरकस्था नरा लोके न पश्यंत्यन्यलोकगाः
vicarantaḥ samaṃ ko vā mano rathaśatapradaḥ ||
tṛṣṇāṃbhaḥ kṣudhitānnaṃ ca śrāṃtānāmatha vāhanam
||30||विचरन्तः समं को वा मनो रथशतप्रदः ॥
तृष्णांभः क्षुधितान्नं च श्रांतानामथ वाहनम्
same śayyā jale nauśca roge satparicārakaḥ ||
śreṣṭhauṣadhībhiḥ sanmaṃtraiḥ saṃpado vyādhisaṃkaṭe
||31||समे शय्या जले नौश्च रोगे सत्परिचारकः ॥
श्रेष्ठौषधीभिः सन्मंत्रैः संपदो व्याधिसंकटे
suhṛdvideśe cchāyoṣṇe nirdhūmaḥ śiśire śikhī ||
mahābhaye paritrāṇaṃ prakāśaśca mahāniśi
||32||सुहृद्विदेशे च्छायोष्णे निर्धूमः शिशिरे शिखी ॥
महाभये परित्राणं प्रकाशश्च महानिशि
sarvadaścaiva sarveṣāṃ manorathaśatapradaḥ ||
eka eva bhavāndyotastvāṃ ca jānīmahe vayam
||33||सर्वदश्चैव सर्वेषां मनोरथशतप्रदः ॥
एक एव भवान्द्योतस्त्वां च जानीमहे वयम्
bruvaṃta iti te vyāsa śuśruvurmadhurāṃ giram ||
śrutapūrvāṃ tamomadhyādviṣṇora tulakarmaṇaḥ
||34||ब्रुवंत इति ते व्यास शुश्रुवुर्मधुरां गिरम् ॥
श्रुतपूर्वां तमोमध्याद्विष्णोर तुलकर्मणः
na jānaṃti sthitaḥ kutra bhāṣate keśavo vibhuḥ ||
śṛṇudhvamiti me vākyaṃ sarve caiva samāhitāḥ
||35||न जानंति स्थितः कुत्र भाषते केशवो विभुः ॥
शृणुध्वमिति मे वाक्यं सर्वे चैव समाहिताः
dānamekaṃ sadā samya kciṃtāmaṇisamaṃ smṛtam ||
sarveṣāmeva dānānāṃ dīpadānaṃ praśasyate
||36||दानमेकं सदा सम्य क्चिंतामणिसमं स्मृतम् ॥
सर्वेषामेव दानानां दीपदानं प्रशस्यते
tacca deyamataḥ sarvaiḥ śṛṇudhvaṃ tattvato bhṛśam ||
mayā rasātale pūrvaṃ nāgā nāmanukaṃpayā
||37||तच्च देयमतः सर्वैः शृणुध्वं तत्त्वतो भृशम् ॥
मया रसातले पूर्वं नागा नामनुकंपया
utpādito dīpavaro yena dhvastamidaṃ tamaḥ ||
evaṃbhūtastu vāyūnāmapradhṛṣyo mahāprabhaḥ
||38||उत्पादितो दीपवरो येन ध्वस्तमिदं तमः ॥
एवंभूतस्तु वायूनामप्रधृष्यो महाप्रभः
niṣkaṃpo nirmalo hṛdyaḥ susthiro bhāskaraprabhaḥ ||
nātyuṣṇo nātiśītaśca devyā yogasamudbhavaḥ ||
tena dīpaprakāśena gokarṇo nirvṛtiṃ yayau
||39||निष्कंपो निर्मलो हृद्यः सुस्थिरो भास्करप्रभः ॥
नात्युष्णो नातिशीतश्च देव्या योगसमुद्भवः ॥
तेन दीपप्रकाशेन गोकर्णो निर्वृतिं ययौ
nāgāḥ śeṣādayaḥ sarve nodyamānāśca saṃghaśaḥ ||
dīpāddīpasahasrāṇi daduste vai śivāgrataḥ
||40||नागाः शेषादयः सर्वे नोद्यमानाश्च संघशः ॥
दीपाद्दीपसहस्राणि ददुस्ते वै शिवाग्रतः
parvateṣu samudreṣu vaneṣūpavaneṣu ca ||
nadītīreṣu sarvatra dīpānprajvālya remire
||41||पर्वतेषु समुद्रेषु वनेषूपवनेषु च ॥
नदीतीरेषु सर्वत्र दीपान्प्रज्वाल्य रेमिरे
bhuṃjānāḥ pañca mūlāni divyāni kṣīrasaṃyutam ||
paramānnaṃ ca māṃsāni makaraṃdaṃ ghṛtaudanam
||42||भुंजानाः पञ्च मूलानि दिव्यानि क्षीरसंयुतम् ॥
परमान्नं च मांसानि मकरंदं घृतौदनम्
candraśālibhavaṃ bhaktaṃ tāṃbūlaṃ saptadhā gatam ||
madyamaṣṭaprakāraṃ tu bhāryāpītāvaśeṣakam
||43||चन्द्रशालिभवं भक्तं तांबूलं सप्तधा गतम् ॥
मद्यमष्टप्रकारं तु भार्यापीतावशेषकम्
śayaneṣu mahārheṣu hṛdyāsu vanarājiṣu ||
vṛkṣamūleṣu sarveṣu vanacchāyopaśobhiṣu
||44||शयनेषु महार्हेषु हृद्यासु वनराजिषु ॥
वृक्षमूलेषु सर्वेषु वनच्छायोपशोभिषु
ramante sma ca te sarve hyudveṣṭaṃtaḥ parasparam ||
kāmatantropadiṣṭaistu śāstraiśca cuṃbanādibhiḥ
||45||रमन्ते स्म च ते सर्वे ह्युद्वेष्टंतः परस्परम् ॥
कामतन्त्रोपदिष्टैस्तु शास्त्रैश्च चुंबनादिभिः
sūryatāpabhayānmuktāścaṃdraraśmibhayācca te ||
vimuktāśca bhayāddhorātpipīlikodbhavāttathā
||46||सूर्यतापभयान्मुक्ताश्चंद्ररश्मिभयाच्च ते ॥
विमुक्ताश्च भयाद्धोरात्पिपीलिकोद्भवात्तथा
sūryatāpena dāhaḥ syācchītaṃ caṃdramarīcibhiḥ ||
mayūranakulādyaiśca pipīlīmaraṇādbhayam
||47||सूर्यतापेन दाहः स्याच्छीतं चंद्रमरीचिभिः ॥
मयूरनकुलाद्यैश्च पिपीलीमरणाद्भयम्
sauvarṇāndīpakā nkṛtvā dvijebhyaste daduḥ punaḥ ||
tena pātālamāśritya kṛtvā bhogavatīṃ purīm
||48||सौवर्णान्दीपका न्कृत्वा द्विजेभ्यस्ते ददुः पुनः ॥
तेन पातालमाश्रित्य कृत्वा भोगवतीं पुरीम्
vasaṃti sukhinastatra svargādaṣṭaguṇaiḥ sukhaiḥ ||
evamaṃdhaṃ tamo devāḥ pātālāddīpato gatam
||49||वसंति सुखिनस्तत्र स्वर्गादष्टगुणैः सुखैः ॥
एवमंधं तमो देवाः पातालाद्दीपतो गतम्
etadguhyaṃ mayā khyātaṃ bhavatāṃ cānukampayā ||
dīpadānamatoyūyaṃ kurudhvaṃ susamāhitāḥ
||50||एतद्गुह्यं मया ख्यातं भवतां चानुकम्पया ॥
दीपदानमतोयूयं कुरुध्वं सुसमाहिताः
dīpāgninā vinā naiva tamodāru pradahyate ||
nārāyaṇaparā devā niśamyātha samāhitāḥ
||51||दीपाग्निना विना नैव तमोदारु प्रदह्यते ॥
नारायणपरा देवा निशम्याथ समाहिताः
papracchuste punaḥ sarve hṛṣṭā dāmodaraṃ vibhum ||
brūhi nogniṃ jagannātha sa dīpo yena jāyate
||52||पप्रच्छुस्ते पुनः सर्वे हृष्टा दामोदरं विभुम् ॥
ब्रूहि नोग्निं जगन्नाथ स दीपो येन जायते
ghore tamasi vai magnā nāgniṃ jānīmahe vayam ||
devānāṃ mānaso vahniratha kṛṣṇena kīrtitaḥ
||53||घोरे तमसि वै मग्ना नाग्निं जानीमहे वयम् ॥
देवानां मानसो वह्निरथ कृष्णेन कीर्तितः
tena dīpaṃ pratijvālya devāḥ śivaparāyaṇāḥ ||
daduste śivamuddiśya sarvābhīṣṭaphalapradam
||54||तेन दीपं प्रतिज्वाल्य देवाः शिवपरायणाः ॥
ददुस्ते शिवमुद्दिश्य सर्वाभीष्टफलप्रदम्
datte dīpe tato devairdṛṣṭo hṛṣṭo maheśvaraḥ ||
timiraṃ tadgataṃ cāpi jagadyena jaḍīkṛtam
||55||दत्ते दीपे ततो देवैर्दृष्टो हृष्टो महेश्वरः ॥
तिमिरं तद्गतं चापि जगद्येन जडीकृतम्
tato devāḥ sukhaṃ prāpuḥ svarge sendrapurogamāḥ ||
rājyaṃ bhogānvitaṃ prāpya sārdhaṃ strībhiśca remire
||56||ततो देवाः सुखं प्रापुः स्वर्गे सेन्द्रपुरोगमाः ॥
राज्यं भोगान्वितं प्राप्य सार्धं स्त्रीभिश्च रेमिरे
dīpadānaphalaṃ jñātvā daiteyāścāpi vismitāḥ ||
tathaiva tatphalaṃ jñātvā vyāsa yakṣāśca vismitāḥ
||57||दीपदानफलं ज्ञात्वा दैतेयाश्चापि विस्मिताः ॥
तथैव तत्फलं ज्ञात्वा व्यास यक्षाश्च विस्मिताः
pūjayitvā mahādevaṃ puṣpaiśca nirmalairjalaiḥ ||
dadurdīpa sahasrāṇi sarve śivaparāyaṇāḥ
||58||पूजयित्वा महादेवं पुष्पैश्च निर्मलैर्जलैः ॥
ददुर्दीप सहस्राणि सर्वे शिवपरायणाः
svasthāne cābhavansarve dīpadānācca śobhanāḥ ||
svecchayā bhuṃjate bhogānbandhubhṛtyādisaṃyutāḥ
||59||स्वस्थाने चाभवन्सर्वे दीपदानाच्च शोभनाः ॥
स्वेच्छया भुंजते भोगान्बन्धुभृत्यादिसंयुताः
nirāhārāstato vyāsa piśācā vai nirāśrayāḥ ||
dīpadānaphalaṃ jñātvā sarve te'tīva vismitāḥ
||60||निराहारास्ततो व्यास पिशाचा वै निराश्रयाः ॥
दीपदानफलं ज्ञात्वा सर्वे तेऽतीव विस्मिताः
caṃḍālādagnimānīya dadurdīpaṃ śive ratāḥ ||
dīpadānaphalaṃ te vai putradārasamanvitāḥ
||61||चंडालादग्निमानीय ददुर्दीपं शिवे रताः ॥
दीपदानफलं ते वै पुत्रदारसमन्विताः
līḍhamannaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ tathā ||
ucchiṣṭaṃ sūtikāspṛṣṭaṃ na medhyaṃ cātilaṃghitam
||62||लीढमन्नं गतरसं पूति पर्युषितं तथा ॥
उच्छिष्टं सूतिकास्पृष्टं न मेध्यं चातिलंघितम्
bhuṃjānāste sadā hṛṣṭā ramaṃte duṣṭabhūmiṣu ||
vidyādharāstathā martyāḥ siddhāśca śivamānasāḥ
||63||भुंजानास्ते सदा हृष्टा रमंते दुष्टभूमिषु ॥
विद्याधरास्तथा मर्त्याः सिद्धाश्च शिवमानसाः
dīpadānaphalaṃ jñātvā dadurdīpaṃ śivāgrataḥ ||
dīpadānāttataḥ sarve sarvabhogasamanvitāḥ
||64||दीपदानफलं ज्ञात्वा ददुर्दीपं शिवाग्रतः ॥
दीपदानात्ततः सर्वे सर्वभोगसमन्विताः
sthāneṣu muditāsteṣu ramaṃte sukhinastadā ||
timiraṃ tadgataṃ caiva vyāsa lokeṣu dīpataḥ
||65||स्थानेषु मुदितास्तेषु रमंते सुखिनस्तदा ॥
तिमिरं तद्गतं चैव व्यास लोकेषु दीपतः
tato ghoraṃ sthitaṃ samyakpretalokeṣu sarvadā ||
pretalokaṃ tadā dṛṣṭvā ghoreṇa tamasā vṛtāḥ
||66||ततो घोरं स्थितं सम्यक्प्रेतलोकेषु सर्वदा ॥
प्रेतलोकं तदा दृष्ट्वा घोरेण तमसा वृताः
dāmodaraṃ jagannāthamūcuḥ sarve surottamāḥ ||
ghoraṃ caiva tamo hatvā prasannāste sadā vibho
||67||दामोदरं जगन्नाथमूचुः सर्वे सुरोत्तमाः ॥
घोरं चैव तमो हत्वा प्रसन्नास्ते सदा विभो
gaṃdharvāśca tathā yakṣāḥ siddhā vidyādharoragāḥ ||
vayaṃ caiva tathā martyāḥ sarvabhogaiśca saṃyutāḥ
||68||गंधर्वाश्च तथा यक्षाः सिद्धा विद्याधरोरगाः ॥
वयं चैव तथा मर्त्याः सर्वभोगैश्च संयुताः
sthāneṣu ca sadā hyeṣu sukhinaśca ramāmahe ||
pretaloke narā ye vai ghoreṇa tamasā vṛtāḥ
||69||स्थानेषु च सदा ह्येषु सुखिनश्च रमामहे ॥
प्रेतलोके नरा ये वै घोरेण तमसा वृताः
vasaṃti ca jagannātha vartaṃte te'tiduḥkhitāḥ ||
yairno kṛtaṃ hi tatkarma kṛṣṇālaṃ pāpamohitaiḥ
||70||वसंति च जगन्नाथ वर्तंते तेऽतिदुःखिताः ॥
यैर्नो कृतं हि तत्कर्म कृष्णालं पापमोहितैः
na teṣāṃ vidyate kiṃcidyatprakāśaṃ karoti ca ||
ghore tamasi te magnāstatra nārkenduvahnayaḥ
||71||न तेषां विद्यते किंचिद्यत्प्रकाशं करोति च ॥
घोरे तमसि ते मग्नास्तत्र नार्केन्दुवह्नयः
na sahāyo na jāyeyaṃ nālaṃbo na ca deśikāḥ ||
na vāhanaṃ na śayyā ca kevalaṃ tu mahattamaḥ
||72||न सहायो न जायेयं नालंबो न च देशिकाः ॥
न वाहनं न शय्या च केवलं तु महत्तमः
tatrāṣṭāviṃśatiḥ khyātā ghorā narakakoṭayaḥ ||
tamomayāśca tāḥ sarvāḥ pāpināṃ bhayadāḥ sadā
||73||तत्राष्टाविंशतिः ख्याता घोरा नरककोटयः ॥
तमोमयाश्च ताः सर्वाः पापिनां भयदाः सदा
sukhaṃ tatra kathaṃ kṛṣṇa labhaṃte duḥkhitā narāḥ ||
dāridryaduḥkharogaiśca māyāmohaiśca sarvadā
||74||सुखं तत्र कथं कृष्ण लभंते दुःखिता नराः ॥
दारिद्र्यदुःखरोगैश्च मायामोहैश्च सर्वदा
sanatkumāra uvāca
iti śrutvā tu devānāṃ prārthanāṃ garuḍa dhvajaḥ ||
uvāca vacanaṃ hṛdyaṃ manorathaphalapradam
||75||इति श्रुत्वा तु देवानां प्रार्थनां गरुड ध्वजः ॥
उवाच वचनं हृद्यं मनोरथफलप्रदम्
śṛṇudhvaṃ tridaśāḥ sarve yatpravakṣyāmi vo vacaḥ
||76||शृणुध्वं त्रिदशाः सर्वे यत्प्रवक्ष्यामि वो वचः
avaṃtyāṃ vartate tīrthaṃ sadyaḥ pāpaharaṃ param ||
anarakākhyaṃ mahāpuṇyaṃ sarvatīrthottamottamam
||77||अवंत्यां वर्तते तीर्थं सद्यः पापहरं परम् ॥
अनरकाख्यं महापुण्यं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम्
kārtikasyāsite pakṣe caturdaśyāṃ samāhitaḥ ||
tatra snātvā naro yastu yamadhyānaparāyaṇaḥ
||78||कार्तिकस्यासिते पक्षे चतुर्दश्यां समाहितः ॥
तत्र स्नात्वा नरो यस्तु यमध्यानपरायणः
saṃgṛhya vai tilānkṛṣṇānpitṛbhakto jiteṃdriyaḥ ||
dakṣiṇābhimukho bhūtvā madhyāhne surasattamāḥ
||79||संगृह्य वै तिलान्कृष्णान्पितृभक्तो जितेंद्रियः ॥
दक्षिणाभिमुखो भूत्वा मध्याह्ने सुरसत्तमाः
apasavyaṃ tathā kṛtvā maṃtraiḥ saṃtarpa yedyamam ||
yamāya dharmarājāya mṛtyave cāṃtakāya ca
||80||अपसव्यं तथा कृत्वा मंत्रैः संतर्प येद्यमम् ॥
यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चांतकाय च
vaivasvatāya kālāya dakṣāya manave tathā ||
kṛṣṇāya kṛṣṇaguptāya pretalokaparāya ca
||81||वैवस्वताय कालाय दक्षाय मनवे तथा ॥
कृष्णाय कृष्णगुप्ताय प्रेतलोकपराय च
haraye raviputrāya kāliṃdīsodarāya ca ||
tathā vai śrāddhadevāya pitṛṇāṃ pataye tathā
||82||हरये रविपुत्राय कालिंदीसोदराय च ॥
तथा वै श्राद्धदेवाय पितृणां पतये तथा
maṃtrairebhirnamaḥproktairoṃkārādyaiḥ suśobhanaiḥ ||
jalāṃjaliṃ sadarbhaṃ vai dadyācca tilasaṃyutam
||83||मंत्रैरेभिर्नमःप्रोक्तैरोंकाराद्यैः सुशोभनैः ॥
जलांजलिं सदर्भं वै दद्याच्च तिलसंयुतम्
saṃtarpayedyamaṃ devaṃ tilapātraṃ samāhitaḥ ||
prājño viprāya vai dadyādvittaśāṭhyavivarjitaḥ
||84||संतर्पयेद्यमं देवं तिलपात्रं समाहितः ॥
प्राज्ञो विप्राय वै दद्याद्वित्तशाठ्यविवर्जितः
anena vidhinā yastu saṃtarpayedyamaṃ vibhum ||
pitarastasya mucyaṃte niraye ye gatā api
||85||अनेन विधिना यस्तु संतर्पयेद्यमं विभुम् ॥
पितरस्तस्य मुच्यंते निरये ये गता अपि
rātriṃ tatrātha saṃprāpya mānavaḥ kāmasaṃyutaḥ ||
namaḥ pitṛbhyaḥ pretebhyo namo dharmāya viṣṇave
||86||रात्रिं तत्राथ संप्राप्य मानवः कामसंयुतः ॥
नमः पितृभ्यः प्रेतेभ्यो नमो धर्माय विष्णवे
namaḥ sūryāya rudrāya kālāṃtapataye namaḥ ||
ebhirmaṃtrairyame dīpaṃ yo dadyāddhṛtapūritam
||87||नमः सूर्याय रुद्राय कालांतपतये नमः ॥
एभिर्मंत्रैर्यमे दीपं यो दद्याद्धृतपूरितम्
kārtikaṃ hi samagraṃ tu vardhaṃte tasya saṃpadaḥ ||
saṃpūrṇe kārtike caiva dīpodyāpanamācaret
||88||कार्तिकं हि समग्रं तु वर्धंते तस्य संपदः ॥
संपूर्णे कार्तिके चैव दीपोद्यापनमाचरेत्
divākarāhne'stamite ca sūrye dīpasya varttiṃ puruṣa pramāṇām ||
yūpākṛtau dārumaye karoti yayā ca dhīmānyamabhakticittaḥ
||89||दिवाकराह्नेऽस्तमिते च सूर्ये दीपस्य वर्त्तिं पुरुष प्रमाणाम् ॥
यूपाकृतौ दारुमये करोति यया च धीमान्यमभक्तिचित्तः
nikṣipya bhūmāvatha hastamātraṃ mūrdhni dvihastāṣṭadalānvitasya ||
dhāryāścatasraḥ śubhapaṭṭikāśca cchidreṇa yuktāścaturaṃgulena
||90||निक्षिप्य भूमावथ हस्तमात्रं मूर्ध्नि द्विहस्ताष्टदलान्वितस्य ॥
धार्याश्चतस्रः शुभपट्टिकाश्च च्छिद्रेण युक्ताश्चतुरंगुलेन
tatkarṇikāyāṃ tu mahāprakāśo deyo hi dīpaḥ parayā ca bhaktyā ||
udaṅmukhāndīpavarāṃsta thāṣṭau daleṣu tasyā ghṛtapūryamāṇāḥ
||91||तत्कर्णिकायां तु महाप्रकाशो देयो हि दीपः परया च भक्त्या ॥
उदङ्मुखान्दीपवरांस्त थाष्टौ दलेषु तस्या घृतपूर्यमाणाः
anaṃgalagnaṃ dhavalaṃ ca vastraṃ navaṃ suraktaṃ hyathavā suśuklam ||
vartyāṃ pradeyaṃ ca svake ca dadyātsnigdhe tvakhaṇḍe susame praśaste
||92||अनंगलग्नं धवलं च वस्त्रं नवं सुरक्तं ह्यथवा सुशुक्लम् ॥
वर्त्यां प्रदेयं च स्वके च दद्यात्स्निग्धे त्वखण्डे सुसमे प्रशस्ते
tacchālipiṣṭopari saṃnidhāya yathā na niryāti na kaṃpate ca ||
sarvaṃ prakuryāttriguṇapramāṇaṃ madhyasthitastasya ca dīparājaḥ
||93||तच्छालिपिष्टोपरि संनिधाय यथा न निर्याति न कंपते च ॥
सर्वं प्रकुर्यात्त्रिगुणप्रमाणं मध्यस्थितस्तस्य च दीपराजः
daleṣu śobhārthamatīva kuryānmanorathapratyupalabdhaye ca ||
ghaṃṭāṣṭakaṃ laṃbitapuṣpadāma savastraśobhānvitamaṃtra kāryam
||94||दलेषु शोभार्थमतीव कुर्यान्मनोरथप्रत्युपलब्धये च ॥
घंटाष्टकं लंबितपुष्पदाम सवस्त्रशोभान्वितमंत्र कार्यम्
saṃlipya bhūmiṃ tvatha gomayena punaḥ sugaṃdhena jalena liptvā ||
kuryādvicitraṃ tvatha maṃḍale ca dalāṣṭakaṃ vai kamalaṃ ca ramyam
||95||संलिप्य भूमिं त्वथ गोमयेन पुनः सुगंधेन जलेन लिप्त्वा ॥
कुर्याद्विचित्रं त्वथ मंडले च दलाष्टकं वै कमलं च रम्यम्
tato jalaṃ śītalamānayitvā āpūrya cāṣṭau kalaśāṃstu ramyān ||
nidhāya mūrdhni kramaśo hi dhīmānphalāni mūlāni tathekṣukāni
||96||ततो जलं शीतलमानयित्वा आपूर्य चाष्टौ कलशांस्तु रम्यान् ॥
निधाय मूर्ध्नि क्रमशो हि धीमान्फलानि मूलानि तथेक्षुकानि
madhvājyayuktā dadhidugdhapūrṇā nairṛtyakoṇādatha dakṣiṇāṃtam ||
dharmāya dadyādatha śaṃkarāya dāmodarāyāpyatha vedhase ca
||97||मध्वाज्ययुक्ता दधिदुग्धपूर्णा नैर्ऋत्यकोणादथ दक्षिणांतम् ॥
धर्माय दद्यादथ शंकराय दामोदरायाप्यथ वेधसे च
prajāpatibhyaḥ kramaśo hi bhaktyā pretebhya iṃdrāya tathā pitṛbhyaḥ ||
homādipātraṃ tilacūrṇameva dadyāddvijānāṃ ca sadakṣiṇaṃ ca
||98||प्रजापतिभ्यः क्रमशो हि भक्त्या प्रेतेभ्य इंद्राय तथा पितृभ्यः ॥
होमादिपात्रं तिलचूर्णमेव दद्याद्द्विजानां च सदक्षिणं च
gāvo hiraṇyaṃ rajataṃ ca vastraṃ phalāni mūlāni yavāśca dhānyam ||
gṛhaṃ rathaṃ kuṃjaramaśvameva manojñamanyaṃ hṛdayapriyaṃ yat
||99||गावो हिरण्यं रजतं च वस्त्रं फलानि मूलानि यवाश्च धान्यम् ॥
गृहं रथं कुंजरमश्वमेव मनोज्ञमन्यं हृदयप्रियं यत्
vidyādhikebhyo dvijasattamebhyaḥ paurāṇikebhyaśca tathā dvijebhyaḥ ||
ekaikasu prīṇanamatra kuryāddīpairdalasthaiśca yamādikānām
||100||विद्याधिकेभ्यो द्विजसत्तमेभ्यः पौराणिकेभ्यश्च तथा द्विजेभ्यः ॥
एकैकसु प्रीणनमत्र कुर्याद्दीपैर्दलस्थैश्च यमादिकानाम्
dharmāya deyastvatha madhyadīpa ājñāṃ ca labdhvā vratadeśikasya ||
nṛtyena gītena suśobhane na yuktaṃ suvādyena ca kārayecca
||1||धर्माय देयस्त्वथ मध्यदीप आज्ञां च लब्ध्वा व्रतदेशिकस्य ॥
नृत्येन गीतेन सुशोभने न युक्तं सुवाद्येन च कारयेच्च
etatsamagraṃ vidhivacca kuryātsaśaktimādau svadhanaṃ samīkṣya ||
āhūya viprāñchubhabhāvayuktānvadecca dhīmānparayā ca bhaktyā
||2||एतत्समग्रं विधिवच्च कुर्यात्सशक्तिमादौ स्वधनं समीक्ष्य ॥
आहूय विप्राञ्छुभभावयुक्तान्वदेच्च धीमान्परया च भक्त्या
dīpānsamagrānnava varjayitvā sarvaṃ nayeyuḥ sthitamatra viprāḥ ||
pradakṣiṇīkṛtya visṛjya viprāṃstato bhavadvai sa ca naktabhojī
||3||दीपान्समग्रान्नव वर्जयित्वा सर्वं नयेयुः स्थितमत्र विप्राः ॥
प्रदक्षिणीकृत्य विसृज्य विप्रांस्ततो भवद्वै स च नक्तभोजी
evaṃ kṛte nāgalokādviśiṣṭaṃ sukhaṃ bhavetpretalokesthitānām
||4||एवं कृते नागलोकाद्विशिष्टं सुखं भवेत्प्रेतलोकेस्थितानाम्
evaṃ hyanarake vyāsa dīpadānaṃ karoti yaḥ ||
tasyaiva yatphalaṃ proktaṃ tadihaikamanāḥ śṛṇu
||5||एवं ह्यनरके व्यास दीपदानं करोति यः ॥
तस्यैव यत्फलं प्रोक्तं तदिहैकमनाः शृणु
vimānaiḥ kāmikairdivyairapsarogaṇasevitaiḥ ||
uhyamāno divaṃ yāti yāvaccaṃdradivākarau
||106||विमानैः कामिकैर्दिव्यैरप्सरोगणसेवितैः ॥
उह्यमानो दिवं याति यावच्चंद्रदिवाकरौ
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye'narakeśvaradīpadānamāhātmyavarṇanaṃnāma triṃśo'dhyāyaḥ || 30 ||